Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орхус соборы (Århus Domkirke) – Данияның Орхус қаласындағы собор. Бұл елдегі ең ұзын және ең биік шіркеу, ұзындығы және биіктігі шамамен екі метрді құрайды. Орхус соборының құрылысы 12 ғасырда басталды және ол Дания шіркеуінің Орхус епархиясының басты ғимараты болып табылады, теңізшілердің қасиетті қамқоршысы – әулие Климентке арналған. Собор қала орталығында, Store Torv (Үлкен алаң) орталық алаңының порты жағында орналасқан, мекенжайы: "Domkirkepladsen 2, 8000 Aarhus C, Denmark". Шіркеуге шамамен 1200 адам сыяды. Орхус соборы – қорғалатын мұражай ғимараты және 2012 жылдың 1 ақпанында тіркелді.
Aarhus Cathedral (Århus Domkirke) is a cathedral in Aarhus, Denmark. It is the longest and tallest church in the country, at in length and in height. The construction of Aarhus Cathedral began in the 12th century and it is the main edifice of the diocese of Aarhus for the Church of Denmark, dedicated to the patron saint of sailors, St Clemens. The cathedral is situated on the port side of the central square of Store Torv (Large Square), with address "Domkirkepladsen 2, 8000 Aarhus C, Denmark" in the inner city. The church can seat around 1200 people. Aarhus Cathedral is a listed building and was designated 1 February 2012.
Орхустың алғашқы шіркеулері
Адамдар Ютландияның шығыс жағалауындағы Орхус өзенінің сағасына жақын жерде алғаш рет қашан қоныстанғаны белгісіз. Бірақ 700-ші жылдары онда викингтер қаласы болғандығы мәлім. Жақында жасалған зерттеулер алғашқы қала қабырғасы 934 жылы салынғанын көрсетті. Орхус викингтер дәуірінде маңызды қала болған болуы керек, себебі қаланың ішінде немесе жанында алты руна тасы табылды. Бұл атау 15 ғасырға дейін Арос, Арус, Орхус немесе Аарс деп белгілі болған. 1449 жылғы қала жарғысында "Аарс" деп көрсетілген. Данияда Реформациядан кейін "Аархус" атауы қалыптасты. Орхустың алғашқы шіркеуі – Әулие Үш Бірлік шіркеуі, ағаштан салынған құрылыс, шамамен 900 жылы Ютландия королі Фроде билік кезінде қаланың бұрынғы діни жерлеу орнының үстіне салынған. Алғашқы епископ – 948 жылы Гамбург архиепискобының қарауындағы Арос епискобы Регинбранд болды. 1060 жылы Арос Виборг архиепискобының билігіне көшті. Адам Бременнің мәлімдемесіне сәйкес, Арос 998 жылға дейін тәуелді епархияға айналды. Әулие Николай шіркеуі Аростың алғашқы кафедралық соборы болды. Екінші собор 1102 жылы епископ Ульфкетилдің қазіргі орналасқан жеріне жақын, Әулие Клименттің қасиетті қалдықтарын сақтау үшін ағаштан салынды. Әулие Климент – Римнің ерте епископтарының бірі, өмірбаянында айтылғандай, мойнына зәкір байлап, Қара теңізге тасталған. Климент теңізшілердің қасиетті қамқоршысы есептеледі және әсіресе Скандинавияда құрметке ие болды. Бірінші Әулие Климент шіркеуі 1190 жылдарға дейін өртенді. Бұл ағаш шіркеу Орхустың қасиетті Нильсқа (сонымен қатар Әулие Николас деп те аталады) арналған жергілікті құлшылық орталығы болды. Әулие Нильс король Кнут V-тің кіші ұлы болды. Жастық шағында ханзада Нильс сарайдағы өмірге қызығушылық танытпай, Орхус маңындағы Скибби ауылына көшіп, өз қолымен шіркеу салды. Ол қасиетті өмір сүріп, Орхус маңындағы халыққа көмектесті. Бір күні ол қалалық бірнеше адаммен бірге теңіз жағасындағы Вибиде шіркеу салу үшін ағаштар кесіп жатқанда, бірі шөлдегенін айтты. Әулие Нильс су үшін дұға етті, сол сәтте адамның шөлін қандыру үшін бұлақ пайда болды; Әулие Нильс бұлағы содан бері ағып тұрады. Бұл орын жүздеген жылдар бойы қажырлы саяхаттардың орталығы болды және онда көптеген керемет жазылулар тіркелді, әсіресе Әулие Жан күнінде. 1180 жылы өлім төсегінде Әулие Нильс өзінің "теңіз жағасындағы кішкентай шіркеуде" (Әулие Климент) жерленуін өтінді. Ол Әулие Климент шіркеуінің ауласына жерленді.
It is unknown exactly when people first settled near the mouth of the Aarhus River on the east coast of Jutland. Certainly in the 700s there was a Viking town there. Recent research has dated the building of the first city wall to 934. Aarhus must have been a town of some importance in the Viking Age, as there are six runestones in or near the city. The name is known as Aros, Arus, Aarhus or Aars, as early as the 15th century. The city's charter of 1449 names it "Aarss". After the Reformation in Denmark, the name "Aarhus" became current. Aarhus' first church, Holy Trinity Church, a timber structure, was built during the reign of Frode King of Jutland around year 900 on top of the city's pagan burial site in what was then the center of town. The first bishop was Reginbrand, a missionary bishop of Aros in 948 under the Archbishop of Hamburg. Aros came under the rule of the Archbishop of Viborg in 1060. According to Adam of Bremen, Aros was made a dependent diocese before 998. St. Nikolai's church was the first cathedral of Aros. The second cathedral was a timber structure built in 1102 by bishop Ulfketil near the present site to house the relics of St. Clement. St. Clement was an early Bishop of Rome who was martyred by having an anchor tied to his neck and thrown into the Black Sea, according to a fictional biography of the saint. Clement was the patron saint of sailors and especially popular in Scandinavia. The first St. Clement's church burned at some point before the 1190s. This timber church was the center of the local veneration of St. Niels of Aarhus (also called St. Nickolas). St. Niels was a younger son of King Canute V. As a young man, Prince Niels lost interest in life at court and withdrew to the village of Skibby near Aarhus and built a church with his own hands. He lived a saintly life and helped the people in the area around Aarhus. One day, as he and a few men from the town were felling trees to build the church at Viby near the sea, one of the men complained that he was thirsty. St. Niels prayed for water and a spring appeared to slake the man's thirst; St. Niels's Spring has run ever since. It has been a place of pilgrimage for hundreds of years and many miraculous healings are said to have taken place there, especially on St. John's Day. On his death bed in 1180, St. Niels asked to be buried in "the little church by the sea" (St. Clements). He was buried in the churchyard at St. Clements.
Орхус соборы
Орхус соборының құрылысы 1190 жылдан кейінгі онжылдықта Зеландияның қуатты Хвиде әулетінен шыққан епископ Педер Вогсен (11 сәуірде 1204 жылы қайтыс болды) бастады. Епископ Вогсен соборды Киелі Климент шіркеуінің маңына салды, себебі жергілікті халық Киелі Нильске құрмет көрсетіп, Вогсен соборға осы құрметті бағыттаймын деді. Собор толыққанша бітпес бұрын Вогсен Орхус соборының катедралдық мектебін де құрды. Ғимарат 1300 жылы әдеттегі романдық стильде бітті. Екінші Киелі Климент үлкен қызыл кірпіштен салынды, бұл жаңа құрылыс материалы Скандинавия мен Солтүстік Германияда шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар үшін кең таралды. Солтүстік трансептке төрт капелла салынды. Епископтық кресло Біздің Анамыз шіркеуінен Киелі Климент шіркеуіне көшірілді. Алайда, 1330 жылы собор мен қаланың көп бөлігі өртеніп кетті, ал шіркеу 1449 жылға дейін тастамал қалды. Осы кезде готикалық стиль Данияға жетті, собор кезең-кезеңмен кеңейтіліп, 1500 жылы қазіргі көлеміне жетті. Неф 93 метрге дейін созылды, бұл Даниядағы ең ұзын неф. Трансепт кеңейтілді, ал готикалық күмбездер төбелерді көтеріп, ғимаратты жарықпен толтырған биік терезелерге мүмкіндік берді. Реформация собор мен оның төңірегіндегі өмірді көптеген маңызды жағынан өзгертті. 1524 жылы Ханс Таузен (1494–1561), даниялық лютерлік, Антварсков аббаттығында Ұлы жұма күні уағыз айтып, Лютердің ілімдерін жариялады. Оның жоғары лауазымдағы адамы оны Ютландиядағы Виборгтағы Госпитальерлер монастырына қамауға бұйырды. Таузен түрмесінен сабақ берді, ал қарапайым халық оған ынтамен жауап берді. Оның жоғары лауазымдағы адамы Таузенді үнсіздендіруге тырысты, бірақ шамадан тыс наразылық оны босатуға мәжбүр етті. Бастапқыда оған ашық ауада уағыз айтуға рұқсат берілді, бірақ оның жақтастары францискан шіркеуін бұзып кірді, ал көп ұзамай Таузенде шіркеу сыйдыра алмайтын көп ізбасар пайда болды. Бір жыл ішінде ол корольдің жеке капелланы болды. Лютердің идеялары Орхусқа жылдам тарады, ал көп ұзамай қала тұрғындары литургияны дания тілінде тыңдау құқығын талап етті. Епископ пен канон өзінің епархиясында лютерандық ілімнің таралуын тоқтатуға тырысты, бірақ Таузен халықтың қиялын қоздырды және олар епископтың қорқытуынан қаймығуға асықпады. Көптеген ақсүйектер берік католик болды, бұл қарапайым халықтан одан да көп қолдауға ие болды. 1528 жылға қарай көптеген қалалар өз шіркеулерін реформалау процесін бастады. Таузен ежелгі шіркеулерді бұзудың дұрыс емес екенін және шіркеуді реформалау үшін тәртіпті өзгерістерді қолдану керектігін үйретті. 1533 жылы Фредерик I қайтыс болды, ал оның ұлы Кристиан III Виборг жиналысында (дан. Landsting) Дания королі деп жарияланды, бірақ католик епископтары тағайындаған Мемлекеттік кеңес сайлауды қабылдаудан бас тартты және Ольденбург графы Кристоферге католик Кристиан II-ні таққа қайтаруға көмектесуге шақырды. Бұл графтың қақтығысы деп аталатын екі жылдық соғысқа әкелді. Барлық қиындықтарға қарамастан, Кристиан III жеңіске жетті және 1536 жылдың жазында бірнеше епископты тұтқындап, түрмеге қамады. Орхустың соңғы католик епископы Ове Билле (1555 жылы қайтыс болды) 1536 жылдың жазында Дания ресми түрде лютерандық елге айналғанда тұтқындалды. Мұнара 96 метрлік биіктігімен Даниядағы ең биік мұнара. Ол 1931 жылы қазіргі түрін алды. 1642 жылы мұнараға шартқы соғып, оны өртеп жіберді, тарихи қоңыраулардың бір бөлігі жойылды, бірақ шіркеудің ішкі бөлігіне көп зиян келтірмеді.
The construction of Aarhus Cathedral began in the decade after year 1190, by Bishop Peder Vognsen (d.11 April 1204) of the powerful Hvide family from Zealand. Bishop Vognsen built the cathedral around St. Clement's church because local people venerated St. Niels, and Vognsen wanted to harness that devotion for his cathedral. Vognsen also established the cathedral school of Aarhus Katedralskole, before the cathedral was completed. The church was finished in 1300 in typical Romanesque style with half rounded arches supporting a flat timber ceiling. The second St. Clements was built of large red bricks, a new building material that became popular all over Scandinavia and northern Germany for ecclesiastical and public buildings. Four chapels were built into the north transept. The episcopal chair was moved from Our Lady Church to St. Clements. However, in 1330, the cathedral and much of the town burned down, and the church was abandoned until 1449. By then the Gothic style of architecture had reached Denmark, and the cathedral was enlarged in stages until it reached its present size in year 1500. The nave was lengthened to 93 meters, the longest in Denmark. The transept was widened, and the typical Gothic vaulting raised the ceilings and permitted high windows which fill the building with light. The Reformation changed life in and around the cathedral in many significant ways. In 1524 Hans Tausen (1494–1561), the Danish Luther, taught a Good Friday sermon at Antvarskov Abbey proclaiming the doctrines of Luther. His superior ordered him imprisoned in the Hospitallers monastery in Viborg, Jutland. Tausen taught from his cell and ordinary people responded with enthusiasm. His superior tried to silence Tausen, but a near riot forced his release. In the beginning, he was allowed to preach in the open air but his supporters broke open a Franciscan church, and soon Tausen had more followers than the church could accommodate. Within a year, he was the king's own chaplain. Luther's ideas quickly spread to Aarhus and soon the townspeople demanded the right to hear the liturgy in Danish. The bishop and canons attempted to stop the spread of the Lutheran doctrine in their diocese, but Tausen had caught the imagination of the people and they would not be cowed by anything the bishop might threaten. Most nobles were staunchly Catholic, and that brought even more support from common people. By 1528 most of the cities had begun the process of reforming their churches. Tausen taught that tearing apart ancient churches was wrong and that orderly change should be used to reform the church. In 1533 Frederik I died and his son, Christian III was proclaimed King of Denmark at the Viborg Assembly (Danish: Landsting), but the State Council denominated by the Catholic bishops refused to accept the election and called upon count Christopher of Oldenburg to assist in restoring Catholic Christian II to the throne. This resulted in a two year war called the Count's Feud. Despite the odds, Christian III prevailed and in the summer of 1536 arrested several of the bishops and threw them into prison. The last Roman Catholic Bishop of Aarhus, Ove Bille (d. 1555) was imprisoned in the summer of 1536 when Denmark officially became a Lutheran nation. The tower is the tallest in Denmark at 96 meters. It received its present form in 1931. In 1642 lightning struck the tower and set it ablaze, destroying some of the historic bells, but damage to the interior of the church was minimal.
Фрескалар мен шыны терезе
Орхус соборында 1470-1520 жылдар аралығындағы фрескалар сақталған. Реформацияға дейін шіркеудің көп бөлігі фрескалармен жабылған, бірақ олардың көпшілігі жоғалып кеткен. Қазір соборда Даниядағы басқа шіркеулерге қарағанда көбірек фрескалар бар. 1470 жылға дейінгі бір сурет, шамамен 1300 жылы салынған, собордың солтүстік-батыс бұрышындағы алғашқы роман стиліндегі құрылысынан сақталған, ол Лазар терезесі деп аталады. Осы терезе арқылы ғимаратқа кіруге рұқсат етілмеген мәйірімсіздерге тамақ берілген деп есептеледі. Әулие Христофер мен Әулие Клименттің суреттері елдегі ең биік фрескалар болып табылады. Басқа суреттердің ішінде аждаһамен бірге Әулие Михаил мен Әулие Георгий (суретте сол жақта) бар. Сент-Клементс шіркеуінде тек бір ғана витраж терезесі бар. Оны 1926 жылы норвегиялық суретші Эммануэль Вигеланд (1875–1948) салған. Оның тақырыбы Н. Ф. С. Грунтвигтің "Da livtræet fæstet i graven rod" гимнінен алынған. Бұл Даниядағы ең үлкен витраж терезесі. Терезеде үш көрініс бейнеленген: төменде Голгофадағы қабірінде жатқан Христос, одан кейін айқышқа мізілген Христос және жоғарыда алтын сәуледе тұрған Христос. Ең ерекше нәрсе – айқыштағы бейнеленген Христос көрінісі, онда (белгісіз себептермен) Исаның басы сол жаққа қарай құлайды, бұл дәстүрлі бейнелеулерден өзгеше, онда Исаның басы әрқашан оң жаққа қарай құлайды.
Aarhus Cathedral has a number of fresco paintings dating from 1470 to 1520. Until the Reformation, most of the church's walls were covered in frescoes, of which many were lost. The cathedral still has of frescoes, more than any other church in Denmark. One pre 1470 painting was saved from the first Romanesque style cathedral in the northwest corner, the so called Lazarus Window, painted about 1300. It is believed that the window was used to give food to the lepers who weren't permitted inside the building. The paintings of St Christopher and St Clement are the tallest in the country. Other figures include St Michael and St George with the dragon (pictured, left). St Clements only has one stained glass window. It was created by Norwegian artist Emanuel Vigeland (1875–1948) in 1926. Its theme is taken from N. F. S. Grundtvig's hymn Da livtræet fæstet i graven rod. It stands high and is the largest stained glass window in all of Denmark. Three scenes are painted on the window: at the bottom, Christ's lying in his grave on Golgotha; next, Christ crucified, and topmost, Christ standing in golden light. The most unusual feature is the Crucifixion scene, which (for an unknown reason) shows Jesus's head falling to the left, unlike traditional scenes which always show Jesus's head falling to the right.
Құрбандық үстелі
Соборда әйгілі Любек мүсіншісі және суретшісі Бернт Нотке жасаған керемет құрбандық үстелі бар (суретте, сол жақта) (шамамен 1440–1509 жылдар аралығында). Ол 1479 жылғы Пасха күні салтанатты түрде ашылды және Данияның бағалы қазыналарының бірі болып саналады. Бұл құрбандық үстелінің ерекшелігі – оның жылжымалы бөліктері бар, сондықтан литургиялық жылдамдық бойынша әртүрлі сахналарды тамашалауға болады. 1588 жылы мүсінші Микель ван Гронинген жасаған еменнен ойылған мінбар ашылды. Онда Ескі және Жаңа өсиеттерден көріністер бейнеленген.
The cathedral has a wonderful altarpiece (pictured, left) carved by the famous Lübeck sculptor and painter Bernt Notke) (c. 1440–c. 1509). It was dedicated on Easter Sunday 1479 and is one of Denmark's great treasures. The altarpiece is unusual in that it has movable sections, so different scenes may be viewed during the liturgical calendar. The pulpit was carved in oak by sculptor Mikkel van Groningen and dedicated in 1588. It shows scenes from the Old and New Testaments.
Шомылдыру рәсімінің суға құйылатын орны
Шомылдыру рәсімі үшін арналған қоладан жасалған шрифт 1481 жылы Фленсборгтық қоңырау шебері Петер Хансен жасаған. Бұл, 1482 жылы қайтыс болған Епископ Йенс Иварсен Ланге сыйлаған нәрсе, ол екі жыл бұрын Сент-Клементке үлкен алтарь берген еді. Шрифт төрт евангелисттің адам бейнесіндегі бас үстінде тұр, бірақ шіркеу өнерінде төртінші жаңалықты бейнелейтін жануарлардың бас киімдерімен: Иоанн – бүркіт басы, Марк – арыстан басы, Лұқа – өгіз басы, ал Мәті – ғана адам басы бар. Шрифтте Иса Мәсіхтің және оның тоғыз апостолының өмірінен төрт сурет бейнеленген (қалған суреттерді анықтау мүмкін емес). Суреттерде шомылдыру, айқышқа іліну, Мәсіхтің Соңғы сот күніндегі келбеті және Марияның тәж кию рәсімі көрсетілген. Бірінші жүз жыл бойы шрифт ашық болды және дін қызметкері баланы үш рет суға батыратын. Кейіннен, балаларды шомылдыру үшін латуньдан жасалған қақпақ пен күміс таба қосылды, ол қазір 300 жылдан астам уақыттан бері сақталған. Үлкен қоңырау мұнарасында сегіз қоңырау ілінген. 1642 жылы мұнараға шартқы соғып, өрт шығып, бірнеше қоңырау зақымданды. Ең көнесі (13 ғасырдың ортасына жататын "Мартин"), "pl" 1493 жылы құйылған, Пер Тидихсонның қоңырауы 1505 жылы, Каспар Кёнигтің қоңырауы 1746 жылы, М.С. Трошельдің қоңырауы 1762 жылы құйылған, Л. Андерсеннің қоңырауы 1893 жылы, ал соңғысы 1894 жылғы С. Фрич қоңырауы. Данияның көптеген жерлеріндегідей, мұнда да кеме, теңізде қаза тапқандарды еске түсіріп, Данияның теңізге тығыз байланысын көрсетеді (суретте сол жақта). Собордың кемесі (1720 жылы жасалған) "Энигеден" (ағылш. Unity) деп аталады және ол Голландияда салынған болуы мүмкін: Ресей патшасы Петр I Голландиядан соғыс кемелерін тапсырыс берген. Эскиздердің орнына, оған болашақ кеменің моделі ұсынылды, ол теңіз арқылы Ресейге жіберілді. Скаген жанындағы дауыл кемесін батырып, модель жағаға аман-есен жетті. Орхустың балықшылары модельді сатып алып, кейіннен оны Орхус соборына сыйлық ретінде ұсынды. Ұзындығы және биіктігі бар кеме, Даниядағы ең үлкен шіркеу кемесі болып саналады және ол адамның дүниеге келіп, қабірге дейінгі өмірінің символы ретінде қарастырылады.
The baptismal font was created in copper by the bell maker, Peter Hansen of Flensborg, in 1481. It was a gift of Bishop Jens Ivarsen Lange, (d. 1482) who just two years earlier had given the great altarpiece to St Clements. The font stands on the heads of the four evangelists in human form, but with the heads of the animals that often symbolize the four gospels in ecclesiastic art: John is eagle headed, Mark is lion headed, Luke bears the head of an ox, while Matthew alone has the head of a man. The font has four scenes, carved in relief, from the life of Christ and nine of the apostles (the rest of the figures cannot be identified). The scenes are the Baptism, the Crucifixion, Christ on Judgement Day, and Mary's heavenly coronation. For the first hundred years, the font was open and the priest dipped the child three times; later there were added a brass top and a silver tray used for the baptism of children, which is now over 300 years old. In the huge bell tower hang eight bells. In 1642 lightning struck the tower and set it ablaze and damaged some of the bells. The oldest (dating from the mid 13th century is the "Martinus"; "pl" is cast in 1493, Per Tidichsøn's bell is of 1505, Caspar Kønig's is cast in 1746, the M. C. Troschell bell is cast in 1762, and a pair of L. Andersen's bells are from 1893, and lastly came the 1894 S. Frichs bell. As is the custom in many parts of Denmark, a ship hangs at the crossing as a reminder of those lost at sea and of Denmark's close connection to the sea (pictured, left). The cathedral's ship (dated 1720) is named Enigheden (lit. English Unity) and it might have been built in Holland: the Russian tsar Peter the Great ordered warships from shipbuilders in Holland; instead of sketches, he was offered a model of the upcoming ship, which was sent by sea to Russia. A storm sank the transport by Skagen, and the model made it to shore almost intact. Some fishermen from Aarhus bought the model and subsequently offered it as a votive gift to the Aarhus Domkirke. With the model ship's length of and height of , it is the largest church ship in any Danish church, and it is thought of as a symbol of man's sail from cradle to grave.
Орган
Негізгі құбырлы орган 1730 жылы орган жасаушы Ламберт Дэниел Кастенс (шамамен 1690–1744) салған. Ол Еуропаның ең танымал орган жасаушыларының бірі – Гамбург қаласының Арп Шнитгерінің (1648–1719) шәкірті болған. Ол бірнеше рет қалпына келтіріліп, кеңейтіліп, жаңартылған, бірақ барокко стиліндегі фасады сақталған. Қазіргі органдағы дауыстардың көп бөлігін орган жасаушылар Th. Frobenius & Sons 1928 және 2001 жылдар аралығында жасаған. Соңғы реставрация 2018 және 2020 жылдар аралығында даниялық орган жасаушылар Marcussen & Søn жүргізді. 89 орган тірегімен қазір Данияның ең ірі шіркеу органы болып табылады. 1885 жылы пианист, композитор және дирижер Роберт Уильям Отто Аллен (1852–1888) органшы болып тағайындалды.
The main pipe organ was built by the organ builder Lambert Daniel Kastens (c. 1690–1744) in 1730. He was a student of one of Europe's best known organ makers, Arp Schnitger (1648–1719) of Hamburg. It has been restored, enlarged, and updated several times, but the baroque facade has been maintained. The majority of voices in the current organ are built by the organ builders Th. Frobenius & Sons between 1928 and 2001. The most recent restoration took place between 2018 and 2020 by Danish organ builders Marcussen & Søn With 89 organ stop it is now Denmark's largest church organ. In 1885, pianist, composer and conductor Robert William Otto Allen (1852–1888) became the organist.