Шығыс Еуропадағы қақтығыс: 1633-1634 жылдардағы Польша-Осман соғысы

Кіріспе

Шығыс Еуропадағы қақтығыс

1633–1634 жылдардағы Польша-Осман соғысы – Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінен (Польша-Литва Одағы) құралған мемлекет пен Осман империясы және оның қарауындағы елдер арасындағы көптеген әскери қақтығыстардың бірі болды.

Өмірбаян

Мехмед Абази Осман империясының Силистрия (қазіргі Болгария) өлкесінің әкімі болған. 1632 жылы поляк патшасы III Сигизмунд Ваза қайтыс болғаннан кейін Ресей патшалығы бейбіт келісімді бұзып, Речь Посполитамен (Смоленск соғысы 1632–1634) соғыс бастады. Абази әскерін жұмылдырып, Молдаван, Валахия және Ноғай татарларын (Буджақ Ордасынан) күш түсу үшін шақырды. Абази амбициялы болғандықтан, мүмкін, солтанның немесе ұлы визирдің білімісіз әрекет еткен болуы мүмкін, себебі Осман империясы Сефевидтерге қарсы соғысқа (1623–1639) үлкен күш салып араласып жатқан. Сұлтан Абазидің әрекеттерінен бейхабар екенін мәлімдеді, бірақ сұлтан Мурад IV Речь Посполитаға қарсы қауіпті науқанға құпия түрде келіскен болуы мүмкін.

1633-ті

1633 жылғы 29 маусымда Буджақ Ордасының күшті татар тобы (шамамен 1000 адам) Каменец-Подольский қаласының маңындағы аймаққа шабуыл жасады. Бұл шабуыл аяқталып, татарлар олжалары мен құлдарымен Молдавияға қайтып келді. Осы кезде, одақтастықтың қолбасшысы, гетман Станислав Конецпольский Бар қаласында болды және хабар жеткен соң 2000 атты әскермен дереу оларды қуа жөнелді. Гетман Днестр өзенін кесіп өтіп, бірнеше он жыл бұрынғы одақтастық-Осман соғысының (Молдавиялық магнаттар соғысы) орын алған Молдавияның Осман империясының билігіндегі аумағына енді. Татарлар өздерін қауіпсіз сезініп, баяулап қалды, осылайша гетман 4 шілдеде Прут өзенінің жанындағы Сасовый Рог маңында оларды жете алды. Бірнеше ондаған татарлар өлтіріліп, тұтқынға алынды, ал қалғандары тарап кетті. Тұтқындардың арасында бірнеше жоғары шенді ноғай татарлары және хан Темірдің күйеу баласы (Буджақ Ордасының басшысы, белгілі және қатыгез ноғай татарларының көшбасшысы) болды. Көп бөлігі олжа, барлық тұтқындар, мал мен жылқылар қайтарылды. Аймақта кең барлау желісіне ие және аймақтағы одақтастықтың сыртқы саясатының көп бөлігіне жауапты болған Конецпольский, осы сәтте Абазидің жоспарлары туралы білген болуы мүмкін. Ол Днестрдің сол жағалауына оралды, Каменец-Подольскийдің (Подолия аймағындағы маңызды қала және мықты бекініс) жанында бекініс лагерін салуды бастады және өзінің құзырындағы 3000-ға жуық тұрақты әскерді күшейтуді сұрады: казактар мен магнаттардың жеке әскерлері (шамамен 8000 адам). Абази қыркүйектің екінші жартысында өзінің провинциясынан Осман әскерлерімен, вассал әскерлерімен және Кантимир бастаған Буджақ Ордасының шамамен барлық күштерімен, яғни 5000-10000 татармен жорыққа шықты. Қазанның ортасында ол Хотин (Хотын) маңына жетіп, Конецпольскийдің дайындықтары туралы білді. Абази келіссөздер бастады, мүмкін Конецпольскийді дипломатиялық жолмен озуды көздеген болуы мүмкін. Ол солтанның наразылығы күшейіп бара жатыр деген хабарды естіп, жоспарларын жеделдетуге шешім қабылдаған болуы мүмкін. Абази 20 қазан күні Днестр өзенін кесіп өтті. Кантимир 20 қазан күні шабуылдарды бастап, келесі күні де жалғастырды. 22 қазанда Абази барлық күштерімен шабуылға шықты, бірақ ауыр шығындарға ұшырап, шегінуге бұйрық берді. Ол Константинопольден (Истанбул) бұйрық алды ма, Конецпольскийді жеңе алатынына сенбеді ме, әлде Конецпольскийге көбірек казак күштерінің келе жатқаны туралы жалған хабар естіді ме, оны болжауға болады.

Around June 29, 1633 a strong Tatar group of the Budjak Horde (about 1,000 men) raided the area near the city of Kamieniec Podolski. This raid ended and the Tatars returned to Moldavia with their loot and slaves. Meanwhile, the Commonwealth commander, Hetman Stanisław Koniecpolski was in Bar and moved immediately in pursuit with 2,000 cavalry when the news reached him. The hetman crossed Dniestr river and entered the Ottoman controlled territory of Moldavia, which had been the theatre of the previous Commonwealth Ottoman war just a few decades earlier (the Moldavian Magnate Wars). The Tatars probably thought they were safe and slowed down thus allowing the hetman to catch up to them on July 4 near Sasowy Róg at the river Prut. Several dozen Tatars were killed and captured, the rest dispersed. Among the captives were several high ranking Nogai Tatars and Khan Temir's son in law (Khan Temir, Kantymir – chief of Budjak Horde, a well known and ferocious Nogai Tatar leader). Most of the loot, all captives, cattle and horses were recovered. Koniecpolski, who had an extensive spy network through the region and was responsible for much of the Commonwealth foreign policy there, had probably known about Abazy's plans at this moment. He returned to the left bank of Dniestr, started the construction of a fortified camp near Kamieniec Podolski (an important city and a strong fortress in the Podolia region) and called for reinforcement of about 3,000 regular troops in his disposition: Cossacks and private troops of magnates (about 8,000 men). Abazy started his march in the second half of September with Ottoman troops from his province, vassal troops and about 5,000–10,000 Tatars, including almost the whole Budjak horde led by Kantymir. In mid October he was near Chocim (Khotyn) and learned about Koniecpolski's preparations. Abazy started negotiations, probably wanting to outmanoeuver Koniecpolski by diplomacy. It is possible that he got news about the sultan's increasing dissatisfaction, and decided to hurry his plans. Abazy crossed the Dniestr about October 20. Kantymir started his attacks on October 20 and continued during the next day. On October 22 Abazy attacked with his full forces but was repelled with heavy losses and ordered a retreat. It can only be speculated whether he got orders from Constantinople (Istanbul), if he did not believe that he could defeat Koniecpolski, or if he heard the false news that more Cossack reinforcements were coming to aid Koniecpolski.

1634-ті

Келесі жылы Осман империясымен толық соғыс жақын болды (бір дерек бойынша, сұлтан зор әскер құрды, ал екіншілері бойынша, ол құрылуға айналды); алайда сұлтан тағы бір сәтсіздікке ұшырады: оның вассалы, Қырым ханы Қанибек Гирай (сондай-ақ Жанибек немесе Джанбиек деп те аталады) Мәскеуге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Мәскеу әскерлері поляк әскерлерімен шайқасты, содан кейін Поляк Украинасын қазақтар мен Коньепольский әскерлері нығайтты, және көп рет татарлардың өзі Московияға шабуыл жасауға ұсыныс білдірді, немесе «сыйлықтар» жіберіліп, осы шабуылды жасауға тапсырылды. 1632 жылы шамамен 20 мыңдық татар әскері Мәскеуге шабуыл жасады, ал 1633 жылы одан да көп санда шабуылдады. Шабуылдар 1637 жылға дейін жалғасты. 1634 жылдың маусымында татарлар Курск, Орел және Мценск аймақтарында әрекет етті. Бір жылдан кейін олар Кіші Ноғай Ордасы мен Азов Ордасына шабуыл жасады. 1636 жылы Қырым татарлары қайтадан шабуылдады және Ұлы Ноғай Ордасы Қырымға адалдығын өзгертті. Оңтүстік шекарасы қиратылды және ел халқы азайып қалды (Қырымда сатылған жасыр тұтқындарының саны 10 мыңға жуық деп есептеледі). Ресей тарихшылары поляктарды татарлармен шабуылдарын үйлестірген деп айыптайды. Осы уақытта, Московияға қарсы одақтастық жеңістері (Шейн 1634 жылдың ақпанында Смоленск маңында капитуляцияға мәжбүр болды, ал московиялық жерлерді қазақтар, одақтастық әскерлері және татарлар тонады) патшаны Поляк жаңа патшасы Владислав IV-пен бейбіт келісімге келуге итерді. 1634 жылдың маусымында Полановода (поляк тілінде покой поляновский деп аталатын) жаңа бейбіт келісімге қол қойылды. Бұрынғы келісімнің шарттары расталды және үлкен сомадағы ақшаның орнына Владислав патша титулынан бас тартты. Содан кейін Владислав әскерінің бір бөлігімен Украинаға қарай оңтүстікке бет бұрды. 1634 жылдың қыркүйегінде Каменец-Подольский маңында 29 мыңға жуық одақтастық әскері жиналды. Оларға Коньепольскийдің кеңейтілген тұрақты әскерлері (6500, Пьехота wybraniecka-ны қоса алғанда), Смоленскінен патшамен бірге келген 5500 жаяу әскер мен драгундар, магнаттардың жеке әскерлері және провинциялар жалдаған жалдамалылар кірді. Одақтастық күштер соғысқа дайындық жүргізіп жатты, Смоленск жорығы поляк жаяу әскерін реформалау бағдарламасының сәтті болғанын көрсетті. Артиллерияда жаңа реформалар енгізілді, нәтижесінде жаңа зеңбірек жасау орталықтары құрылды, сонымен қатар қазақтарды жұмылдыруға болады. Жалпы жағдай күрт өзгерді: екінші майданды ашудың және әлсіз Мемлекеттің осал тұсына шабуыл жасаудың орнына, сұлтан жеңімпаз патшаның барлық күшімен бетпе-бет келуге тиіс болды. Өткен жылғы «қате түсініспеушілікті» түсіндіру үшін сұлтан өзінің елшісі Чавуш Шахин ағаны Варшаваға жіберіп, Абазиды кінәлады және оны жазалауға уәде берді. Абази өзінің сәтсіздігін жасыруға тырысып, сұлтанға құнды сыйлықтар жіберді, бірақ ол Стамбулға шақырылып, өлім жазасына кесілді. Бейбіт келісімді ұзарту ұсынылды, сол себепті сұлтан Буджақ Ордасын жер аударуға уәде берді, бірақ оны орындамады. Сонымен қатар, Абази «қызметтен босатылды» және Силистрияның жаңа губернаторы ешқандай қиындықтар тудырмауға бұйрық алды.

In next year a full war with the Ottoman Empire was close (according to one source, the sultan created a huge army, while according to others, it was close to being formed); however the sultan suffered from another failure: his vassal, khan of Crimea Canibek Giray (also known as Janibek or Dzhanibek), had decided to attack Muscovy. Muscovite troops were fighting with Polish troops, then Polish Ukraine was bolstered by Cossacks and Koniecpolski's troops, and many times Tatars themselves offered to the Commonwealth to raid Muscovy in exchange for “gifts” (or were sent “gifts” to do so). An army of Tatars, approximately 20,000 strong, attacked Muscovy in 1632, and again in 1633 in even larger numbers. Attacks continued until 1637. In June 1634, Tatars operated in the area of Kursk, Orel, and Mtsensk. A year later they attacked the Lesser Nogai Horde and Azov Horde. In 1636 Crimean Tatars attacked again and the Greater Nogai horde changed their allegiance to Crimea. The southern defenses were destroyed and the country was depopulated (the number of jasyr captives sold in Crimea is estimated at 10,000). Russian historians accuse the Poles of coordinating their attacks with those of Tatars. Meanwhile, Commonwealth victories against Muscovy (Shein had been forced to capitulation near Smolensk in February 1634, while further plundering of Muscovite lands by Cossacks, the Commonwealth troops, and Tatars continued) caused the tsar to decide to seek peace with the Polish new king, Władysław IV. A new peace treaty in Polanowo (or Polanówko, called pokój polanowski in Polish) was signed in June 1634. The terms of the previous treaty were confirmed and in exchange for a large amount of money Władysław resigned the tsar title. After that Władysław went south with some of his troops to Ukraine. In September 1634 about 29,000 Commonwealth soldiers were concentrated near Kamieniec Podolski. These included expanded regular troops of Koniecpolski (6,500 including Piechota wybraniecka), 5,500 infantry and dragoons that came with the king from Smolensk, private troops of magnates and mercenaries hired by provinces. Commonwealth forces were making preparations for war, the Smoleńsk campaign showing that the Polish infantry reform program had succeeded. New reforms in artillery were introduced, which resulted in creation of new centers of cannon making, and additionally Cossacks could be mobilized. The whole situation changed dramatically: instead of opening a second front and attack on the soft belly of a desperate Commonwealth, the sultan would have to confront the entire power of a victorious king. In order to explain the previous year's “misunderstandings,” the sultan sent his envoy Chavush Shaheen aga to Warsaw, blamed Abazy, and promised to punish him. Abazy tried to hide or cover his failure by sending the sultan rich gifts; however, he was called to Istanbul and sentenced to death. The peace treaty was extended, and the sultan promised to displace the Budjak horde but never did so. Additionally Abazy was “relieved” and the new governor of Silistria received orders not to make any mischief.