Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полинезия тілі
Polynesian language
Капинамаранги – Микронезия Федеративтік Штаттарында сөйленетін полинезия тілі. 1995 жылы оның 3000 туған тілі бар еді.
Kapingamarangi is a Polynesian language spoken in the Federated States of Micronesia. It had 3,000 native speakers in 1995.
Сызық құрылымы
Капинамаранги тілінің буын құрылымы: VV, VVV, VCV, CVV, CCVV, CVCV және CCVCV. Капинамаранги тілінде, көптеген Полинезия тілдері сияқты, сөз дауыссыз әріппен аяқталуы мүмкін емес, бірақ егер бір әріп болса, екі дауыссыз әріп қатар келуі мүмкін. Мысал: Түзетілмеген шаш "libgo wwana" деп аталады. Осы сөзде екі (W) әрпі "wwana" сөзінде бірге тұрады.
The syllable structure of the Kapingamarangi language is VV, VVV, VCV, CVV, CCVV, CVCV, and CCVCV. In Kapingamarangi, like most Polynesian languages, it is impossible for a word to end in a consonant, but it is possible for there to be two consonants together, as long as it is the same letter. Example: The term for un groomed hair is libgo wwana. In this term, the two (W's) stand together in the word wwana.
Сөздердің негізгі реті
Капинамаранги тілінде үш мүмкін сөз тәртібі бар. Капинамаранги тіліндегі сөз тәртібі SVO (бағыныш, етістік, толықтырғыш), VSO (етістік, бағыныш, толықтырғыш) немесе OSV (толықтырғыш, етістік, бағыныш) болып келеді. SVO ең көп қолданылатын сөз тәртібі, одан кейін VSO, ал OSV ең сирек қолданылады және тілде ерекше жағдай саналады. Сұрақтардағы сөз тәртібі, мәлімдемелердегідей, бірдей болады. Капинамаранги тілінің грамматикасын зерттеуде балама сөз тәртібінің себептерін немесе нақты қолданылуын анықтау қиын. Мысалы: Mee gu noho I dono hale. Ол үйде тұрады.
There are three possible word orders in the Kapingamarangi language. The word order of Kapingamarangi is SVO (subject–verb–object), VSO (Verb Subject Object), or OSV (Object Verb Subject). SVO is the commonly used word order, followed by VSO, and finally OSV is the least used and is a very case in the language. The word order for questions is the same as they are for statements. In research for the grammar of Kapingamarangi, deciphering reasoning or specific uses for the alternative word orders are unsure. ex. Mee gu noho I dono hale. He is staying at the house.
Морфология
Морфология – Капинамаранги грамматикасын түсінудегі тағы бір маңызды элемент. Морфология – сөздерді сипаттамалы түрде талдау. Капинамаранги тілінің морфологиясы өте кең. Капинамаранги тіліндегі сөздердің түрлері: есімдіктер, меншік жалғаулары, көрсеткіштер, етістіктер, есімдер, үстеулер, сын есімдер, жоқ есімдер, бөлшектер, байланыс сөздері және тіл буындары. Көптеген етістіктер алдынан түбір алады, бірақ одан да көп етістіктер астынан жұрнақ алады. Мысалы, етістіктің алдынан хака сияқты түбір, ал сөздің соңынан –ина сияқты жұрнақ қосылуы мүмкін. Француз тіліндегідей, сын есімдер есімдерден кейін келеді, ал үстеулер етістіктерден, сын есімдерден және/немесе көрсеткіштерден кейін келеді. Капинамаранги тілінде жоқ есімдер етістіктердің немесе етістік бөлшектерінің алдына қойылады. Байланыс сөздері тізбектелген қатынастарды көрсетеді, ал тіл буындары эмоцияны білдіреді. Капинамаранги тіліндегі есімдіктер жұптық (екі адам), көптік (екіден астам адам), кіріктірмелі (сөйлескен адамды қоса) немесе шығарылымды (сөйлескен адамды қоспай) болуы мүмкін. Тізбектелген қатынастарды "және" деген мағынаны білдіретін "mo" есімдігі арқылы білдіріледі. Мысалы, "Дэвид пен мен" деген сөз "Кимауа mo Дэвид" болады. Капинамаранги тіліндегі есімдіктер ағылшын тіліндегі есімдіктерден өте өзгеше. Капинамаранги тіліндегі есімдіктер жынысқа қатысты емес. Мысалы, Кинае "ол" немесе "олар" дегенді білдіреді; сондықтан жынысты сөйлемнің немесе әңгіменің контексті арқылы аудару керек.
Morphology is another pivotal element to understanding the grammar of Kapingamarangi. Morphology is the descriptive analysis of words. The morphology of Kapingamarangi is extremely extensive. The word classes in Kapingamarangi are pronouns, possessives, demonstratives, verbs, nouns, adverbs, adjectives, negatives, particles, conjunctions, and interjections. Many verbs can take a prefix, but even more verbs take a suffix. For example, a verb may have a prefix like haka before a word, and a suffix like –ina after a word. Like the French language, adjectives follow nouns; and adverbs follow verbs, adjectives, and/or demonstratives. Negatives in Kapingamarangi immediately precede verbs or verb particles. Conjunctions mark serial relationships, and interjections denote emotion. The pronouns in Kapingamarangi can be dual (two people), plural (more than two people), inclusive (including the addressee), or exclusive (excluding the addressee). Serial relationships are expressed by the pronoun mo, which means "and". For example, "David and I" would be, "Kimaua mo David". The pronouns in the Kapingamarangi language are very different from the pronouns in the English language. The pronouns in Kapingamarangi are not gender specific. For example, Kinae means "him or her"; therefore the gender must be translated through the context of a sentence or conversation.
Материалдар
Капинамарангидің көптеген түрлі материалдарға қол жеткізілімдігі бар. Капинамаранги тілінде қолжетімді материалдардың бірі – онлайн сөйлейтін сөздік. Бұл сөздікке ағылшын тілінен сөз енгізсеңіз, ол автоматты түрде Капинамаранги тіліне аударылады. Бұл сөздікте көптеген сөздерді қалай дұрыс айтуға болатыны туралы дауыстық жауаптар бар, сондықтан оны «сөйлейтін сөздік» деп атайды. Бұл ресурс, себебі ол сөздің ағылшын және Капинамаранги тіліндегі аудармалары арасындағы визуалды байланысты ғана емес, сонымен қатар Капинамаранги тілін зерттеушілерге сөзді және оны қалай дұрыс айтуға болатынын есту мүмкіндігін береді. Майкл Д. Либер мен Калио Х. Дикепа Капинамаранги сөздігін де жариялаған. Капинамарангиде түрлі кітаптар бар, оның ішінде сөздіктер, тіл білімі туралы ақпараттар бар кітаптар, тіпті Капинамаранги атолы туралы кітаптар да бар. Капинамаранги Киелі кітабын аудару жобасына көптеген ана тілінің қатысушылары тартылды. Бұл ресурстар, өйткені олар мол ақпаратқа толы және өте сенімді. Facebook және YouTube сияқты сайттарда да Капинамаранги туралы ақпарат бар. Facebook парақшасы – Микронезия тілдерін жаңғырту жөніндегі семинар парақшасы, онда Микронезияның барлық аймақтарында, соның ішінде Капинамарангиде өткізілген семинар туралы ақпараттар бар. YouTube-та ағылшын және Капинамаранги тілдерін білетін сұхбаттасушының видеосы бар, ол Капинамаранги тілінде сөйлеудің және тілді жаңғыртудың маңыздылығын түсіндіреді. Сондай-ақ, Капинамаранги тілінде поэзия жинағы да бар.
Kapingamarangi has access to many different materials. One of the materials that the Kapingamarangi language has access to is an online talking dictionary. It is a dictionary where one can enter a word in English and it will automatically translate it to Kapingamarangi. Unreliable source: date=February 2015 Many words in this dictionary also have a vocal response on how to pronounce the word, which is why it is called a talking dictionary. This is a resourceUnreliable source: date=February 2015 because it not only provides visual correlations between the English and Kapinga translation for a word, but it also has vocal responses so that scholars of Kapingamarangi can hear a word and how to correctly pronounce it. A Kapingamarangi lexicon has also been published by Michael D. Lieber and Kalio H. Dikepa. Kapingamarangi also has access to a variety of books, including dictionaries, books that contain linguistic information, and even books about the atoll of Kapingamarangi. Many native speakers were involved in the translation project that resulted in the Kapingamarangi Bible. These are resources because they are full of information and are highly reliable. Unreliable source: date=February 2015 Websites like Facebook and YouTube also contain information on Kapingamarangi. The Facebook page is a Micronesia Language Revitalization Workshop page and it contains information about a workshop that was held all throughout Micronesia, including Kapingamarangi. There is a YouTube video of an interview with a speaker who is bilingual in both English and Kapinga and he explains the importance of speaking Kapingamarangi and language revitalization. There are also selections of poetry in Kapingamarangi.
Ұрпақтар аралық берілу
Капинамаранги тілі балаларға беріліп жатқандығы мүмкін, себебі Капинамаранги тілін жаңғыртуға бағытталған жұмыстар жүргізілуде және тілді білетін адамдардың саны артып келеді. Тіл мектептерде оқытылатындықтан, ол келесі буынға жеткізіледі деп есептеуге болады. Капинамарангиде көптеген оқу ресурстары бар болғандықтан, балалар тілді үйренуге қажетті түрлі материалдарға қол жеткізе алады. Капинамаранги тілі жоғалу қаупі төніп тұрмайды, алайда оған қауіп бар. Тіл мектептер мен шіркеулерде оқытылады, бірақ барлық жерде қолданылмайды. "Этнолог" журналының мәліметінше, Капинамаранги тілі бастауыш мектептерде оқытылады. Бірақ "Этнолог" мұндай мәліметтерді дұрыс бермейтіні белгілі. Осы ақпаратты Понхпей облысының білім беру департаментінен тексерген жөн. Сондай-ақ, тіл үйлерде, қоғамда және шіркеулерде қолданылады. Қазіргі уақытта тіл дамып келеді және жақын арада толыққанды тілге айналуы мүмкін.
It is likely that Kapingamarangi is being transmitted to children, because attempts to revitalize Kapingamarangi are being carried out, and the number of speakers keeps increasing. Since the language is taught in schools, it can be assumed that language is being passed down to the next generation. Since Kapingamarangi has so many resources for people to go to, children have access to a variety of resources to assist their education of the language. Kapingamarangi is not endangered; however, it is threatened. The language is taught in schools and churches, but is not used in all domains. According to Ethnologue, Kapingamarangi is taught in primary schools. Unreliable source: reason=Ethnologue is notoriously bad with this kind of information. Find a better source for this information, possibly the Pohnpei Department of Education It is also used at home, in the community, and in churches. The language is at a current growing state, and might become a language in the near future.