Кіріспе

Индиялық арқан шегі – 19 ғасырда Үндістан және оның төңірегінде орындалған деп айтылатын әйгілі сиқыр шегі. Кейде "әлемдегі ең ұлы иллюзия" деп сипатталатын бұл трюкқа сиқыршы, бір арқан және бір немесе бірнеше көмекші балалар қатысқан. 1990 жылдары кейбір тарихшылар бұл амалды 1890 жылы Чикаго Трибьюн газетінің Джон Уилки жасаған алдау деп санайды. Питер Ламонт бұл трюк туралы 1890 жылға дейінгі нақты сілтемелер жоқ екенін, ал кейінірек сахнада орындалған нұсқалары Уилкидің баяндамасынан шабыттанғанын айтады. Бұл трюктің 9 ғасырдан (Ади Шанкара), 14 ғасырдан (Ибн Баттута) және 17 ғасырдан (Мұғол императоры Джахангир) нұсқалары бар, бірақ Ламонт бұл есептердің "классикалық" үнділік арқан шегінен өзгеше екенін айтып, оларды жоққа шығарады.

Есептер

9 ғасырдағы индуист ұстазы Ади Шанкара Гаудападаның «Мандукия Упанишад» түсіндірмесіне түсініктеме бергенде, философиялық ойды мысал келтіріп, аспанға жіп лақтырған жонглер туралы жазды; ол қару-жарақпен көтеріліп, көзден таса болады; ол шайқасқа түседі, онда ол бөліктерге бөлініп, құлайды; соңында ол қайтадан көтеріледі. Шанкара кейін бірнеше сөзден кейін бұл әуестің негізінде жатқан принципке сілтеме жасап, көтерілген жонглердің жерде «жай ғана бүркелген» нағыз жонглерден ерекшеленетінін айтады. Шанкараның «Веданта Сутра»ға (Брахма Сутра деп те аталады) берген түсініктемесінде, ол арқанмен көкке көтерілген жонглердің іллюзия екенін, сондықтан оны жерде жасырылған нағыз жонглерден ерекшелендіріп қараудың қате екенін айтады. Шанкараның осы әуесті қолданғаны туралы 1934 жылы үнді баспасөзінде үнділік арқан әуесі талқыланғанда айтылған. Санскрит тіліндегі бұл мәтіндер Шанкараның бұл әуестің Үндістанда ежелден келе жатқандығы туралы пікірінің негізі болып табылады. Эдвард Мелтон атты ағылшын-голландиялық саяхатшы 1670 жылы Батавияда қытай жонглерлері тобының көрсетілімін көргенін айтады. Қолында жіп шардың бір ұшын ұстап, жонглер көзден таса болған шарды лақтырып жіберді, содан кейін тік жіпке тез көтерілді, ол да көзден таса болды. Дене мүшелері құлап, себетке салынды. Соңында себет аударылып, дене мүшелері шатақтап құлады, Мелтон «барлық мүшелер қайтадан бірігіп жатқанын көрді», адам тірілді. Бұл оқиғаға егжей-тегжейлі сурет қоса берілген. Ибн Батута 1346 жылы Қытайдағы Ханчжоу арқылы саяхаттап, үнділік арқан әуесіне ұқсас амалдарды сипаттаған. Пу Сонглинг өзінің «Қытай студиясынан таңғажайып оқиғалар» (1740) еңбегінде осыны өзі көргенін айтады. Оның айтуынша, мандариннің қыстың ортасында серуендеп жүрген сиқыршыдан шафран жемісін әкелуін сұрауы, бұл әуестің орындалуына себеп болды, ол Бейіш бақтарынан шафран жемісін алу деген сылтаумен жасалды. Сиқыршының ұлы жіпке көтеріліп, көзден таса болады, содан кейін (деген болжаммен) «бақ күзетшілері ұстап алады» және «өлтіреді», оның денесі дәстүрлі түрде жоғарыдан құлайды. (Бұл нұсқада сиқыршы өзі жіпке шықпайды.) Содан кейін ол шафран жемісін мандаринге береді де, ақысын сұрайды. Ақы төленгеннен кейін, баласы себеттен тірі күйі шығады. Сонглинг бұл әуесті Ақ лотос қоғамының сүйіктісі деп санайды және сиқыршы оны олардан (немесе олар одан) үйренген болуы керек, бірақ ол мұны қайдан (немесе қалай) үйренгенін көрсетпейді.

Скептицизм

Бұл тәсілге қатысты күдік ұзақтан бері туып келеді.

Көріністер мен сыйлықтар

1911 жылы Чарльз Бертрам Үндістанға сапар шегіп, осы айла-шартты табу үшін жүзден астам сиқыршымен сөйлескенін айтты. Бертрамның сөзіне қарағанда, «олардың ешқайсысы оны орындай алатынын мәлімдемеді, ал осы тақырыпта сұрақтар қойылғанда, оны көргенін және көп жағдайда естігенін жоққа шығарды». Ол 500 фунт стерлинг сыйлық ұсынды, бірақ ешбір сиқыршы осы айла-шартты көрсетуге батыл бармады. 1917 жылы лейтенант Фредерик Уильям Холмс Киркидегі верандасында офицерлер тобымен отырғанда, қарт адам мен жас жігіт осы айла-шартты орындағанын көрді. Жігіт арқанға шығып, тепе-теңдікті сақтап, төмен түсті. Ал қарт адам арқанды соққылағанда, ол құлап кетті. Бұл көрсетілім жігіттің жоғалып кетуін қамтымады. 1919 жылдың ақпан айында Холмс «Сахналық шеңбер» мүшелерімен кездесуде түсірген суретін көрсетті. Роберт Эллиот оны зерттеп, бұл үнділік арқан айла-шарты емес, бамбук бағанында тепе-теңдікті сақтаудың мысалы екенін мәлімдеді. Эллиоттың айтуынша, «бағананың конустығы анық көрінеді және бұл оның арқан емес екенін нақты көрсетеді». Кейін Холмс мұны мойындады, бірақ сурет бірнеше журналдар мен газеттерде осы айла-шарттың сәтті көрсетілгенін дәлелдеу ретінде қайта жарияланды. Бұл сурет әйгілі болғанымен, бұл айла-шарттың алғашқы суреті саналады. 1919 жылы Г. Хаддлстон Nature журналында Үндістанда отыз жылдан астам уақыт өткенін және елдегі ең жақсы сиқыршылардың көптерін білгенін, бірақ олардың ешқайсысы осы айла-шартты көрсете алмағанын мәлімдеді. 1921 жылы лорд Фредерик Спенсер Хамильтонға полковник Бернард осы айла-шарт туралы айтқан оқиғасын сипаттады. Бернард баланың арқанға шығып, жоғалып, Калькуттадағы аулада қайта пайда болған кезде суретке түсіргенін айтты. Алайда, аула тығыз түтінге толы болды және ол суреттерді ашқанда, «жонглердің, баланың және арқанның қозғалмағанын» көрсетті. Бұл Хамильтонды жонглер Бернардты есірткімен немесе гипноз арқылы шатастырғанын болжауға итерді. Эллиот бұл екінші қол есебін «әңгіме» деп сынға алды. Ол бұл егжей-тегжейлі мәліметтерді және куәгерлердің жоқтығын күмәнді деп тапты, соның салдарынан Бернард Хамильтонды алдады деген қорытындыға келді. Л. Х. Брэнсон өзінің «Үнді сиқырлауы» (1922) атты кітабында «осы айла-шартты ешқашан сыртта орындамаған. Яғни, ауаға лақтырылған арқан ауада ілініп тұрмайды, және ешбір бала оған шықпайды. Ол шыңға шыққанда жоғалып кетпейді, ал пайда болғаннан кейін қанмен немесе басқа да нәрселермен жабылған бөлшектермен төмен түспейді» деп жазды. Брэнсон осы айла-шартты ашық жерде көрсете алатын адамға 300 фунт ұсынды. Гарри Блэкстоун аға, Дэвид Девант, Хорас Голдин, Карл Герц, Сервейс Ле Рой және Говард Турстон сияқты сиқыршылар өздерінің сахналық шоуларына үнділік арқан айла-шартын қосты. Алайда, олардың сахналық нұсқаларында перделер, айналар және сымдар қолданылды. Нағыз қиындық – баланы күндіз, ашық ауада жоғалтуды қамтитын толық айла-шартты орындау болды. Турстон бұл жетістікке ешқашан қол жеткізілмегенін есептеді және 1927 жылы оны көрсете алатын адамға 5000 рупия сыйлық ұсынды. Журналист Джеймс Саксон Чайлдерс 1932 жылы осы айла-шартты көру ниетімен Үндістанға келгенін, бірақ «мен арқан айла-шарты туралы сұраған бірінші сиқыршы маған күлімсіреп қарады, екіншісі күлді, ал үшіншісі осы айла-шартты жасау мүмкін емес екенін, ешқашан жасалмағанын және тек Батыс елдерінің таңғажайып сенімі ғана осы аңызды өсіретінін» айтты. 1934 жылы «Сахналық шеңбердің» Оккульттік комитеті осы айла-шарттың жоқ екеніне сенімді болды және оны ашық ауада орындай алатын адамға үлкен сыйақы ұсынды. Америкалық сиқыршы Роберт Хегер осы айла-шартты 20 жылдан астам уақыт бойы жетілдіріп, оны Сент-Пол, Миннесота штатындағы сахнада көрермендерге көрсетуге уәде берді. Ол өзінің көрсетілімі сәтті болса, Лондонның «Сахналық шеңберіне» өнер көрсетеді деп мәлімдеді. Алайда, оның көрсетілімі сәтсіз аяқталды, өйткені арқанға шыққан жігіт залдағы перде артында тағы бір арқанның соңына дейін домалап кеткені байқалды. «Карачи» (нағыз аты Артур Клод Дарби) деген британдық орындаушы, Плимут қаласында тұратын, 7 қаңтарда 1935 жылы Уитампстед, Гертфордширдегі алаңда ұлы «Кайдермен» бірге осы айла-шартты орындауға тырысты. Сайтты дайындау үшін төрт күн берілгеннен кейін Gaumont British Films осы көрсетілімді түсірді. Оның ұлы арқанға шығып, жоғалып кетпеді, ал Карачиге ақы төленбеді. Оқушылар тобының талабы бойынша, бала жоғалуы керек еді. 1935 жылы Карачи күмәнданғандарға 200 гинейді бейтарап тарапқа тапсыруды ұсынды, ол арқан айла-шарты қанағаттанарлық түрде орындалған-орындалмағанын шешеді. Оның талаптары мынадай болды: арқан оның қолынан отырып тұрғанда 10 фут (3 метр) биіктікке көтерілуі керек, содан кейін ұлы Кайдер арқанға шығып, кемінде 30 секундқа шыңда тұрып, суретке түсуі керек. Арқан белгілі бір өндірушімен жабдықталған қарапайым арқан болуы керек және тексеруге ұсынылуы керек. Орын бейтарап тарап таңдаған және сиқыршылармен келісілген кез келген ашық аумақ болуы мүмкін, ал көрермендер Карачи отырған кілемшенің алдында кез келген жерде тұра алады. Оккульттік комитеттің сиқыршылары Карачидің талаптарын қабылдаудан бас тартты. 1936 жылы Джаспер Маскелайн «мен үнділік арқан айла-шартының жартысын жетілдірдім» деді; ол арқанды ашық кеңістікте көтеріп, баланың оған шығуына мүмкіндік бере алады, бірақ баланың жоғалып кетуін қамтамасыз ете алмады. Маскелайн өзінің әдісін көрсетпеді, бірақ толық айла-шартты ашық кеңістікте орындай алатын адамға 2000 фунт сыйлық ұсынды. Ешкім бұл сыйлықты талап етпеді және ол толық айла-шартты миф деп есептеді, оны сәтті көрсетуге ешқашан қол жеткізілмеді. 1950 жылы Джон Бут Үндістандағы кез келген сиқыршыға осы айла-шартты сәтті орындаса 25 000 рупия сыйлық беруге уәде берді. Тағы да көптеген сыйлықтар ұсынылды, бірақ олардың барлығы талап етілмеді.

Қалпына келтіру

Питер Ламонт өзінің осы тақырыптағы кітабында бұл хикаяның Джон Элберт Уилкидің Чикаго Трибьюн газетінде жұмыс істеген кезінде жасаған әдейі алдауынан туындағанын айтты. "Фред С. Эллмор" ("Фред көбірек сатады") деген атпен Уилки 1890 жылы бұл әдіс-тәсіл туралы жазды, соның арқасында Трибьюн газеті кеңінен танымал болды. Шамамен төрт айдан кейін Трибьюн газеті бұл хикаяның жалған екенін мойындап, бас тартты. Бұл бас тартуға көп көңіл болмады, ал келесі жылдары көптеген адамдар 1870 жылдарға дейін осы әдіс-тәсілді көргендерін есіне алды. Ламонттың сөзінше, бұл әңгімелердің ешқайсысы сенімділік танытпады, бірақ әр қайталаған сайын, бұл тек аңыз болғанына қарамастан, оған көбірек сенім артты.

Сиқырлы әдістер

1912 жылы сиқыршы Джон Невил Маскелин ол сөйлескен куәгерден бұл әдістің мүмкін түсіндірмесін хабарлады. Күннің орналасуы бұл әдістің маңыздылығы екендігі айтылды: жонглерлер үлкен арқанға ұқсайтын орама алып келді. Олар оны бұрағаннан кейін, оны көтеріп тұрғанда, ол қатты болып кетті; бұл, әрине, біріктірілген бунақтары бар бамбуктан жасалған. Оның ұзындығы шамамен отыз етектен асты. Соңында, бір кішкентай бала, үнді маймылынан үлкен емес, бағананың басына көтерілді және олар алға иіліп, шатырдың астына қарамаса, көрермендердің көзінен тыс болды, күн олардың көздеріне сәулесін түсіріп, соқыр етті. Бала бағананың басына жеткенде жонглерлерлер қатты айқайлап, оның жоғалып кеткенін жариялады. Ол тез арада тірекке құлап, арқанды ұстап тұрған жонглердің артына құлап түсті. Тағы бір жонглер баланың үстіне мата лақтырып, өліп қалғандай етіп көрсетті. Көптеген дабыл қағу мен дұғалардан кейін бала қозғала бастады және ақырында өмірге қайта оралды. 1935 жылы Гарри Прайс күшейген күн мен біріктірілген арқанның бұл әдісті түсіндіретінін айтты. Ол неміс сиқыршысы Эрик Ян Ханусеннің мақаласын аударды, ол Бабылға жақын ауылдан бұл әдістің құпиясын байқадым деп мәлімдеді. Ханюсеннің айтуынша, көрермендер жалындаған күннің алдында тұрды және "арқан" шын мәнінде қойдың омыртқасынан жасалған, желкен арқанымен жабылған, ол қатты бағанаға бұралған. "Тұт шығаратын препарат" және күннің соқырлығы балаға жоғалып кеткендей әсер етті. Уилл Голдстон, көбінесе күмәнмен қараған, ілінген арқанның иллюзиясын түсіндіретін ықтимал түсіндірме арқанмен қапталған бамбук таяқшасы болуы мүмкін деп жазды. П. С. Соркар сияқты басқалар арқанды ұстауға ұзын көлденең жіп немесе сым қолданылғанын айтты. Джозеф Даннингер аспалы арқанды камера арқылы қалай жасауға болатынын көрсетті. Бұрынғы куәгерлердің мәліметтерін талдау арқылы Джим Маккиг, кедей, көшпелі сиқыршы топтарының белгілі сиқырлы әдістерді қолдана отырып, қалай әдіс жасай алатынын түсіндірді. Егер бір ұшын қолға ұстап, жоғары қарай лақтыратын болсақ, онда оның көлемі тез төмендейді. Бұл шардың аспанға жоғалып кетуі әсіресе, бұлт тәрізді бұлттың түсіне ұқсас болса, таңқаларлық. Арқанның құлауына уақыт жетпей, альпинист секіріп, көтеріліп бара жатқандай етіп, бірақ шын мәнінде оны серігі көтеріп алады. Тәжірибелі акробаттар бұл жылдам "артуды" өте тиімді етіп көрсетеді, ал бас көтергіштің аяғы бас көтергіштің басына немесе тіпті одан жоғары болады. Содан кейін басқа топ мүшелерінің дауысты алаңдаушылығы альпинистке жерге көмескі түсуге және жасырынуға мүмкіндік беретін дұрыс бағыттама болып табылады. "Жоғалту арқылы жоғалу" әдісін 1870 жылдары себет трюгін орындаушы өте тиімді қолданған. Көтергіш жоғары қарай қарап, "арқасына көтерілген" адаммен сөйлеседі. Қазір ауада шнур немесе альпинист жоқ, тек Шанкара сипаттағандай (жоғарыда "есептер" деген бөлімде қараңыз) елестетілген альпинист. Жүрекше сөйлеу осы таңғажайып әсерді туғызуға қабілетті, ал Дарджилингке жақын мектеп директорының осы амалдың куәгері болғандығы туралы баяндамасында іш сөйлеудің қолданылғаны нақты айтылған. Тау шарықтаушының құлауына қатысты, 1875 жылы осы ерекшелік бар спектакльді көрген үнділік заңгердің айтуынша, бұл көбінесе актерлік өнер мен дыбыс әсерлерімен жасалған көрінеді. Сиқыршы көрерменнің тастаған қиял карталарының көруіне әсер еткенін немесе ауада жоғалған шарды лақтырып жібергенде, сиқыршының қолы орналасқан жерде пайда болады немесе жоғалады, бірақ көпшілік көрермендерге (қазіргі сынақтарда үштен екісі) сиқыр ауада пайда болады. МакКигтің айтуынша, дене мүшелерінің құлауын актерлік техниканың өзі тудырады. Ол Мелтонның аяқ-қолдардың "қайта бірігіп жүретінін" (жоғарыда "есептер" деген бөлімді қараңыз) көргені контурщиктердің әдістерінің нәтижесі деп түсіндірді. Бұл әрқашан альпинисттің ағаштан және құрылыстан алыстаған ашық ауада жоғалуы болды, бұл иллюзия "адамдық жағынан мүмкін емес" дегенге әкелді. МакКигтің түсіндірмесі әуеде жоғалу құпиясын шешіп қана қоймай, жоғарыда талқыланған Вайсман Ламонттың байқауының баламалы түсіндірмесін де ұсынады, өйткені көп уақыт өткеннен кейін куәгерлердің есептері көбірек әсерлі болды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында бұл амалдың атағы өскен сайын орындаушылар онымен көрермендерді таңғалдыруда қиындықтар көбейе түсті, ақырында альпинисттің жоғалуы ерекшелік болып қалмады және оны көрген сирек куәгер бұрыннан бері ұзақ уақыттан бері болған заманды еске алады. Бұл көрермендер жоғалуды күтіп отырғанда назарды аударудың өте қиын екендігіне байланысты, сонымен қатар егер жоғалуды міндетті түрде орындау керек болса, ешкім сыйлық ала алмады. Арқан трюгі мен себет трюгінің өте танымал болуы екі әдісте де "назарды аудару арқылы жоғалу" әдісін қолдану мүмкіндігін жойды. Джон Кил 1955 жылы өзі бұрын осы әдісті орындаған ескі мистиктен бұл әдістің құпиясын білгенін хабарлады. Жерден жоғарырақ орналасқан нүктелерде бекітілген көлденең сым созылған, жақын жердегі ескерерлік құрылыстар емес. Арқанда салмақты ілмек және сымның үстіне жабысқан көрінбейтін жіп бар; арқан жоғары лақтырылғанда жіп оны тартып, орнына ілмектейді. Сиқыршы кең, ыңғайлы киім киеді, оның ішінде оның төмен лақтыратын "дене мүшелері" жасырылған. Содан кейін бала сиқыршының көлемді сыртқы киіміне тығылып, сиқыршы көтеріліп бара жатқанда оған жабысады. Кил оның оңайырақ нұсқасын орындауға жасаған әрекетін және "үнді газеттерінде жарияланған екі мақала мен карикатура" бойынша нашар сәтсіздікке ұшырағанын сипаттайды. Пенн мен Теллер олардың үш бөлімді CBC мини-сериалы Пенн мен Теллердің Сиқыр және Құпиялық Саяхатында түсірілім кезінде бұл әдісті зерттеді. Сол мини-сериалға сәйкес, саяхат тарихи әдістерді зерттеу үшін әлемді аралап, Үндістанда Аграға барды, онда олар бұл әдісті қайта жасады. Пенн мен Теллер жақын жерде сауда жасап жүрген екі британдық туристі олардың факир бұл әдісті орындап жатқанын көруге шақырды. Олар кері қайтып бара жатқанда, көмекші жүгіріп келіп, факир әдістің ортасында екенін айтты, сондықтан олар мұны қалып қоймау үшін қалған жолды асықтырып өтті. Куәгерлер бөлмеге жақындағанда, олар балконнан қалың арқанды түсірді. Куәгерлер оның әдістің соңы деп ойлағанды көрді, арқан бірнеше секунд бұрын ауада болғандай құлады. Содан кейін баланың мойны мен иығында жасалма қан бар мата алынды, оның дене мүшелері мен басы қайта біріктірілгенін білдіреді. Олардың айтуынша, британдық жұп бұл әдісті көргені туралы хабар бірнеше аптадан кейін Англияда естілді.