Ирландия рулықтары: тегі бір, ортақ мұраға ие, әулеттік қоғамдағы тайпалар. «Clann» сөзі латын тілінен келген, «ұрпақ» мағынасын білдіреді. Тарихы 17 ғасырға дейін барады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геллдік туыстық топтар
Gaelic kinship groups
Ирландиялық кландар – ортақ тегі мен мұрасын бөлісетін, және 17 ғасырға дейін пайда болған, ұрпақтарға негізделген қоғамда өмір сүрген дәстүрлі туыстық топтар. Клан (немесе ирланд тілінде fine, көпше түрі finte) басшыны және оның әке шешесінен тараған туыстарын қамтиды; алайда, ирланд кландары басшыға туысқан емес клиенттерді де қамтиды.
Irish clans are traditional kinship groups sharing a common surname and heritage and existing in a lineage based society, originating prior to the 17th century. A clan (or fine in Irish, plural finte) included the chief and his patrilineal relatives; however, Irish clans also included unrelated clients of the chief.
Тарих
Ирланд тіліндегі "clann" сөзі латын тіліндегі "planta" сөзінен алынған, ол "өсімдік, бұтақ, ұрпақ, жалғыз бала немесе балалар, ал кеңейтілген мағынасында – ру, ұрпақтар" дегенді білдіреді. Мысалы, О'Дали әулеті Далах есімді алыс атасынан тарағандықтан, поэтикалық түрде "Clann Dalaigh" деп аталды. Мұндай ірі топтардың ішінде соғыс пен саясат арқылы қысқа мерзімге басқаларынан күштірек болған бір септ (бөлімше) болып, олардың басшыларына ежелгі Ирландияда патшалық мәртебесі берілді. Осы билікке жеткен маңызды септтердің қатарында Коннахттағы О'Коннор, Мунстердегі Десмондтың Маккарти және Томмондтың О'Брайен, Ольстердегі Кландебойдың О'Нилл, Ленстердегі МакМорроу Каванаг болды. Ирландияның жоғары патшасының көбінесе символдық рөлі осы патшалық рулардың басшылары арасында ауысып отырды. Ірі немесе маңызды руларды корольдік мәртебесі бар taoiseach немесе басшы басқарды, ал кішірек және тәуелді руларды басшылар басқарды. Брехон заңы бойынша, ирланд руларының басшылары өз туыстары тарапынан рудың қамқоршысы ретінде тағайындалып, руын және оның мүлкін сақтауға және қорғауға жауапты болды. Рулық жүйе 17 ғасырға дейін қоғамның негізін құрады.
The Irish word clann is a borrowing from the Latin planta, meaning 'a plant, an offshoot, offspring, a single child or children, by extension race or descendants'. For instance, the O'Daly family were poetically known as Clann Dalaigh, from a remote ancestor called Dalach. Within these larger groupings there tended to be one sept (division) who through war and politics became more powerful than others for a period of time and the leaders of some were accorded the status of royalty in Gaelic Ireland. Some of the more important septs to achieve this power were Ó Conor in Connacht, MacCarthy of Desmond and Ó Brien of Thomond in Munster, Ó Neill of Clandeboy in Ulster, and MacMorrough Kavanagh in Leinster. The largely symbolic role of high king of Ireland tended to rotate among the leaders of these royal clans. The larger or more important clans were led by a taoiseach or chief who had the status of royalty and the smaller and more dependent clans were led by chieftains. Under brehon law, the leaders of Irish clans were appointed by their kinsmen as custodians of the clan and were responsible for maintaining and protecting their clan and its property. The clan system formed the basis of society up to the 17th century.
"Клан" немесе "септа"
Ғалымдар кейде дәстүрлі ирландтық отбасылық топтарға қатысты отбасы, клан немесе септ терминдерін қолданудың жақсы ма, жоқ па деген мәселеде келіспейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, септ термині Ирландияда он тоғызыншы ғасырға дейін қолданылмаған, бұл жергілікті гел аристократиясының көп бөлігі сайлау құқығынан айырылғаннан кейін көп уақыт өткен соң болды. Көп жағдайда ағылшын тіліндегі "sept" сөзі үлкен отбасындағы кіші топты көрсету үшін дұрыс деп есептеледі, әсіресе бұл топ өз отбасының бастапқы аумағынан тыс жерде тұрып жатқан кезде (О'Нилл, Максуини және О'Коннор мысалдар); немесе егер атаудың тармағы жеткілікті үлкен болса немесе басқа тегі болса (мысалы, Костиган және О’Данфи – үлкен Фитцпатрик кланының септтері). Туысқан ирландтық отбасылар немесе кландар көбінесе тіпті үлкен топтарға жатады, кейде оларды тайпалар деп атайды, мысалы Dál gCais, Uí Néill, Uí Fiachrach және Uí Maine. Соңғы кезде Эдвард МакЛисахт Ирландияның тарихи әлеуметтік құрылымын қарастырғанда, шотландтық орталықтандырылған клан жүйесінен ажырату үшін клан сөзінің орнына ағылшынша септ сөзін қолдануды ұсынды. [1] Бұл Ирландияда ресми кландық жүйе болмаған дегенді білдіреді, бұл толығымен дұрыс емес. Брейхон заңдары, Ирландияның ежелгі құқықтық жүйесі, Норман Ирландиясына дейінгі кландық жүйені анық белгіледі, ол Тюдорлардың жаулап алуынан кейін құлдырады. Ирландтар өздері туралы айтқанда, өздерінің клан[н] терминін қолданды, ол ирланд тілінде «отбасының балалары» дегенді білдіреді, бірақ Солтүстік Ирландияда бұл сөз «отбасы» деген мағынаны білдіреді; бұл соңғысы стандартты ирланд тілінде, басқа ирланд диалектілерінде және Шотландияда teaghlach деп аталады.
Scholars sometimes disagree about whether it is better to use the terms family, clan, or sept when referring to traditional Irish family groups. Historically, the term sept was not used in Ireland until the nineteenth century, long after the disfranchisement of much of the native Gaelic aristocracy. It is often argued that the English word 'sept' is most accurate referring to a sub group within a large family, especially when that group has taken up residence outside of their family's original territory (O'Neill, MacSweeney, and O'Connor are examples); or if the branch of a name is substantially large enough or has a different surname (for example, Costigan and O’Dunphy are septs of the larger Fitzpatrick clan). Related Irish families or clans often belong to even larger groups, sometimes called tribes, such as the Dál gCais, Uí Néill, Uí Fiachrach, and Uí Maine. More recently, Edward MacLysaght suggested the English word sept be used in place of the word clan with regards to the historical social structure in Ireland, so as to differentiate it from the centralised Scottish clan system. [1] This would imply that Ireland possessed no formalised clan system, which is not wholly accurate. Brehon Law, the ancient legal system of Ireland clearly defined the clan system in pre Norman Ireland, which collapsed after the Tudor Conquest. The Irish, when speaking of themselves, employed their term clan[n] which means 'children of the family' in Irish, though in Northern Irish the word has come to mean 'family'; this latter is teaghlach in Standard Irish, in the other Irish dialects, and in Scotland.
Кландық жүйенің соңы
XVI ғасырда бүкіл Ирландияда ағылшын ортақ құқығы енгізілді, сонымен бірге орталықтандырылған корольдік басқару құрылды, онда округ пен шериф «ел» және клан басшысын ығыстырды. 1541 жылы Ирландия Корольдігі құрылғанда, Дублин әкімшілігі гаэль басшыларын жаңа мемлекеттік құрылымға тартуды көздеді, оларға Барон Верхний Оссори, Тирон графы және Барон Инчикин сияқты жаңа титулдар берді. Осы процесте оларға 1552 жылдан бастап жаңа елтаңбалар табысталды. Осымен байланысты басқару саясаты, атаққа мұрагерлікке Еуропалық үлгідегі бірінші туғанның құқығын енгізді, бұл Ирландияның танистрлік жүйесінен өзгеше болды, онда басшының еркек туыстары сайлау арқылы мұрагерлікке үміткер болатын. Мұрагерлік жүйесіндегі бұл өзгерісті 17-18 ғасырларда шотланд кландары да қабылдады. 17 ғасырдың басы Ирландия үшін шешуші кезең болды. Бұл Тюдорлардың қайта басып алуынан кейін Ирландияның ежелгі гаэль аристократиясының құлауын білдірді және Ольстерді жайлап алуға жол ашты. 1607 жылы Ольстердің аға гаэль басшылары Испанияда қолдау табу үшін Ирландияны тастап кетті, бірақ күткен нәтижеге жете алмады, соңында Римге жетіп, қалған өмірін өткізді. Осыдан кейін Дублиндегі ағылшын билігі алғаш рет бүкіл Ирландияны толық бақылауға алды, бүкіл аралға орталықтандырылған үкімет әкелді және жергілікті кландар мен олардың иеліктерін қарусыздауға сәтті қол жеткізді.
In the 16th century, English common law was introduced throughout Ireland, along with a centralised royal administration in which the county and the sheriff replaced the "country" and the clan chief. When the Kingdom of Ireland was created in 1541, the Dublin administration wanted to involve the Gaelic chiefs into the new entity, creating new titles for them such as the Baron Upper Ossory, Earl of Tyrone, and Baron Inchiquin. In the process, they were granted new coats of arms from 1552. The associated policy of surrender and regrant involved a change to succession to a title by the European system of primogeniture, and not by the Irish tanistry, where a group of male cousins of a chief were eligible to succeed by election. This change to the inheritance system was also taken up by the Scottish clans in the 17th and 18th centuries. The early 17th century was a watershed in Ireland. It marked the destruction of Ireland's ancient Gaelic aristocracy following the Tudor re conquest and cleared the way for the Plantation of Ulster. In 1607 the senior Gaelic chiefs of Ulster left Ireland to recruit support in Spain but failed, and instead eventually arrived in Rome where they remained for the rest of their lives After this point, the English authorities in Dublin established real control over all of Ireland for the first time, bringing a centralised government to the entire island, and successfully disarmed the native clans and their lordships.
Кейінгі дамуы және "қайта өркендеуі"
Қазіргі заманғы ирланд кландарының көптеген қоғамдары 20-шы ғасырдың екінші жартысында құрылған немесе қайта құрылған. Бүгінде мұндай ұйымдар Ирландияда және әлемнің көптеген басқа аймақтарында жұмыс істейді. Тарихты, мәдениетті сақтау және генеалогиямен айналысу мақсатында, бүкіл әлемдік ирланд диаспорасынан мүшелерді қабылдаған бірнеше тәуелсіз ирланд кландары пайда болды. 1989 жылы Рори О'Коннордың басшылығымен, "О'Коннор Керри кланының" басшысы, "Клан Ирландия" жекеменшік ұйымы құрылды, мақсаты – кландардың тізімін жасау және оны қолдау.
A number of modern Irish clan societies were former or reformed in the latter half of the 20th century. Today, such groups are organised in Ireland and in many other parts of the world. Several independent Irish clans have sprung up with international affiliation and membership from across the global Irish diaspora for the purposes of helping others with preserving history, culture, and the pursuit of genealogy. In 1989, the private organisation Clans of Ireland was formed under the leadership of Rory O'Connor, "Chieftain" of the "O'Connor Kerry Clan", with the purpose of creating and maintaining a register of clans.