Кіріспе

Орхус соборы (Århus Domkirke) – Данияның Орхус қаласындағы собор. Бұл елдегі ең ұзын және ең биік шіркеу, ұзындығы және биіктігі шамамен екі метрді құрайды. Орхус соборының құрылысы 12 ғасырда басталды және ол Дания шіркеуінің Орхус епархиясының басты ғимараты болып табылады, теңізшілердің қасиетті қамқоршысы – әулие Климентке арналған. Собор қала орталығында, Store Torv (Үлкен алаң) орталық алаңының порты жағында орналасқан, мекенжайы: "Domkirkepladsen 2, 8000 Aarhus C, Denmark". Шіркеуге шамамен 1200 адам сыяды. Орхус соборы – қорғалатын мұражай ғимараты және 2012 жылдың 1 ақпанында тіркелді.

Орхустың алғашқы шіркеулері

Адамдар Ютландияның шығыс жағалауындағы Орхус өзенінің сағасына жақын жерде алғаш рет қашан қоныстанғаны белгісіз. Бірақ 700-ші жылдары онда викингтер қаласы болғандығы мәлім. Жақында жасалған зерттеулер алғашқы қала қабырғасы 934 жылы салынғанын көрсетті. Орхус викингтер дәуірінде маңызды қала болған болуы керек, себебі қаланың ішінде немесе жанында алты руна тасы табылды. Бұл атау 15 ғасырға дейін Арос, Арус, Орхус немесе Аарс деп белгілі болған. 1449 жылғы қала жарғысында "Аарс" деп көрсетілген. Данияда Реформациядан кейін "Аархус" атауы қалыптасты. Орхустың алғашқы шіркеуі – Әулие Үш Бірлік шіркеуі, ағаштан салынған құрылыс, шамамен 900 жылы Ютландия королі Фроде билік кезінде қаланың бұрынғы діни жерлеу орнының үстіне салынған. Алғашқы епископ – 948 жылы Гамбург архиепискобының қарауындағы Арос епискобы Регинбранд болды. 1060 жылы Арос Виборг архиепискобының билігіне көшті. Адам Бременнің мәлімдемесіне сәйкес, Арос 998 жылға дейін тәуелді епархияға айналды. Әулие Николай шіркеуі Аростың алғашқы кафедралық соборы болды. Екінші собор 1102 жылы епископ Ульфкетилдің қазіргі орналасқан жеріне жақын, Әулие Клименттің қасиетті қалдықтарын сақтау үшін ағаштан салынды. Әулие Климент – Римнің ерте епископтарының бірі, өмірбаянында айтылғандай, мойнына зәкір байлап, Қара теңізге тасталған. Климент теңізшілердің қасиетті қамқоршысы есептеледі және әсіресе Скандинавияда құрметке ие болды. Бірінші Әулие Климент шіркеуі 1190 жылдарға дейін өртенді. Бұл ағаш шіркеу Орхустың қасиетті Нильсқа (сонымен қатар Әулие Николас деп те аталады) арналған жергілікті құлшылық орталығы болды. Әулие Нильс король Кнут V-тің кіші ұлы болды. Жастық шағында ханзада Нильс сарайдағы өмірге қызығушылық танытпай, Орхус маңындағы Скибби ауылына көшіп, өз қолымен шіркеу салды. Ол қасиетті өмір сүріп, Орхус маңындағы халыққа көмектесті. Бір күні ол қалалық бірнеше адаммен бірге теңіз жағасындағы Вибиде шіркеу салу үшін ағаштар кесіп жатқанда, бірі шөлдегенін айтты. Әулие Нильс су үшін дұға етті, сол сәтте адамның шөлін қандыру үшін бұлақ пайда болды; Әулие Нильс бұлағы содан бері ағып тұрады. Бұл орын жүздеген жылдар бойы қажырлы саяхаттардың орталығы болды және онда көптеген керемет жазылулар тіркелді, әсіресе Әулие Жан күнінде. 1180 жылы өлім төсегінде Әулие Нильс өзінің "теңіз жағасындағы кішкентай шіркеуде" (Әулие Климент) жерленуін өтінді. Ол Әулие Климент шіркеуінің ауласына жерленді.

Орхус соборы

Орхус соборының құрылысы 1190 жылдан кейінгі онжылдықта Зеландияның қуатты Хвиде әулетінен шыққан епископ Педер Вогсен (11 сәуірде 1204 жылы қайтыс болды) бастады. Епископ Вогсен соборды Киелі Климент шіркеуінің маңына салды, себебі жергілікті халық Киелі Нильске құрмет көрсетіп, Вогсен соборға осы құрметті бағыттаймын деді. Собор толыққанша бітпес бұрын Вогсен Орхус соборының катедралдық мектебін де құрды. Ғимарат 1300 жылы әдеттегі романдық стильде бітті. Екінші Киелі Климент үлкен қызыл кірпіштен салынды, бұл жаңа құрылыс материалы Скандинавия мен Солтүстік Германияда шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар үшін кең таралды. Солтүстік трансептке төрт капелла салынды. Епископтық кресло Біздің Анамыз шіркеуінен Киелі Климент шіркеуіне көшірілді. Алайда, 1330 жылы собор мен қаланың көп бөлігі өртеніп кетті, ал шіркеу 1449 жылға дейін тастамал қалды. Осы кезде готикалық стиль Данияға жетті, собор кезең-кезеңмен кеңейтіліп, 1500 жылы қазіргі көлеміне жетті. Неф 93 метрге дейін созылды, бұл Даниядағы ең ұзын неф. Трансепт кеңейтілді, ал готикалық күмбездер төбелерді көтеріп, ғимаратты жарықпен толтырған биік терезелерге мүмкіндік берді. Реформация собор мен оның төңірегіндегі өмірді көптеген маңызды жағынан өзгертті. 1524 жылы Ханс Таузен (1494–1561), даниялық лютерлік, Антварсков аббаттығында Ұлы жұма күні уағыз айтып, Лютердің ілімдерін жариялады. Оның жоғары лауазымдағы адамы оны Ютландиядағы Виборгтағы Госпитальерлер монастырына қамауға бұйырды. Таузен түрмесінен сабақ берді, ал қарапайым халық оған ынтамен жауап берді. Оның жоғары лауазымдағы адамы Таузенді үнсіздендіруге тырысты, бірақ шамадан тыс наразылық оны босатуға мәжбүр етті. Бастапқыда оған ашық ауада уағыз айтуға рұқсат берілді, бірақ оның жақтастары францискан шіркеуін бұзып кірді, ал көп ұзамай Таузенде шіркеу сыйдыра алмайтын көп ізбасар пайда болды. Бір жыл ішінде ол корольдің жеке капелланы болды. Лютердің идеялары Орхусқа жылдам тарады, ал көп ұзамай қала тұрғындары литургияны дания тілінде тыңдау құқығын талап етті. Епископ пен канон өзінің епархиясында лютерандық ілімнің таралуын тоқтатуға тырысты, бірақ Таузен халықтың қиялын қоздырды және олар епископтың қорқытуынан қаймығуға асықпады. Көптеген ақсүйектер берік католик болды, бұл қарапайым халықтан одан да көп қолдауға ие болды. 1528 жылға қарай көптеген қалалар өз шіркеулерін реформалау процесін бастады. Таузен ежелгі шіркеулерді бұзудың дұрыс емес екенін және шіркеуді реформалау үшін тәртіпті өзгерістерді қолдану керектігін үйретті. 1533 жылы Фредерик I қайтыс болды, ал оның ұлы Кристиан III Виборг жиналысында (дан. Landsting) Дания королі деп жарияланды, бірақ католик епископтары тағайындаған Мемлекеттік кеңес сайлауды қабылдаудан бас тартты және Ольденбург графы Кристоферге католик Кристиан II-ні таққа қайтаруға көмектесуге шақырды. Бұл графтың қақтығысы деп аталатын екі жылдық соғысқа әкелді. Барлық қиындықтарға қарамастан, Кристиан III жеңіске жетті және 1536 жылдың жазында бірнеше епископты тұтқындап, түрмеге қамады. Орхустың соңғы католик епископы Ове Билле (1555 жылы қайтыс болды) 1536 жылдың жазында Дания ресми түрде лютерандық елге айналғанда тұтқындалды. Мұнара 96 метрлік биіктігімен Даниядағы ең биік мұнара. Ол 1931 жылы қазіргі түрін алды. 1642 жылы мұнараға шартқы соғып, оны өртеп жіберді, тарихи қоңыраулардың бір бөлігі жойылды, бірақ шіркеудің ішкі бөлігіне көп зиян келтірмеді.

Фрескалар мен шыны терезе

Орхус соборында 1470-1520 жылдар аралығындағы фрескалар сақталған. Реформацияға дейін шіркеудің көп бөлігі фрескалармен жабылған, бірақ олардың көпшілігі жоғалып кеткен. Қазір соборда Даниядағы басқа шіркеулерге қарағанда көбірек фрескалар бар. 1470 жылға дейінгі бір сурет, шамамен 1300 жылы салынған, собордың солтүстік-батыс бұрышындағы алғашқы роман стиліндегі құрылысынан сақталған, ол Лазар терезесі деп аталады. Осы терезе арқылы ғимаратқа кіруге рұқсат етілмеген мәйірімсіздерге тамақ берілген деп есептеледі. Әулие Христофер мен Әулие Клименттің суреттері елдегі ең биік фрескалар болып табылады. Басқа суреттердің ішінде аждаһамен бірге Әулие Михаил мен Әулие Георгий (суретте сол жақта) бар. Сент-Клементс шіркеуінде тек бір ғана витраж терезесі бар. Оны 1926 жылы норвегиялық суретші Эммануэль Вигеланд (1875–1948) салған. Оның тақырыбы Н. Ф. С. Грунтвигтің "Da livtræet fæstet i graven rod" гимнінен алынған. Бұл Даниядағы ең үлкен витраж терезесі. Терезеде үш көрініс бейнеленген: төменде Голгофадағы қабірінде жатқан Христос, одан кейін айқышқа мізілген Христос және жоғарыда алтын сәуледе тұрған Христос. Ең ерекше нәрсе – айқыштағы бейнеленген Христос көрінісі, онда (белгісіз себептермен) Исаның басы сол жаққа қарай құлайды, бұл дәстүрлі бейнелеулерден өзгеше, онда Исаның басы әрқашан оң жаққа қарай құлайды.

Құрбандық үстелі

Соборда әйгілі Любек мүсіншісі және суретшісі Бернт Нотке жасаған керемет құрбандық үстелі бар (суретте, сол жақта) (шамамен 1440–1509 жылдар аралығында). Ол 1479 жылғы Пасха күні салтанатты түрде ашылды және Данияның бағалы қазыналарының бірі болып саналады. Бұл құрбандық үстелінің ерекшелігі – оның жылжымалы бөліктері бар, сондықтан литургиялық жылдамдық бойынша әртүрлі сахналарды тамашалауға болады. 1588 жылы мүсінші Микель ван Гронинген жасаған еменнен ойылған мінбар ашылды. Онда Ескі және Жаңа өсиеттерден көріністер бейнеленген.

Шомылдыру рәсімінің суға құйылатын орны

Шомылдыру рәсімі үшін арналған қоладан жасалған шрифт 1481 жылы Фленсборгтық қоңырау шебері Петер Хансен жасаған. Бұл, 1482 жылы қайтыс болған Епископ Йенс Иварсен Ланге сыйлаған нәрсе, ол екі жыл бұрын Сент-Клементке үлкен алтарь берген еді. Шрифт төрт евангелисттің адам бейнесіндегі бас үстінде тұр, бірақ шіркеу өнерінде төртінші жаңалықты бейнелейтін жануарлардың бас киімдерімен: Иоанн – бүркіт басы, Марк – арыстан басы, Лұқа – өгіз басы, ал Мәті – ғана адам басы бар. Шрифтте Иса Мәсіхтің және оның тоғыз апостолының өмірінен төрт сурет бейнеленген (қалған суреттерді анықтау мүмкін емес). Суреттерде шомылдыру, айқышқа іліну, Мәсіхтің Соңғы сот күніндегі келбеті және Марияның тәж кию рәсімі көрсетілген. Бірінші жүз жыл бойы шрифт ашық болды және дін қызметкері баланы үш рет суға батыратын. Кейіннен, балаларды шомылдыру үшін латуньдан жасалған қақпақ пен күміс таба қосылды, ол қазір 300 жылдан астам уақыттан бері сақталған. Үлкен қоңырау мұнарасында сегіз қоңырау ілінген. 1642 жылы мұнараға шартқы соғып, өрт шығып, бірнеше қоңырау зақымданды. Ең көнесі (13 ғасырдың ортасына жататын "Мартин"), "pl" 1493 жылы құйылған, Пер Тидихсонның қоңырауы 1505 жылы, Каспар Кёнигтің қоңырауы 1746 жылы, М.С. Трошельдің қоңырауы 1762 жылы құйылған, Л. Андерсеннің қоңырауы 1893 жылы, ал соңғысы 1894 жылғы С. Фрич қоңырауы. Данияның көптеген жерлеріндегідей, мұнда да кеме, теңізде қаза тапқандарды еске түсіріп, Данияның теңізге тығыз байланысын көрсетеді (суретте сол жақта). Собордың кемесі (1720 жылы жасалған) "Энигеден" (ағылш. Unity) деп аталады және ол Голландияда салынған болуы мүмкін: Ресей патшасы Петр I Голландиядан соғыс кемелерін тапсырыс берген. Эскиздердің орнына, оған болашақ кеменің моделі ұсынылды, ол теңіз арқылы Ресейге жіберілді. Скаген жанындағы дауыл кемесін батырып, модель жағаға аман-есен жетті. Орхустың балықшылары модельді сатып алып, кейіннен оны Орхус соборына сыйлық ретінде ұсынды. Ұзындығы және биіктігі бар кеме, Даниядағы ең үлкен шіркеу кемесі болып саналады және ол адамның дүниеге келіп, қабірге дейінгі өмірінің символы ретінде қарастырылады.

Орган

Негізгі құбырлы орган 1730 жылы орган жасаушы Ламберт Дэниел Кастенс (шамамен 1690–1744) салған. Ол Еуропаның ең танымал орган жасаушыларының бірі – Гамбург қаласының Арп Шнитгерінің (1648–1719) шәкірті болған. Ол бірнеше рет қалпына келтіріліп, кеңейтіліп, жаңартылған, бірақ барокко стиліндегі фасады сақталған. Қазіргі органдағы дауыстардың көп бөлігін орган жасаушылар Th. Frobenius & Sons 1928 және 2001 жылдар аралығында жасаған. Соңғы реставрация 2018 және 2020 жылдар аралығында даниялық орган жасаушылар Marcussen & Søn жүргізді. 89 орган тірегімен қазір Данияның ең ірі шіркеу органы болып табылады. 1885 жылы пианист, композитор және дирижер Роберт Уильям Отто Аллен (1852–1888) органшы болып тағайындалды.