Кіріспе

Қытай музыканты, ақыны және саясаткер Сима Сянгру (шамамен б.з.д. 179-117 жж.) Батыс Хань дәуірінде өмір сүрген. Сима – классикалық қытай поэзиясы тарихындағы маңызды тұлға және жалпы қытай фу рапсодияларының ең ұлы композиторы деп есептеледі. Оның поэзиясы фу түрін ойлап табуы немесе дамытуы, поэзия жолдарына жаңа метрикалық ырғақтар енгізуі, оларды проза жолдарымен үйлестіруі және келешекте осы жанрдың кең таралған тақырыптарының біріне айналған бірнеше тақырыптарды ұсынды. Сима Сянгру Чжуци стилінде де жазуға қабілетті болды, ол сол кезде қайта жандану кезеңін басынан өткеріп жатқан еді, сонымен қатар ол кейін yuefu формальды стилі деп аталатын ән мәтіндерін де жазды.

Ерте өмір және мансап

Сима Сяньру б.з.д. II ғасырының басында Шу округінде (қазіргі Сычуань провинциясы) дүниеге келген. Оның туған жылы көбінесе 179 жыл деп көрсетіледі, бірақ басқа деректерде 172, 171 немесе 169 жылдар да айтылады. Көптеген дереккөздер оның Чэндуда туғанын мәлімдейді, алайда 19 ғасырдың ғалымы Ван Пейсун оның іс жүзінде Пэнчжоудан (қазіргі Пэньань округі) шыққан болуы мүмкін екенін ұсынды. Симаның отбасы және шежіресі туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның әулеті Сима Куодан (司馬錯; шамамен 316–280 ж.б.д.), Цинь генералынан тараған болуы мүмкін, ол б.з.д. IV ғасырының соңында Шуға Циньнің шапқынына жетекшілік еткен. Жастық шағында Сима зейін қоятын, көп оқитын және қылышпен күресуді ұнататын бала болған деседі. Жастық кезінде Сима Соғысқан мемлекеттер кезеңінің басшысы Линь Сяньруға деген құрметінің нышаны ретінде "Сяньру" есімін алған. Шамамен 150 ж.б.д., жиырма жасында Сима Шудағы үйінен шығып, императорлық астана Чанъанға сапар шеккен. Ол "мүлік есебінен" тағайындалды, яғни оның кем дегенде 40 000 мыс тиын болған. Ол Хан императоры Цзиннің атты әскери күзетшісі болды, бұл төменгі лауазым болғанымен, Симаға император мен сарайдың императорлық саяхаттарына қатысуға мүмкіндік берді. Сима бұл лауазымнан ләззат алған сияқты көрінбейді, мүмкін, император Цзин және оның көбінесе заңгер кеңесшілері әдеби безендіруді ұнатпайтындықтан. 149 ж.б.д. Сима Лянға (қазіргі солтүстік Аньхой, оңтүстік Шаньдун, солтүстік-шығыс Хэнань, қазіргі Шанцю қаласының маңында) Лю У, Лян патшасының, император Цзиннің кіші әкесінің сарайында қонақ ғалым ретінде келді. Патшаның сарайында сол дәуірдің бірқатар көрнекті әдебиетшілері болды, оның ішінде Мэй Шэн (枚乘; 141 ж.б.д.), Цзоу Ян (鄒陽; шамамен 150 ж.б.д.), және Чжуан Цзи. Осы кезеңде Сима өзінің "Бос адам туралы фуының" (Zixu fu 子虛賦) жазуын бастады, ол кейіннен оның әйгілі фуының алғашқы бөлігіне айналды. Сима Лян патшасы Лю У 143 ж.б.д. қайтыс болғанға дейін Лян қаласында болды, содан кейін ол туған жері Шуға оралды. Симада ақша қалмады, үйіне оралғаннан кейін жартылай кедейлікте өмір сүрді. Оның жағдайы Линцюн округінің (қазіргі Цюнлай, Сычуань) билеушісі Ван Цзи оны өзіне шәкірт ретінде алғаннан кейін жақсарды. Ван Симаны Чжуо Вангсунға (卓王孫; шамамен 140 ж.б.д.), бай темір өндірушіге таныстырды, және Сима бірден Чжуоның жақында жесір қалған қызы Чжуо Вэньцзюньге ғашық болды. 142 ж.б.д., келесі жылы, Сима мен Чжуо Вэньцзюнь бірге қашып кетті. Симаның өмірбаянында олардың Чжуоның әкесінің қоғамдық ұяттан кейін олардың некелерін мойындауына мәжбүр болғаны, нәтижесінде оларға 1 000 000 мыс тиын, 100 қызметкер және Чжуоның бірінші күйеуінің құдайынан алған заттар берілгені айтылады.

Императорлық мансап

137 жылы Сима Хан императоры Удың шақыруымен Чанъаньға келді. Осы оқиғаға қатысты белгілі дәстүрлі деректерде император Симаның «Бос адам туралы фу» (Fu of Sir Vacuous) атты шығармасының бір данасын кездейсоқ тапқаны және оған қатты әсерленіп: «Неге мен осы кісінің замандасы болу бақытына ие болмадым?!» деп айқайлағаны айтылады. Деректе көрсетілгендей, императордың сөзін естіген Шу өңірінің тумасы, императорлық итттерді бағып күтуші Ян Дэй, Симаның осы шығарманың авторы екенін хабарлады, содан кейін император У Симаны дереу императорлық астанаға шақырды. Оның көркемдігі мен тартымдылығына қарамастан, қазіргі ғалымдар осы дәстүрлі деректе бірқатар логикалық қайшылықтарды анықтады және оны нақты емес деп санайды. Әрі қарайғы, сенімдірек бөлігінде Сима император Удың алдына келіп, императордың саяхаттары мен аң аулаулары туралы ұлы фу жазуға ниеттенгенін айтты. Император жазу ісінің басқарушысына Симаға қаламдар мен бамбук тақталарын берді, оларды Сима өзінің шедевр туындысын жазу үшін пайдаланды. Императорлық аң аулау орнына арналған фу көбінесе «Шанлин паркіне арналған фу» (Shanglin fu 上林賦) деп аталады, бірақ оның түпнұсқа атауы «Аспан ұлының саяхаттары мен аң аулаулары туралы фу» (Tianzi youlie fu 天子遊獵賦) болған болуы мүмкін. Император Симаның шығармасына өте риза болып, оны дереу императорлық сарайдағы лауазымға тағайындады. Сима император У үшін арнайы сарайлық шараларға арналған фулар жазды, бірақ олардың ешқайсысы қазіргі заманға жеткен жоқ. Симаның Шу аймағындағы тегін ескере отырып, император оны сол кездегі Қытайдың оңтүстік-батыс шебіне жеке елшісі етіп тағайындады. Б.з.д. 131 жылы Сима жергілікті халық пен аймақтың зорлықпен билейтін әкімі арасындағы дауды реттеу үшін Шуға императорлық тапсырмамен барды, содан кейін император оны императорлық сарайдағы жоғары лауазымға көтеріп, үйдің мырзаларының генералы (zhonglang jiang 中郎將) етіп тағайындады. Кейін Сима тапсырма орындау кезінде пара алуда айыпталып, қызметінен босатылды. Ол императордың құрметіне ие болды және бірнеше жылдан кейін сарайға қайта оралды, бірақ ешқашан жоғары лауазымға ие болған жоқ және сарай ісіне деген қызығушылығын жоғалтқан сияқты көрінеді. Симаның үй иелерінің генералы лауазымында қысқа мерзімде болған кезінде император У оны Шуға оңтүстік-батыстағы жол құрылысы жобасын бақылауға жіберді. Өзінің үлкен серігімен астанадан келген Симаны күйеу атасы Чжуо Вангсун құрметпен қарсы алды және Чжуо Вэньцзюньге өз мүлкінің үлкен бөлігін, ұлының үлесіне тең бөлігін беруге шешім қабылдады. Бұл жомарт мұра Сима мен оның әйеліне тәуелсіз байлық әкелді, сондықтан Сима б.з.д. 130 жылы қызметінен босатылғаннан кейін одан әрі жұмыс іздеу қажеттігі болмады.

Кейінгі өмірі

130-120 жылдар аралығында Симаның басты қызметтері өлең жазу және кейде император Вудың сарайлық саяхаттарына қатысу болды. Шамамен 120 жылы Сима Хан императоры Вэньдің бейіт саябағының директоры қызметіне тағайындалды, бірақ бұл лауазым, әдетте, бекергі қызмет болған. 119 жылы Сима денсаулығының нашарлауына (көптеген жағдайда қант диабеті) байланысты осы қызметтен бас тартып, Маолиң қаласына зейнетке шықты. Император Ву бай және беделді әулеттердің өкілдерін қадағалай алу үшін оларды сол қалаға қоныстандырған еді. 117 жылы император сарайына Симаның өліп бара жатқаны туралы хабар жетті, сол себепті император Ву оның үйіне өкіл жіберіп, жазбаларын жинап сақтауды тапсырды. Бірақ, өкіл Симаның үйіне келген кезде, ол 62 жасында қайтыс болған еді.

Шығармалары

Хан кітабындағы "Өнер мен әдебиет туралы монография" (Yiwenzhi 藝文志) Сима Сяньрудың 29 фуын тізімдейді, бірақ қазіргі заманға дейін тек алты толық фу және тағы бір фрагменті ғана сақталған, ал осы алты фудың екеуінің шынайылығы қазіргі ғалымдар арасында күмәнді. Оның поэзиялық, фу емес шығармаларының ешқайсысы тізімде жоқ. "Фан Цзянь" (凡將) атты сөздігі де Симаның еңбектерінің бірі ретінде тізімделген, бірақ оның тек бес үзіндісі ғана сақталған. 5 ғасырдағы "Таңдамал әдебиет" (Wen xuan 文選) антологиясында Симаның үш фуы, сондай-ақ төрт фу емес шығармасы сақталған: оның "Ба және Шуға хабарламасы" (Yu Ba Shu xi 喻巴蜀檄), "Шу еңбеккерлерін сынауы" (Nan Shu fulao 難蜀父老), "Аң аулауға қарсы насихат хаты" (Jian lie shu 諫獵書) және "Фенг және Шан құрбандықтары туралы мақаласы" (Feng Shan wen 封禪文). Симаның жинақталған еңбектерінің бір томы Суй және Тан династияларының тарихнамалық еңбектеріндегі кітаптар тізімінде кездеседі, бірақ ол Сун династиясы кезінде жоғалған болуы мүмкін. Оның қазіргі нұсқалары – Цинь династиясының басқа еңбектерден алынған цитаталар бойынша құрастырылған қайта жасалған нұсқалары.

Ықпал

Сима Сяньру Хан әулетінің маңызды ақыны ғана емес, сонымен қатар кейінгі өнер мен суретшілерге де әсер етті.