Кіріспе

Жалпаққанаттың түрлері

Көк құйрықты жалпаққанат немесе қарапайым көкқұйрық (Ischnura elegans) – Жалпаққанаттар тұқымдастығына (Coenagrionidae) жататын жалпаққанат.

Тарату

Бұл түр Еуропаның көп бөлігінде және Таяу Шығыста таралған. Бұл – кең таралған түр.

Тіршілік ету ортасы

Бұл шілмектер төмендіктердің кең ауқымындағы орталарда кездеседі, тұрақтанған және ақырын ағатын, кермек және ластанған сулар бар жерлерде. Ересек еркек көкқұйрықты шілмектердің басы мен кеудесі көк және қара түстермен өрнектелген. Алдыңғы қанаттарында екі түсті птеростигмасы бар. Көздері көк. Көптеген шілмектердің қанаттары тынышқанда бірге жиылып тұрады, ал ұшып жүретін шілмектер қанаттарын жайып тынығады. Жасырақ еркектердің кеудесі жасыл түске ие.

Әйелдік полиморфизм

Қыз құс популяцияларында еркектердің әйелдерге жұптасу үшін мазалауы жиі кездеседі. Қажетсіз жұптасу әрекеттерінен қашу үшін әйелдер кейбіреулерінің еркектердің танымауына мүмкіндік беретін полиморфизмдерді дамытты, яғни еркектердің фенотипін имитациялау арқылы. Ischnura elegans түрінде үш ерекше морф кездеседі: андрохромдар, аурантиака (rufescens) және инфускандар. Андрохромдар еркектердің түсіне ұқсас, ал гинохромдар (аурантиака немесе инфускан) еркектерден ерекшеленеді. Аурантиака морфының әйелдері қызғылт-сары түсті болып келеді және олардың құрсақ бөлігінде көгілдір дақ болады, ол жетілгеннен кейін жоғалады. Үшінші морф – инфускан, зәйтүн жасыл түсті болып келеді және құрсақ бөлігінде түсі жоқ. Әйелдер сулық дернәсілдерден ересек түріне айналғаннан кейін бірнеше күннің ішінде әртүрлі морфтық түстерге толыққанды жетіледі. Морфтардың санының артуы еркектерге әйелдерді еркектерден ажыратуды қиындатса да, әртүрлі морфтар арасында еркектердің жұптасуға мазалау деңгейі әртүрлі болады. Еркектер морфтарды ажырату үшін көбінесе визуалды сигналдарға, ал екінші деңгейде иіс сигналдарына сүйенеді. Андрохромдар көбінесе еркектерге ұқсас болғандықтан және оларға аз қызығушылық танытқандықтан, еркектердің мазалауына аз бейім. Бұл андрохромдарға артықшылық береді, себебі олар энергияны қажетсіз жұптасу әрекеттерінен аулақ болуға жұмсамай, жұмыртқаларының жетілуіне көбірек уақыт бөле алады. Сонымен қатар, морфтар әртүрлі жұптасудан қашу тактикаларын көрсетеді. Андрохромдар қанаттарын жайып, құрсақтарын иіп еркектерге қарсы тұрады, ал гинохромдар жұптасудан қашу үшін ұшып кетеді. Жұмыртқаның пісуіне көбірек уақыт болғанымен, андрохромдардың құрсақтары, еркектер сияқты, тар болғандықтан, гинохромдар сияқты көп жұмыртқа көтере алмайды, сондықтан олар да кемшілікке ұшырайды. Осы түрдегі әйелдердің әртүрлі полиморфизмдерінің қалай сақталуын түсінуге тырысатын бес негізгі гипотеза бар. Репродуктивті оқшаулану гипотезасы андрохромдарға жыртқыштардың күшті қысым көрсетіп, осылайша көрінбейтін морфты сақтауға мүмкіндік беретінін айтады. Бұрын айтылған еркектерді имитациялау гипотезасы андрохромдардың еркектердің түсін имитациялау қабілеті оларға қажетсіз жұптасу әрекеттерінен аулақ болуға және жұмыртқаның пісуіне көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді. Тығыздыққа тәуелді гипотеза полиморфизмдердің сақталуын халықтың тығыздығының өзгеруімен байланыстырады. Әдеттегілік гипотеза еркектердің ең көп таралған морфқа тартылатынын көрсетеді. Соңғысы – бейтарап гипотеза, әйелдердің морфтары генетикалық дрейф, мутациялар және негізін қалаушылардың әсері нәтижесінде сақталады және олар таңдауға бейтарап болуы мүмкін деп болжайды.

Жұптау және мінез-құлық

I. elegans түріндегі қыз құстар еркектердің жұп іздеу жарысына қатысады, онда еркектің жұп табудағы сәттілігі оның қаншалықты жылдам жұп таба алатынына байланысты анықталады. Бұл көп сағаттық көбейісуді қамтиды, онда еркектер бір аналыққа толық ие бола алмайды және кейбір еркектер мүлдем жұпсыз қалуы мүмкін. Осы себепті I. elegans түрінде еркектер арасындағы қатаң бәсекелестік байқалады, бұл еркектерді аналықтармен күштеп көбейісуге мәжбүр етеді. Ұзаққа созылатын көбейісумен қатар, осы түрдің көбею өміріне бірнеше апта ғана берілген. Көбейісу үшін еркектер мен аналықтардың екеуінің де ынтымақтастығы қажет, сонымен қатар аналықтар қажетсіз жұптасу әрекеттерінен сперманы қабылдамауға қабілетті. Ер адамдар аналықтың алдыңғы бөлігін қысып ұстау арқылы тандемдік құрылымды жасайды. I. elegans өз ортасына жылдам бейімделе алады, бұл оларды күшті табиғи іріктеуге ұшыратады. Бұл түр тропикалық ортадан шыққандықтан, олардың жұмыртқадан жарылу уақыты көбінесе салқын температураға қарағанда жылы температурада қысқа болады. Аналықтар да көбінесе су объектілерінің жанында уақыт өткізеді, өйткені олар сонда жұмыртқалайды. Әлеуметтік жағдайлар мен халық тығыздығының өзгеруіне жауап ретінде еркектер өздерінің жыныстық қалауларын өзгертіп, басқа еркектермен жұптасуды таңдауы мүмкін.