Кіріспе

Мүдделер қақтығысына байланысты ресми іс-қимылға қатысудан бас тарту. Сотқа қатысудан шеттеу, сондай-ақ бас тарту деп аталады, бұл төраға судья немесе әкімшілік лауазым иесінің мүдделер қақтығысы болған жағдайда сот процесі сияқты ресми іс-қимылға қатысудан бас тарту болып табылады. Тиісті заңдар немесе этика кодекстері нақты бір іс бойынша немесе мәселе бойынша шеттеуге қатысты талаптарды белгілеуі мүмкін. Судьяның немесе төрағаның мүдделер қақтығысынан босатылуын қамтамасыз ету сот процесінің әділдігіне күмән тудырмайды.

АҚШ-тағы қайтару

Құрама Штаттарда "өздігінен шеттеу" термині көбінесе сот ісін қарау кезінде қолданылады. АҚШ Кодексінің 28-тарауының (Сот кодексі) екі бөлімі сот судьясының өзінен шеттелуіне немесе бас тартуына қатысты талаптарды белгілейді. 455-бап, "Әділет, судья немесе магистрат судьясының құқығынан айыру" деп аталып, федералды судьяның "өз бейтараптығына орынды күмән туғызатын кез келген іс бойынша өзін шеттетуі керек" екенін қарастырады. Бұл бапта сондай-ақ судьяның "бір тарапқа қатысты жеке пікір немесе көзқарасы болғанда немесе іс бойынша даулы айғақтар фактілерін жеке білгенде"; судья бұрын сол іс бойынша адвокат немесе куәгер болғанда немесе оның нәтижесі туралы пікір білдіргенде; немесе судьяның немесе оның жақын туыстарының іс нәтижесіне қаржылық мүддесі болғанда құқығынан айырылатыны айтылған. 28 U.S.C. 144-бабы, "Судьяның пікірқанастығы немесе бейтараптығы" деп аталып, белгілі жағдайларда, АҚШ аудандық сотындағы іс бойынша тарап "іс қаралып жатқан судьяның өзіне қарсы немесе қарсы тараптың пайдасына жеке пікірқанастығы немесе бейтараптығы бар" деген "уақтылы және жеткілікті өтініш" берген жағдайда, іс басқа судьяға беріледі. Жалпы ереже бойынша, судьяның істің мәні туралы пікір білдіруі немесе оның фактілермен немесе тараптармен таныстығы істің өзінен тыс көзден туындаған болуы керек, әйтпесе өздігінен шеттеуге негіз болады. Бұл АҚШ-та "соттан тыс көз ережесі" деп аталады және 1994 жылы Liteky v. United States ісінде АҚШ Жоғарғы Сотының шешімімен жалпы презумпция ретінде мойындалды, бірақ міндетті емес. Кейде судьялар немесе судьялар өздерінен шеттейді (өз бастамасымен), олардың құқығынан айыруға себеп болатын фактілер бар екенін мойындайды. Алайда, мұндай фактілер болған жағдайда, іс бойынша тарап өздігінен шеттеуді ұсына алады. Әдетте, әр судья судьяның өздігінен шеттелуіне қатысты өтінішті қарастырады, ол судьяның ар-ожданы мен дискрециясына жүктелген. Алайда, төменгі сатыдағы соттарда, нақты жағдайда дұрыс емес бас тарту апелляциялық сараптамадан өтеді немесе, ерекше жағдайларда, тыйым салу туралы өтінішпен қайта қаралуы мүмкін. Кейбір ерекше жағдайларда, судьяны немесе судьялар тобын шеттетуге себеп болатын жағдайлар ескерілмеуі мүмкін, егер басқаша істі қарауға судьялар болмаса. Мысалы, егер іс судьяның жалақысын арттыру туралы болса, онда ол істі қарау құқығынан айырылады. Алайда, егер жалақыны арттыру сот жүйесіндегі барлық судьяларға қатысты болса, судья істі жалғастырады, өйткені шеттелуге негіздер басқа кез келген судьяға да бірдей қолданылады. Судьяның шеттелуіне себеп болатын жағдайларда, ешбір судья істі қарауға қабілетсіз болып қалса, судьяның құқығынан айырылмауы қағидасы кейде "қажеттілік ережесі" деп аталады.

АҚШ-тағы маңызды оқиғалар

2021 жылдың 28 қыркүйегінде Wall Street Journal газетінің жедел тергеу тобы 131 судьяның, мүдделі тараптардың акцияларына иелік етуіне байланысты, өзін шеттетуден бас тартқанын анықтады. Істердің 2/3-і судьяның акциялары бар тарапқа пайдалы бағытталған үкіммен аяқталды. Осы бұзушылықтарға қатысты мынадай түсіндірмелер келтірілді: судьяның атынан брокерлер арқылы акциялардың иелігін білмеу, тиісті ақпаратты жария ету және шеттету туралы заңдарды білмеу, жазу қателігі және еншілес компанияларға иелік ету (мысалы, Exxon Corp. және оның еншілес компаниясы Exxon Oil), судья емес, жақын туыстарының (жұбайы, балалары және т.б.) иелігіндегі акциялар, сондай-ақ акцияларға иелік ету олардың шешімдеріне әсер етпеді, әсіресе нәтиже акция бағасын өзгертпесе деген пікірлер айтылды. Аталған түсіндірмелердің барлығы федералдық заңды бұзу болып табылады.

Жоғарғы Сот істері

АҚШ Жоғарғы Сотының судьялары, әдетте, қаржылық мүдделері бар істерге қатысудан бас тартады. Мысалы, судья Сандра Дей О'Коннор телекоммуникациялық компанияларға қатысты істерге қатыспады, себебі ол осы компаниялардың акцияларына ие болды, ал судья Стивен Брейер Лондонның Ллойд синдикатына қатысқаны үшін сақтандыру компанияларына қатысты кейбір істерде өзін-өзі жарамсыз деп таныды. Сондай-ақ, сот төрешілері жақын туыстары, мысалы, балалары тараптардың бірінің адвокаты болып табылатын істерге қатысудан бас тартқан. Тіпті егер отбасы мүшесі тараптардың бірімен байланыста болса да, бірақ іспен тікелей қатысы болмаса, судьялар өздерін қайтарып алуы мүмкін. Мысалы, Кларенс Томас АҚШ-қа қарсы Вирджиния ісінде өзін қайтарып алды, өйткені оның ұлы Вирджиния әскери институтында оқыды, ал оның саясаты істің тақырыбы болды. Кейде, бас тарту ерекше жағдайларда болады; мысалы, екі жағдайда бас судья Уильям Х. Рехнквист 1986 жылы оның растау отырысында Рехнквистке қарсы куәлік берген Аризона адвокаты Джеймс Броснахан дауласқан кезде соттан кетіп қалды. Қай себеппен бас тартса да, «АҚШ Есептері» аталған судьяның «бұл істі қарастыруға немесе шешім қабылдауға қатыспағанын» жазады. Бір ерекше жағдай – 2001 жылы өлім жазасына шағымданған Наполеон Бизлидің 1994 жылы адам өлтіргені үшін сотталған ісі, онда үш судья құрбанның ұлы, федералды апелляциялық сот судьясы Дж. Майкл Луттигпен жеке байланыстары болғандықтан өздерін бас тартты. Луттиг бұған дейін судья Скалияның кеңсесінде жұмыс істеген және Дэвид Саутер мен Кларенс Томас атынан растау жұмыстарын жүргізген. Алайда өлім жазасы күшінде қалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жоғарғы Сот пен төменгі соттардағы бас тарту стандарттары соңғы жылдары болғаннан гөрі қатаң емес еді. 1803 жылы Марбери мен Мэдисон ісінде Бас судья Джон Маршалл шешімге қатысып, Соттың пікірін жазды, дегенмен Маршаллдың екі жыл бұрын Мемлекеттік хатшы ретінде жасаған әрекеттерін іс жүргізудің тақырыбы ретінде қарауға болады. Екінші жағынан, Маршалл 1813 және 1816 жылдардағы Мартинге қарсы Хантердің жалға алушысының тыңдауларында өзін бас тартты, оның тең дәрежеде маңызды конституциялық әсеріне қарамастан, ол және оның ағасы Мартинмен даулы жерді сатып алу туралы келісімшарт жасасқан болатын. Сонымен қатар, XIX ғасырда АҚШ-тың федералды соттар жүйесі судьяның шешімінен шағымды жиі сол судьядан тұратын апелляциялық алқа тыңдайтын, ал ол өзінің бұрынғы шешімін бейтарап тексеруге отырады деп күтілді. Бұл жағдай енді рұқсат етілмейді, ал 28 U.S.C. § 47-де «Ешбір судья өз қарауындағы іс немесе мәселе бойынша шешімді қараудан немесе шешім қабылдаудан бас тарта алмайды» деп көрсетілген. АҚШ Жоғарғы Сотының тарихында бас тарту туралы айтарлықтай дау 1946 жылы болды, ол кезде судья Хьюго Блэк Джеуэлл Ридж Көмір ісі бойынша шешім қабылдауға қатысты, бірақ Блэктің бұрынғы заң серіктесі басымдықты жақта таласты. 5–4 шешіміндегі жеңілген тарап Блэкті дисквалификациялау керек деп қайта дәлелдеуді сұрады; Блэк өзін қайтарудан бас тартты және шешім қабылданды, бірақ судья Роберт Х. Джексон қысқаша пікір жазып, Блэктің істі қарауы керек деген шешімді Блэктің ғана қабылдағанын және Сот оны қолдамағанын айтты. Бұл дау Блэк пен Джексонның арасындағы жанжалды күшейтті және бұл Бас судья Харлан Фиске Стоун қайтыс болған кезде президент Гарри С. Трумэн Фред М. Винсонды Стоунның орнына тағайындады. 1973 жылы сол кездегі сот төрешісі Рехнквист ұзақ уақытқа созылатын палатада пікір жазып, Лаирд пен Татумдағы кейбір тұтқындаулардың заңдылығын даулаған, Рехнквист бұрын Ақ үйдің заңгері болып қызмет еткен және тұтқындау бағдарламасы жарамды деп ойлаған. 2004 жылы судья Антонин Скалия вице-президент Дик Чейни ресми түрде қатысқан іс бойынша өзін ұстап алудан бас тартқан пікірін жазды. Бірнеше экологиялық топтың пікірінше, Скалияның қатысуы орынсыздық көрінісін тудырды, өйткені Скалия жақында вице-президентпен кеңінен жарияланған аңшылық сапарға қатысты. Алайда, сол жылы Скалия Ньюдоуға қарсы Елк Гроув біріктірілген мектеп округінің ісінде түсіндірмесіз өздігінен бас тартты. Бұл бірінші түзету ісі «Құдай алдында» деген сөздерді Салым антына енгізуге қарсы шыққан, онда Скалия Ньюдоудың талаптары негізсіз деген пікірін білдірген.

Басқа да федералды істер

1974 жылы федералды судья Леон Хиггинботам Комм. Pa. v. Local 542, Int'l Union of Operating Engineers ісінде шешім шығарып, афроамерикалық судья ретінде, азаматтық құқықтар үшін күреске белсенді қатысқан тәжірибесіне байланысты, нәсілдік кемсітушілік туралы талаптарды қараудан өзін шеттетуге міндетті емес екенін түсіндірді. Ол бұл пікірін, кейінірек судьялар, соның ішінде өзін шеттету туралы өтініштерге тап болған қара нәсілді судьялар да қолдады, судьяны тек этникалық азшылыққа жататындығы үшін ғана қызметтен шеттетуге мәжбүрлеуге болмайды деп салды. 2014 жылы еврей федералды судья Пол Борман, палестиналық американдық Расмея Одэнің ісін қарағанда, Хиггинботамның пікірін ескерді. Заң шығарушы органда да қызметтен шеттетуге ұқсас принциптер бар. Мүшелер, егер заң жобасына жеке қаржылық мүддесі болса, АҚШ Сенаты мен Өкілдер Палатасының регламентіне сәйкес дауыс беруге құқығы жоқ. Мұндай жағдайларда сенатор немесе өкіл «иә» немесе «жоқ» орнына «қатыспаймын» деп дауыс бере алады.

Көптеген елдерге қатысты

Заңдар немесе сот ережелері судьяларды өз қызметінен шеттетуді қарастырады. Егжей-тегжейі әртүрлі болғанымен, төмендегілер судьяны шеттетуге шамалы айырмашылығы бар негіздер болып табылады. Судья тараппен, адвокатпен немесе тараптың жұбайымен (әдетте) үш дәрежеге дейін туыс. Судья – тарап болып табылады. Судья маңызды куә болып табылады, егер судьяны тарап етуді көздейтін арыз жалған емес болса (бұл туралы төрағалық етуші судья шешім қабылдайды, бірақ ауыстыру қарастырылады). Судья бұрын осы іс бойынша тараптың адвокаты ретінде немесе басқа да қызметте болған. Судья кез келген құқықтық құжатты (мысалы, келісімшарт немесе өсиет) дайындаған, оның күшіне енуі немесе мазмұны даулы болып табылады. Апелляциялық сот судьясы бұрынғыда осы істі алдын ала сотта немесе төменгі сатыдағы апелляциялық сотта қараған. Судьяның нәтижеге жеке немесе қаржылық мүддесі бар. Бұл негіз юрисдикцияға қарай өзгереді. Кейбіреулері нәтижеге кез келген мүдде болған жағдайда шеттетуді талап етеді, ал басқалары белгілі бір сомадан жоғары мүдде болған жағдайда ғана шеттетуді талап етеді. Судья өзінің бейтараптық сақтай алмайтынын анықтайды.

Жауапкершілік және салдарлар

Судьяның өзін-өзі шеттетуге негіздері болса, одан осыны күту керек. Егер судья өзін шеттетуге негіздер бар екенін білмесе, бұл қателік есепке алынбайды. Егер судья білуі керек болған жағдайда өзін шеттетпесе, ол санкцияларға ұшырауы мүмкін, және санкциялар сот юрисдикциясына қарай өзгереді. Апелляциялық сот судьяның шеттелуі керек болған кезде шешім шығарылғанын анықтаса, ол шешімді жойып, істі жаңадан қарауға қайтара алады.

Келісу және ауыстыру

Егер барлық тараптар мен судья келіссе, өзінен жаңылған жағдай туралы ережеден қашуға немесе оны елемеуге болады, бірақ практикада мұндай жағдай сирек кездеседі. Егер өзінен жаңылған жағдай осылайша болдырмаса, жоғарыда аталған негіздерге сай келетін фактілердің толық тіркемесі апелляциялық сотқа ұсынылуы тиіс. Егер судья өз еркімен өзінен жаңылмаса, ал тарап судьяның әділдігіне күмәнді келсе, тарап судьяны алмастыру туралы өтініш бере алады. Кейбір сот юрисдикцияларында сотқа қатысушылар, тіпті ешқандай әділдіксіздік дәлелденбесе де, судьяны алмастыру құқығына ие.