Кіріспе

Юкатек майя фольклорындағы әйел жын Ла Хтабай (la iʃ. taˈβaj) – Юкатан түбегіндегі еркектерге қауіп келтіретін, әдемі әйел кейпіндегі жын туралы Юкатек майя халық әңгімесі. Ол орман ішінде болады және өте әдемі келбетімен еркектерді өлімге жетелеуге тырысады. Оның ұзын, жылтыр қара шашы тобықтарына дейін жетеді және ол ақ киім киеді деп сипатталады. Мифтің ең көп таралған нұсқаларының бірі – Иса Аскора Алехостың 1998 жылы жарық көрген «Диес лейендас майяс» кітабында келтірілген.

Этимология

"Хтаб" термині ежелгі майя құдайы Икстабқа, яғни асылу арқылы немесе дарға асылу арқылы өлім құдайына сілтеме жасау үшін қолданылған. Перестің "Мая тілінің сөздігіне" сәйкес, "Икс" - әйелдер есіміне қосылатын жұрнақ, ал "таб", "тааб" және "табиль" сөздері "екіметтік қолданысқа арналған арқан" деп аударылады.

Өмірбаян

Екі бірдей әдемі әйел, Кскебан және Уц Колель, Юкатан түбегіндегі ауылда немесе пуэблода өмір сүрді. Кейде әйелдер әпке-қарындас деп есептеледі. Ксбебан қауымы тарапынан оның ерке мінезі үшін жаман қаралды, ал Уц Колель бойдақ болғандықтан ізгі саналып, құрметке ие болды. Ипомоэа коримбоза ацтектердің ең танымал энтеогендерінің бірі болды, олар өсімдікті науатль тілінде коаксиуитл деп, ал оның психоактивті тұқымдарын ололиуки ("дөңгелек нәрселер") деп білді. Күні бүгінге дейін сапотектердің емдік рәсімдерінде осы тұқымдар емдік транстарға түсу үшін қолданылады. Уц Колель өзінің тазалығының арқасында Ксебаннан гөрі өлген соң иісі жақсырақ болады деп мақтанды, бірақ оның денесі шыдай алмас иіспен жағылды. Ол майя мәдениетінде қасиетті саналатын цеиба ағашының артында күтеді және шашын цакам кактусының тікендерімен тарап отырады деп айтылады.

Аңыздың мәні

Оның көптеген қарым-қатынастарына және қоғамның оған тигізген жамандықтарына қарамастан, Кскебан айналасындағыларға көмектесті, бұл оны кстабентун гүліне айналуға лайық етті. Ал, Уцколель өзінің жыныстық тазалығы мен қоғамның оған көрсеткен мейірімділігі арқасында өте ізгі деп ойлады, бірақ ол сондай-ақ мақтаншыл және кембағалдарға қатыгездік танытты. Аңыздың мәні – салтанаттылық пен сыртқы ізгілік, мейірімділікпен (ішкі сұлулықпен) басшылық етілмесе, мақтанға алып келуі мүмкін және өзінен нашар жағдайдағыларға деген қайырымдылықсыз ештеңеге тати алмайды. Лес Бакстердің перулік сопрано Има Сумақтың "Xtabay дауысы" альбомы оның музыкасында xtabay-дың тартымдылығын көрсетеді. Бұл аңыз Ла Ллорона аңызымен көп ортақ нәрсеге ие, ол Мексиканы аралап, балаларын іздейтін және кездескен әрбір баланы алдап әкететін рух. Ла Малинша үш түрлі еркектен үш ұл тудырған, және ол үш сүйіктісін суға батырып жіберген, бірақ қазір оларды өзендер бойында іздеп, оларды шақырып отырады. Ла Малиншаға қараған адамдардың мойны оған қараған қалпында қалдырылады және оларды емдеу үшін curandero (дәрігер) шақыру керек.