Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ото-мангуэ тілдерінің Мексиканың оңтүстігіндегі тобы
Group of Oto Manguean languages of southern Mexico
Мазатек тілдері – Мексиканың оңтүстігіндегі Оахака штатының солтүстік бөлігінде, сондай-ақ Пуэбла және Веракрус штаттарының іргелес аймақтарында орналасқан Сьерра Мазатека деп аталатын аймақта шамамен 200 000 адам сөйлейтін, бір-бірімен тығыз байланысты жергілікті тілдердің тобы. Бұл топ көбінесе Мазатек деп аталатын бір тіл ретінде сипатталғанымен, бірнеше нұсқасы өзара түсінілмейтіндіктен, оларды тілдер тобы ретінде қарастыру дұрыс. Бұл тілдер Ото-мангуэ тілдер отбасының Пополокан кіші тобына жатады. Мексиканың Түпкілікті халықтардың тілдік құқықтары туралы жалпы заңына сәйкес, олар испан және басқа да түпкілікті тілдермен бірге "ұлттық тілдер" ретінде танылған. Мазатек тілі Мазатек аймағындағы көптеген кішкентай қауымдастықтарда өте күшті, ал көптеген қалаларда оны барлығы дерлік қолданады. Алайда, Хуаутла-де-Хименес және Жалапа-де-Диас сияқты кейбір ірі қауымдастықтарда испан тілін жиі қолданушылардың саны артып келеді. Басқа Ото-мангуэ тілдері сияқты, Мазатек тілдері де тоналды; тон лексикалық бірліктерді және грамматикалық санаттарды ажыратуда маңызды рөл атқарады. Мазатек тіліндегі тонның маңыздылығы Мазатек қауымдастықтарында қолданылатын сыбызғымен сөйлеу жүйесі арқылы пайдаланылады, бұл тілде сөйлейтін адамдарға сыбызғы арқылы толыққанды әңгімелесуге мүмкіндік береді.
The Mazatecan languages are a group of closely related indigenous languages spoken by some 200,000 people in the area known as the Sierra Mazateca, which is in the northern part of the state of Oaxaca in southern Mexico, as well as in adjacent areas of the states of Puebla and Veracruz. The group is often described as a single language called Mazatec, but because several varieties are not mutually intelligible, they are better described as a group of languages. The languages belong to the Popolocan subgroup of the Oto Manguean language family. Under the General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples, they are recognized as "national languages" in Mexico, along with Spanish and other indigenous languages. The Mazatec language is vigorous in many of the smaller communities of the Mazatec area, and in many towns, it is spoken by almost everyone. But in some of the larger communities, such as Huautla de Jiménez and Jalapa de Díaz, more people are beginning to use Spanish more frequently. Like other Oto Manguean languages, the Mazatecan languages are tonal; tone plays an integral part in distinguishing both lexical items and grammatical categories. The centrality of tone to the Mazatec language is exploited by the system of whistle speech, used in most Mazatec communities, which allows speakers of the language to have entire conversations only by whistling.
Жіктеу
Мазатек тілдері – Ото-Мангуэ тілдер отбасының шығыс тармағына жататын тілдер тобының бір бөлігі. Осы тармақта олар Пополока, Иксатек және Чочо тілдерімен бірге Пополока кіші тобын құрайды. Дэниел Гаррисон Бринтон алғаш рет Мазатек тілдерін жіктеуді ұсынды және оларды сапатек және микстек тілдерімен дұрыс топтастырды. 1892 жылы ол бұрынғы жіктемесін қайта қарастырып, Мазатек тілінің Чиапанек Мангуэ және Чибча тілдерімен байланысты болуы мүмкін екенін болжады. Моррис Свадеш, Роберто Вейтланер және Стэнли Ньюменнің алғашқы салыстырмалы зерттеулері, Ото-Мангуэ тілдерін салыстырып зерттеуге негіз салды. Вейтланердің шәкірті Мария Тереза Фернандес де Миранда Пополокан тілдерін қайта құруды ұсынған алғашқы ғалым болды. Оның жұмысында Мазатек тілінің деректері келтірілгенімен, ол Мазатек тілін қайта құру процесінен шығарды. Кейіннен, Жазғы тілдер институтының лингвисті Сара Гудчинский алғаш рет Прото-Мазатек тілін толыққанды қайта құрды (Гудчинский, 1956). Одан кейін ол Proto Popolocan Mazatecan деп атаған тілді қайта жасады (Гудчинский, 1959) (оны Попотекан деп те атады, бірақ бұл термин кеңінен қолданылмады).
The Mazatecan languages are part of the Oto Manguean language family and belong to the family's Eastern branch. In that branch, they belong to the Popolocan subgroup, together with the Popoloca, Ixcatec and Chocho languages. Daniel Garrison Brinton was the first to propose a classification of the Mazatec languages, which he correctly grouped with the Zapotec and Mixtec languages. In 1892 he second guessed his own previous classification and suggested that Mazatec was related to Chiapanec Mangue and Chibcha. Early comparative work by Morris Swadesh, Roberto Weitlaner and Stanley Newman laid the foundations for comparative Oto Manguean studies. Weitlaner's student, María Teresa Fernandez de Miranda, was the first to propose reconstruction of the Popolocan languages. While the work cited Mazatec data, she left Mazatecan out of the reconstruction. Subsequent work by Summer Institute linguist Sarah Gudschinsky gave a full reconstruction first of Proto Mazatec (Gudschinsky 1956). She next reconstructed what she called Proto Popolocan Mazatecan (Gudschinsky 1959) (it was referred to as Popotecan, but this term was not widely adopted.)
Түсі
Тональды жүйелер түрлеріне қарай айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Жалапа мазатекі тілінде үш деңгейлі тон (жоғары, орта, төмен) және кем дегенде 6 контурлы тон (жоғары-орта, төмен-орта, орта-төмен, орта-жоғары, төмен-жоғары, жоғары-төмен-жоғары) бар. Чикиуитлан мазатекі тілінде одан да күрделі тон жүйесі бар, онда төрт деңгейлі тон (жоғары, орта-жоғары, орта-төмен, төмен) және 13 түрлі контурлы тон (жоғары-төмен, орта-жоғары-төмен, орта-төмен-төмен, жоғары-жоғары (бір жоғарыдан ұзақ), орта-жоғары-жоғары, орта-төмен-жоғары, төмен-жоғары, жоғары-жоғары-төмен, орта-жоғары-жоғары-төмен, орта-төмен-жоғары-төмен, төмен-жоғары-төмен, төмен-орта-жоғары-төмен, төмен-орта-жоғары) кездеседі. Чикиуитлан мазатекінде де осыған ұқсас жағдай байқалады. Мазатек тілінде тон тек белгілі бір буындар үшін ғана ерекшеленеді, бірақ Чикиуитлан түрінде күрделі санди ережелері бар.
Tone systems differ markedly between varieties. Jalapa Mazatec has three level tones (high, mid, low) and at least 6 contour tones (high mid, low mid, mid low, mid high, low high, high low high). Chiquihuitlán Mazatec has a more complex tone system with four level tones (high, midhigh, midlow, low) and 13 different contour tones (high low, midhigh low, midlow low, high high (longer than a single high), midhigh high, midlow high, low high, high high low, midhigh high low, midlow high low, low high low, low midhigh low, low midhigh). and the same seems to be the case in Chiquihuitlán. Mazatec distinguishes tone only for certain syllables. but the Chiquihuitlán variety has complex sandhi rules.
Қосындылар
Жалапа мазатек тілінде барлық жарылғыштар, мұрындықтар және шамалас дыбыстар үшін демелі (аспирацияланған) / дауыссыз, дауысты және мұрындық артикуляция арасында үш түрлі айырмашылық бар. Жақ сығыршығы тек қарыз сөздерде кездеседі, ал тіл ұшының соғуы тек бір морфемада, яғни «бәлкім» деген клитикада қолданылады. Екі еріннің демелі (аспирацияланған) және қарапайым жарылғыштары да маргиналды фонемалар болып табылады. Екі ерін, тіс, тіл ортасы, тіл артқы, көмекей жарылғыштары/қосымша дыбыстар, үйкеліс дыбыстары, мұрындық дыбыстар, шамалас дыбыстар, тіл ұшының соғуы.
Jalapa Mazatec has a three way contrast between aspirated/voiceless, voiced, and nasalized articulation for all plosives, nasals and approximants. The lateral occurs only in loanwords, and the tap occurs in only one morpheme, the clitic a "probably". The bilabial aspirated and plain stops are also marginal phonemes. Bilabial Dental Postalveolar Velar Glottal Plosive/Affricate Fricative Nasal Approx. Tap
Сөздің морфологиясы
Чикихутлан мазатек тілінде етістік түбірлері CV (дауыссыз+қалпы) пішіндес болады және әрқашан сөйлеушінің тұлғасы мен саны және етістіктің аспектісін көрсететін түбір құрайтын префикспен түйінделеді. Бұған қоса, етістіктерде әрқашан сөйлеушінің тұлғасы мен санын көрсететін жұрнақ болады. Жұрнақтың дауыстысы етістік түбірінің дауыстысымен бірігеді. Түбір құрайтын префикстерінің пішінімен ерекшеленетін 18 етістік класы бар. 1, 2, 7, 10 және 15-кластар өздік етістіктерді қамтиды, ал қалған кластар өтімді етістіктерді қамтиды. Өтімді етістіктердің екі префикс түрі бар: біреуі үшінші және бірінші жақ жекеше үшін, екіншісі басқа жақтар үшін (екінші жақ көпше және жекеше, сондай-ақ бірінші жақ көпше, кіріктірілген және шығарылған). Сөздің тоналды үлгісі арқылы кіріктіру айырмашылығы және екінші және бірінші жақтар арасындағы айырмашылық белгіленеді (морфемалар мен түбірде лексикалық тон болмайды).
In Chiquihutlán Mazatec, verb stems are of the shape CV (consonant+vowel) and are always inflected with a stem forming prefix marking person and number of the subject and aspect. In addition, verbs always carry a suffix that marks the person and number of the subject. The vowel of the suffix fuses with the vowel of the verb stem. There are 18 verb classes distinguished by the shape of their stem forming prefixes. Classes 1, 2, 7, 10 and 15 cover intransitive verbs, and the rest of the classes involve transitive verbs. Transitive verbs have two prefix forms, one used for third person and first person singular and another used for the other persons (2nd person plural and singular and first person plural inclusive and exclusive). Clusivity distinctions as well as the distinction between second and first person is marked by the tonal pattern across the word (morphemes and stem do not have inherent lexical tone).
Жеке тұлға
Чикихуитлан мазатек тілінде үш тұлға категориясы (бірінші, екінші және үшінші) және екі сан (жекеше, көпше) бар. Бірінші көпше тұлға үшін кіріктірілген және шығарылған категориялар арасында ажырату жасалады. Үшінші тұлғада сан көрсетілмейді, тек анықтығы (анықталған немесе анықталмаған) ғана білдіріледі. Егер сан контекстен анық білінетін болса, ол еркін сөздермен немесе есім сөздермен көрсетілмейді.
Chiquihuitlán Mazatec distinguishes between three person categories (first, second, and third) and two numbers (singular, plural), and for the first person plural, it distinguishes between inclusive and exclusive categories. In the third person, number is not specified but only definiteness (definite or indefinite). Number is not expressed by free pronouns or noun phrases if it is directly retrievable from context.
Медиа
Мазатекан тіліндегі бағдарламалар Оахака штатының Сан-Лукас-Ожитлан қаласындағы ХДИ XEOJN радиостанциясы арқылы таратылады. Жаңа өсиеттің толық мәтіні мазатек тілінің бірнеше диалектісінде қолжетімді. Ехоба куәгерлері мазатек тілінде Киелі кітапқа негізделген кең ауқымды әдебиеттер мен бейнематериалдар жариялайды.
Mazatecan language programming is carried by the CDI's radio station XEOJN, based in San Lucas Ojitlán, Oaxaca. The entire New Testament is available in several varieties of Mazatec. A wide variety of Bible based literature and video content is published in Mazatec by Jehovah's Witnesses.