Кіріспе

1921 жылы Людвиг Витгенштейннің философиялық еңбегі «Tractatus Logico Philosophicus» (көбінесе қысқартылып, TLP деп аталады) – австриялық философ Людвиг Витгенштейннің өмір кезеңінде жарық көрген жалғыз кітаптай философиялық еңбегі. Жобаның мақсаты кең ауқымды: тіл мен шындық арасындағы байланысты анықтау және ғылымның шектерін белгілеу. Витгенштейн «Tractatus» үшін жазбаларды Бірінші дүниежүзілік соғыста солдат болып қызмет еткен кезінде жазды және оны 1918 жылдың жазындағы әскери демалысында аяқтады. Алғаш рет 1921 жылы неміс тілінде «Logisch Philosophische Abhandlung» (Логикалық философиялық зерттеу) деген атпен жарияланды. 1922 жылы ол ағылшын тіліне аударылып, латынша атауымен бірге жарық көрді, осы атауды Г.Э. Мур Барух Спинозаның «Tractatus Theologico Politicus» (1670) еңбегіне деген құрмет ретінде ұсынды. «Tractatus» қатаң және лаконикалық әдеби стильде жазылған, онда дерлік ешқандай дәлелдер жоқ, бірақ барлығы 525 декларативтік тұжырымнан тұрады, олар иерархиялық түрде нөмірленген. Философтар «Tractatus»ты ХХ ғасырдың ең маңызды философиялық еңбектерінің бірі деп мойындайды және ол Вена шеңберінің логикалық позитивистері, мысалы Рудольф Карнап, Фридрих Вайсман және Бертран Расселдің «Логикалық атомизм философиясы» мақаласы сияқты философтарға ерекше ықпал етті. Витгенштейннің кейінгі еңбектері, әсіресе өлімінен кейін жарық көрген «Философиялық зерттеулер», «Tractatus»тағы оның көптеген идеяларын сынады. Дегенмен, Витгенштейннің ойлауында кейінірек жазылған еңбектердегі сынға қарамастан, ортақ белгілер бар. Шындығында, «ерте» және «кейінгі» Витгенштейн арасындағы дәстүрлі қарама-қайшылықты Пирс (1987) және Хилми (1987) сияқты ғалымдар жолданды. Мысалы, Витгенштейннің негізгі мәселелеріндегі сабақтастықтың маңызды, бірақ көбінесе назардан тыс қалған бір аспектісі – «мағына»ның «қолданыс» ретінде қарастырылуы. Оның ерте және кейінгі жазбаларын «мағына – қолданыс» тақырыбында байланыстыратын нәрсе – терминнің немесе тіркестің тікелей салдарына сілтеме жасауы, мысалы, тілді «есептеу» ретінде қарастыруы. Бұл үзінділер Витгенштейннің «мағына – қолданыс» тұжырымы үшін өте маңызды, бірақ ғылыми әдебиетте кеңінен талданбаған. Бұл жолдардың маңыздылығы мен орталық ролі Витгенштейннің «Нахласы»н (қалдырылған мұрасы) жаңадан қарау арқылы расталады және күшейтіледі, бұл «Tractatus-тан кейінгі жазбаларға және керісінше – Нахластан жаңа тұжырымдар» (де Квироз 2023) еңбегінде көрсетілген.

Сипаттама және мәнмәтін

Трактат тартымды және лаконикалық әдеби стильді қолданады. Бұл еңбекте дәлелдерге ұқсас нәрселер жоқ, оның орнына өзінен-өзі түсінікті болуға арналған декларативтік мәлімдемелер немесе бөлімдер келтірілген. Мәлімдемелер иерархиялық түрде нөмірленген, алғашқы деңгейде жеті негізгі қағида бар (1–7 нөмірленген), әрбір төменгі деңгей жоғары деңгейдегі мәлімдемеге түсініктеме немесе толықтыру болып табылады (мысалы, 1, 1.1, 1.11, 1.12, 1.13). Барлығында Трактат 525 нөмірленген мәлімдемеден тұрады. Философтар Трактатты ХХ ғасырдың маңызды философиялық еңбегі деп мойындайды және ол Вена шеңберінің логикалық позитивистері, мысалы Рудольф Карнап және Фридрих Вайсман сияқты философтарға ерекше әсер етті. Бертран Расселдің «Логикалық атомизм философиясы» атты мақаласы Витгенштейннен алған идеяларын дамыту нәтижесі ретінде ұсынылады.

Негізгі тезистер

Мәтінде жеті негізгі ұсыныс бар. Олар:
Дүние – болғанның бәрі. Болған нәрсе (факт) – жағдайлардың болуы. Фактілердің логикалық бейнесі – ой. Ой – мағынасы бар ұсыныс. Ұсыныс – элементар ұсыныстардың шындық функциясы. (Элементар ұсыныс – өзінің шындық функциясы.) Ұсыныстың жалпы пішіні – шындық функциясының жалпы пішіні, яғни: Бұл – ұсыныстың жалпы пішіні. Пікір таламайтын нәрсе туралы үн қатпау керек.

2 және 3-жобалар

Бұл бөлімдер Витгенштейннің түсінігі бойынша, біз сезінетін, өзгеріп тұратын әлем заттан емес, фактілерден тұрады. Екінші ұсыныс нысандар, форма және зат туралы талқылаудан басталады. Бұл эпистемологиялық ұғым объектілер немесе заттардың метафизикалық заттар ретінде қарастырылуымен одан әрі түсіндіріледі. Оның 2.021-дегі «композит» сөзін қолдануы Платондық мағынада форма мен материяның бірігісін білдіреді. Статикалық, өзгермейтін Форма және оның Затпен сәйкестігі туралы түсінік Платон мен Аристотельден бастап Батыс философиялық дәстүрінің көпшілігі ұстанатын метафизикалық көзқарас, себебі олар осы мәселеде келісімге келген. «Зат немесе форма деп аталатын нәрсе пайда болмайды» (Z.8 1033b13).

Қарсы тұратын көзқарас өзгермейтін Форма жоқ дейді, немесе егер болса да, ол үнемі өзгеріп тұратын, салыстырмалы затты қамтиды. Бұл көзқарас Гераклит сияқты гректерде болғанмен, содан бері Батыс дәстүрінде маргиналды қалпында сақталды. Қазір ол негізінен «шығыс» метафизикалық көзқарастарында ғана танымал, онда заттың негізгі ұғымы – Ци немесе оған ұқсас нәрсе, ол кез келген Форма арқылы және одан тысқары да жалғасады. Витгенштейннің ұстанатын көзқарасы төменде көрсетілген:

Витгенштейн Аристотельді көп ескермегенмен (Рэй Монктің өмірбаянында ол Аристотельді мүлде оқымаған делінеді), олар бастапқы заттарға қатысты жалпы/жеке мәселесінде антиплатоникалық көзқарастарды ортақ бөліскен сияқты. Ол «Көк кітабында» жалпыға ортақ қасиеттерге тікелей қарсы шығады. «Жалпы ұғымның оның жеке мысалдарының ортақ қасиеті болу идеясы тіл құрылымының басқа да қарапайым идеяларымен байланысты. Бұл қасиеттердің сол заттардың құрамдас бөлігі болу идеясына ұқсас, мысалы, сұлулықтың барлық әдемі заттардың құрамдас бөлігі болуы, алкогольдің сыра мен шараптың құрамдас бөлігі болуы сияқты, сондықтан біз әдемі нәрселермен араласпаған таза сұлулыққа ие бола аламыз». Аристотель де келіседі: «Жалпы нәрсе заттың мәні ретінде зат бола алмайды». Аристотельдік зат туралы түсініктер Витгенштейнге Кант немесе Бертран Рассел арқылы келді ме, немесе Витгенштейн осы түсініктерге интуитивті түрде жетті ме, оны анықтау қиын. 2- және 3-тараулардың, сондай-ақ олардың қосымша ұсыныстары Витгенштейннің тіл туралы суреттік теориясын құрайды. Оны былай қорытындылауға болады:

Әлем өзара байланысты атомдық фактілердің жиынтығынан тұрады, ал ұсыныстар әлемнің «суреттерін» жасайды. Сурет белгілі бір фактіні бейнелеу үшін сол фактімен бірдей логикалық құрылымға ие болуы керек. Сурет – шындықтың өлшемі. Осылайша, тілдік өрнекті геометриялық проекцияның бір түрі ретінде қарастыруға болады, онда тіл – проекцияның өзгермелі формасы, бірақ өрнектің логикалық құрылымы – өзгермейтін геометриялық қатынас. Біз тіл арқылы құрылымдардың ортақ екенін айта алмаймыз, оны көрсету керек, себебі біз қолданатын кез келген тіл осы қатынасқа негізделеді, сондықтан тілімізден тіл арқылы шығу мүмкін емес.

4.N - 5.N ұсыныстар

4-ші бөлімдер маңызды, себебі олар Витгенштейннің философияның мәні және айтуға болатын мен көрсетуге болатын арасындағы айырмашылық туралы ең нақты тұжырымдамаларын қамтиды. Мысалы, осы жерде ол алғаш рет материалдық және грамматикалық proposition-дарды ажырата келіп, былай деп атап өтеді: Философиялық трактат айтуға болмайтын нәрселерді айтуға тырысады. Бұл философияны табиғат ғылымдарына ұқсас тәсілмен іздеу керек деген ойға негізделген; философтар нақты теориялар құруға ұмтылады. Философияның осы түсінігі Витгенштейннің философия жөніндегі көзқарасымен келіспейді. Витгенштейнге шындық кестелерін (4.31) және шындық шарттарын (4.431) танымал ету еңбегі тиесілі, олар қазір бірінші реттік сөйлемдік логиканың стандартты семантикалық талдауын құрайды. Витгенштейн үшін мұндай әдістің философиялық маңызы – шатасуды жою, атап айтқанда, логикалық қорытындылар ережелермен негізделеді деген ойдан арылу. Егер аргумент формасы дұрыс болса, premise-тердің біріктірілісі қорытындымен логикалық тұрғыдан эквивалентті болады және бұл шындық кестесінде анық көрінеді; ол көрсетіледі. Тавтология ұғымы Витгенштейннің логикалық салдар туралы трактаттық есептемесінің өзегінде, ол қатаң дедуктивті.

Логикалық атомизм

Витгенштейн бұл терминді өзі қолданбағанымен, оның «Трактат» еңбегіндегі метафизикалық көзқарасы көбінесе логикалық атомизм деп аталады. Оның логикалық атомизмі Бертран Расселдің көзқарасына ұқсас болғанымен, екі көзқарас толыққанды бірдей емес. Рассел өзінің теориясындағы «x» сияқты атаулар тікелей танысу арқылы біле алатын нәрселерге сілтеуі керек деп есептесе, Витгенштейн логикалық талдауларға эпистемологиялық шектеулер бар деп санамады: қарапайым объектілер – бұдан әрі логикалық талдауға келмейтін элементарлық мәлімдемелерде қамтылған нәрселер. Бұл айырмашылық логика мен сипаттамалық тілдің арасында нақты шекара жүргізу мақсатында жасалған. Олардың түсіндіруінше, Витгенштейн тіліміздің логикасы туралы ойланғанда кейбір нәрселер көрсетіледі дегенді білдірген, бірақ көрсетілген нәрсе – жағдайдың өзі емес, егер біз оны ойлап (және осылайша Витгенштейн көрсетуге тырысып жатқанын түсіне алсақ), бірақ қандай да бір себеппен айта алмайтын жағдай. Даймонд пен Конант түсіндіргендей: Райлдің пікірінше, практикалық білім немесе дағды (мысалы, велосипед тебу) мәлімдемелік білімге келтірілмейді, Витгенштейн де тіліміздің логикасын меңгеру – ешқандай мәлімдемелік «білу»ді қамтымайтын, бірақ біздің мағыналы сөйлемдермен жұмыс істеу және олардың ішкі логикалық байланыстарын ұстану қабілетімізде көрінетін бірегей практикалық дағды деп ойлады.

Философиялық

1921 жылы жарық көрген кезде Витгенштейн «Трактаттың» барлық философиялық мәселелерді шешкенін, адамды этика, сенім, музыка сияқты нағыз маңызды нәрселерге назар аударуға еркіндік бергенін мәлімдеді. Кейіннен ол бұл пікірден бас тартып, 1945 жылдан бастап «Философиялық зерттеулер» деп аталтын жұмыстың үстінде жұмыс істеуге түрткі алды. Кітап 1922 жылы К.К.Огденнің көмегімен, сондай-ақ Кембридж математигі және философы Фрэнк П.Рэмсидің қатысуымен ағылшын тіліне аударылды. Кейін Рэмси Витгенштейнді Австрияда қонаққа барды. Аударма мәселелері ұғымдарды нақты анықтауды қиындатады, әсіресе Витгенштейннің терминдерді қолдану ерекшеліктері мен идеяларды сөздерге аударудағы қиындықтарды ескере отырып. «Трактат» Вена шеңберінің (1921–1933 жж.) философтарының, әсіресе Рудольф Карнап пен Мориц Шликтің назарын аударды. Топ мүшелері бірнеше ай бойы мәтінді жол-жобалап, әрбір жолын талқылады. Шлик ақырында Витгенштейнді Венаға оралғанда (ол кезде сәулетші болып жұмыс істеген) «Трактатты» талқылау үшін шеңбер мүшелерімен кездесуге көндірді. Вена шеңберінің логикалық позитивистері «Трактатты» бағалағанмен, 7-ші ұсынысты қоса алғанда, соңғы бірнеше бөлімдердің шатастырғанын айтты. Карнап кітапта маңызды ойлар бар екенін мойындады, бірақ соңғы сөйлемдерін назарға алмауға кеңес берді. Витгенштейн Шликке жауап ретінде: «Карнап кітаптың соңғы сөйлемдерін, демек, кітаптың негізгі идеясын мүлдем дұрыс түсінбегенін қалайша елестетейін?» деді. 2000 жылдан бері дамып келе жатқан «Жаңа Витгенштейн» деп аталатын интерпретациялар тобы бар. Бұл «беделді оқу» деп аталатын нәрсе көп дау тудырып, талқыланып жүр. Мұндай оқулардың негізгі тезисі – Витгенштейн «Трактатта» этика мен философияны айтылмаған, мистикалық салаға жатқызатын тілдің теориялық есебін ұсынбайды. Керісінше, кітаптың мақсаты – емдік. Кітаптың ұсыныстарын зерделеу арқылы оқырман тілдің барлық қажеттіліктерімізге толыққанды сәйкес келетінін және философия тіліміздің логикасына қатысты шатасудың нәтижесі екенін түсінеді. «Трактаттың» жоюға тырысатын шатастығы – бұрыс теория емес, дұрыс теория шатастықты жоюға көмектесер еді, ал мұндай теорияның қажеттігі шатастырады. «Трактаттың» әдісі – оқырманды біздің тіліміздің логикасымен таныстыру, өйткені біз онымен жақсы таныспыз, және осылайша тіліміздің логикасының теориялық есебіне деген қажеттілікті жоюдың нәтижесі философияның басқа салаларына да таралады. Осылайша, мысалы, этикалық және метафизикалық теорияларды ұсынудағы шатасу бірден жойылады. Витгенштейн Вена шеңберімен толыққанды кездеспеді, тек оның бірнеше мүшесімен ғана, соның ішінде Шлик, Карнап және Вайсманмен кездесті. Көбінесе ол философия тақырыптарын талқылаудан бас тартып, кездесулерді Рабиндранат Тагордың өлеңдерін оқып, орындығын қабырғаға бұрып отыруға талап етті. Карнаптың оның идеяларын рұқсатсыз қолданғанына сенгеннен кейін ол тіпті осы топ мүшелерімен де ресми қарым-қатынасты үзіп қойды. Альфред Корзибский өзінің «Ғылым және саналылық: Аристотельдік емес жүйелер және жалпы семантикаға кіріспе» атты кітабында Витгенштейннің ықпалын мойындады.

Көркемдік

Трактат 1992 жылы венгр режиссері Петер Форгачтың фильмінің тақырыбы болды. 32 минуттық туынды, «Витгенштейннің Трактаты» деп аталды, онда Витгенштейннің «Трактатынан» және оның басқа да еңбектерінен цитаталар келтірілген. 1989 жылы фин суретшісі М. А. Нумминен «Форвард!» лейблында (GN 95) «Трактат сюитасы» атты қара винилді альбом шығарды, ол «Трактаттан» музыкаға қойылған үзінділерден тұрады. Тректер [T. 1] «Әлем –», [T. 2] «Айту үшін», [T. 4] «Ой –», [T. 5] «Мәлімдеме –», [T. 6] «Шындық функциясының жалпы пішіні» және [T. 7] курсив=жоқ деп белгіленген. Ол 1989 жылдың ақпан және маусым айлары аралығында Хельсинкидегі Finnvox студиясында жазылды. «Текстер» неміс, ағылшын, эсперанто, француз, фин және швед тілдерінде ұсынылды. Музыка 2003 жылы CD форматында қайта шығарылды, «М. А. Нумминен Витгенштейнді орындайды».