Кіріспе
Византиялық ақсүйек Анна Далассена (; шамамен 1025/30 – 1 қараша 1100/02) – 11 ғасырда Комнендердің билікке келуінде маңызды рөл атқарған көрнекті византиялық әйел. Ол ұлы, император I Алексий Комненға зор ықпал етті, ол оған Августа титулын берді. Ол сондай-ақ, оның билігінің басындағы ұзақ әскери жорықтары кезінде Константинополь қаласынан алыс болғанда империяны регент ретінде басқарды. Ана император шешесі ретінде, император жұбайы Ирен Дукайнадан гөрі артық ықпал мен билікке ие болды, оны ол бұрынғы Дукаилердің арасындағы қастандықтарға байланысты жек көретін.
Anna Dalassene (; ca. 1025/30 – 1 November 1100/02) was an important Byzantine noblewoman who played a significant role in the rise to power of the Komnenoi in the eleventh century. She exercised great influence over her son, the Emperor Alexios I Komnenos, who gave her the title Augusta. She also administered the empire as regent during his many absences from Constantinople on long military campaigns during the early part of his reign. As empress mother, she exerted more influence and power than the empress consort, Irene Doukaina, a woman whom she hated because of past intrigues with the Doukai.
Жас шағы мен отбасы
Анна Алексиос Харонның қызы және Далассенос абыройлы әулетінің әйелі болды. Оның анасының әкесі Адрианос Далассенос есімді, ал ол Антиохияның магистры және дуксы болған Теофилак Далассеностың ұлы болғандығы белгілі. Оның әкесі Италиядағы императорлық шенеунік болған, бірақ оның туралы көп мәлімет жоқ. Оның анасының отбасы – Даласенойлер, 990 жылдардың соңында Теофилақтың әкесі Дамиан Далассеностан бастау алған Византия әскери аристократиясының танымал әулеті болды. Аннаның туған жылы белгісіз, бірақ шамамен 1025–1030 жылдар аралығында деп есептеледі. Сол сияқты, оның Иоанн Комненмен некесі де шамамен 1040 немесе 1044/45 жылдарға орналастырылған. Олардың сегіз баласы болды: бес ұл және үш қыз. Туған реті бойынша: Мануил Комнен (шамамен 1045), Мария Комнен (шамамен 1047), Исаак Комнен (шамамен 1050), Евдокия Комнен (шамамен 1052), Феодора Комнен (шамамен 1054), Алексий I Комнен (1057), Адрианос Комнен (шамамен 1060) және Никефор Комнен (шамамен 1062). 1057 жылы Иоаннның ағасы Исаак генералдар тобының бастауымен Михаил VI-ға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, оны тақтан түсірді. Көтеріліс кезінде Иоанн дукс лауазымын атқарды, бірақ ағасының жеңісінен кейін куропалат рангіне көтеріліп, Батыс армиясының домистикосы (domestikos ton scholon) болып тағайындалды. Бұл оқиға Аннаның амбициясын оятқан сыңайлы, өйткені сол кездегі оның мөрлерінде күйеуінің лауазымдарының әйелдік түрі – куропалатисса және домистикисса қолданылған. Исаактың билеуі Константинопольдің қуатты патриархы Михаил Керулариоспен және астананың қуатты азаматтық аристократиясымен болған қақтығыс салдарынан қысқа болды. Керулариос Михаил VI-ның отставкаға кетуіне ықпал еткен еді. Керулариос және оның жақтастары Исаактың қатаң үнемдеу саясатына қарсы шықты. Керулариос биліктен алынса да, Исаак 1059 жылдың 22 қарашасында отставкаға келіп, Студий монастырына уытты. Содан кейін тәж Константин X Дукасқа өтті, бірақ Аннаның немересі Анна Комненге үйленген Никефор Бренний кіші, тәж алдымен Иоаннға ұсынылғанын айтады. Анна балаларына тиімді болатынын баса көрсеткеніне қарамастан, Иоанн тәжді қабылдаудан бас тартты. Анна Иоаннды император болуға көндіруге бар күшін салды, тіпті "жас төгіп, зарлап" оны ойын өзгертуге тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Тарихшы Константинос Варзостың пікірінше, оқиғаның бұл нұсқасы күмәнді және Аннаның ұлы Алексий Комненнің таққа қол сұғуын заңдылау үшін кейіннен жасалған әрекет болуы мүмкін. Дегенмен, Анна одан кейін Дукас әулетіне қатысты үнемі қарсылық танытты.
Дукайлармен бәсекелестік
1067 жылдың 12 шілдесінде күйеуін жоғалтқан ол, келесі онжылдықтарда балаларының таққа отыруы үшін жол ашу мақсатымен отбасының істерін басқарды. Сол жылдың мамыр айында Константин X Дукас қайтыс болды, ал Анна оның жесірі, регент императрица Евдокия Макремболитиссамен одақтасты. Отбасының беделін нығайту үшін ол жетекші аристократтармен некелесуді ұйымдастырды. Осылайша, оның қызы Мария Михаил Таронитке, ал Евдокия Никефор Мелиссенға үйленді. Анна Евдокия Макремболитиссаның екінші күйеуі Романос IV Диогенмен де жақын қарым-қатынаста болды, оны Дукас әулетінің интригаларына қарсы күресінде қолдады. Оның кіші қызы Феодора Романос ұлы Константинге үйленді, ал үлкен ұлы Мануил Романосқа ең жақын генералдарының бірі болды және куропалат және протостратор атағын алды. 1071 жылдың басында құлақ инфекциясынан қайтыс болғанда, Анна оның өлім төсегіне Вифинияға асықты. Ол жерленгеннен кейін, үшінші ұлы Алексийді оның орнына тағайындауға тырысты, бірақ ол тым жас деп есептелді. 1071 жылдың 19 тамызында Манзикерт шайқасында Селжұқ түріктерінен жеңіліс тауып, Романос IV тұтқынға алынғаннан кейін Дукас әулеті қайтадан билікке келді. Константин X-тің інісі Иоанн Дукас төңкеріл жасап, императрица Евдокия Макремболитиссаны шеттетуге және оның үлкен ұлы Михаил VII Дукасты таққа отырғызды. Романос тұтқындан босатылғаннан кейін, Цезардың ұлдары оған қарсы әскерлерді шығарды. Тұтқынға алынғаннан кейін, Цезарь бұрынғы императордың көзін жоюға бұйрық берді. Осы уақытта Анна құлатылған императормен жасырын хат алмасып жүргені үшін айыпталып, сотқа тартылды. Ол өзін батыл қорғады, Брайенний айтуынша, ол бір сәтте жамылғысының астынан крест алып, өзінің кінәсіздігін жариялады және: «Міне, менің де, сендердің де төрешіңдер. Шешім қабылдамас бұрын оны ойлап көріңдер және шешіміңіз адамдардың жүрегінің құпиясын білетін Жоғары Сотқа лайық болсын!» деді. Сотталушылар екіге бөлінді, бірі оны босатуды қаласа, екіншілері Цезардың ашуынан қорқып, келіспеді. Сондықтан ол 1072 жылдың басында ұлдарымен бірге Принкипос аралына жер аударылды. Бұрын болмаған болса, ол монахқа тонуы мүмкін, өйткені оның мөрлерінде «монах» және куропалаттисса атаулары бар. Дегенмен, бұл 1081 жылы да болуы мүмкін (төменде қараңыз). 1072 жылдың 9 тамызында Романос IV қайтыс болғаннан кейін Комнендерге жер аударылудан император сарайына оралуға рұқсат берілді. Дукастарға деген адіздігі әлі де сарқылмаса, Михаил VII оны өзіне тартуға тырысып, Аннаның ең үлкен аман қалған ұлы Исаакты Михаилдың императрицасы Мария Аланияның туысы Иренмен некелесуге келісті. 1077 жылдың қыркүйегінде, бастапқыда қатаң қарсылық көрсеткеніне қарамастан, ол екінші аман қалған ұлы Алексийдің Цезарь Иоанн Дукастың немересі Ирен Дукайнаға үйленуіне келісім берді. Неке, шамамен, 1078 жылдың басында, келіншек он екі жаста болғанда өткен болуы мүмкін.
Комнендіктердің көтерілісі
Анна 1081 жылғы Комнен төңкерісінде қазіргі император Мария Аланиямен бірге маңызды рөл атқарды. Алдымен Михаил VII Дукасқа, содан кейін Никефор III Ботанейатқа үйленген Мария, Михаил VII-ден туған ұлы Константин Дукастың болашағы туралы ойлы болды. Никефор III тақты өзінің жақын туыстарының біріне қалдыруды көздеді, бұл Марияның Комненойлармен одақтасуына себеп болды. Осы саяси одақтың басты қозғаушы күші Анна Далассен болды. Өзінің Іренің Ысқақ Комненге үйленуі арқылы Комненойлармен тығыз байланыста болғандықтан, Комненой ағайындары императормен достық сапар сылтауымен кездесе алды. Сонымен қатар, Мария Алексиостан бес жасқа үлкен болса да, оны ұлы ретінде қабылдады, осы арқылы оған көмектесуге тырысты. Мария өз "Алан" тайпасының және евнухтарының кеңесі бойынша, Исаак Комненнің ықпалымен мұны жасауға көндірілді. Аннаның отбасына деген қатты бейімділігін ескере отырып, оның осы қадамға келісімін бергені анық болды. Нәтижесінде, Алексий мен Марияның ұлы Константин енді асырап алынған ағайынды болды. Исақ пен Алексий оның императорлық құқықтарын қорғауға ант берді. Мария Комненойларға құпия ақпарат беріп, құнды одақтасқа айналды. Бұрынғыдай, оның немересінің Ботанейаттың туысына үйленуі Аннаның жаңа режимге қарсы интригаларын тоқтатпады. Алексиадада айтылғандай, Исақ пен Алексий 1081 жылдың ақпан айының ортасында Константинопольден Ботанейатқа қарсы әскер жинауға кеткенде, Анна жылдам және жасырын түрде отбасының қалған бөлігін жұмылдырып, Агия-София шіркеуіне сиынды. Сол жерден ол императормен отбасының астанада қалған мүшелерінің қауіпсіздігі үшін келіссөздер жүргізді, сонымен бірге ұлдарының жаулық әрекеттерге қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Шіркеуде ғибадат ету үшін кешкі сапарға шыққандай болып, ол Ботанейаттың немересі мен оның адал ұстазын сыртқа шығарып, Алексий мен Исақпен кездесіп, Константин форумына қашып кетті. Ұстаз оларды жоғалып кеткенін байқап, ақырында сарай аумағында тапты, бірақ олардың жақын арада сарайға оралатынына сендірді. Содан кейін әйелдер шіркеудің ішкі және сыртқы ғибадатханасына кіру үшін қақпа күзетшілеріне Каппадокиядан келген қажылар екенін, барлық ақшаларын жұмсап, қайту жолына шықпай тұрып ғибадат етуді қалағанын айтты. Алайда, олар ғибадатханаға кірмей тұрып, Страбороман мен патша күзетшілері оларды ұстап алып, сарайға шақырды. Анна отбасының өміріне қауіп төндігін, оның ұлдарының адал азаматтар екенін (Алексиос пен Исаактың рұқсатсыз кеткені анықталды) және Комненойлардың жауларының оларды екеуін де соқыр етуді жоспарлап, сол себепті астанадан қашып кеткенін мәлімдеді, осылайша императорға адал қызмет етуді жалғастыра алады. Ол олармен бірге барудан бас тартып, Құдай анасына қорғаныш сұрап дұға етуге рұқсат берулерін талап етті. Бұл өтініш қанағаттандырылды, содан кейін Анна өзінің шынайы театрлық және манипуляциялық қабілеттерін көрсетті: "Оған кіруге рұқсат берілді. Ол қартайғаннан және қайғыдан шаршағандай, баяу жүрді, ал киелі үйдің кіреберіс қақпасына жақындағанда екі рет тізе бүгіп, үшінші рет жерге жығылды және киелі есіктерді берік ұстап, қатты дауыспен былай деді: "Егер менің қолым кесілмесе, мен осы қасиетті орыннан бір жағдаймен ғана кете алмаймын: императордың айқыш ағашын қауіпсіздік кепілі ретінде аламын". Никефор III Ботанейат отбасына қорғаныш беретінін ашық ант беруге мәжбүр болды. Страбороман оған өзінің айқыш ағашын беруге тырысты, бірақ Анна үшін бұл барлық көрермендер ант беруге куә болатындай жеткілікті емес еді. Сондай-ақ, ол крестті Ботанейаттың өзі адалдығының кепілі ретінде жеке жіберсін деп талап етті. Ол өз айқыш ағашын отбасына толық кепілдік ретінде жіберді. Императордың тағы да талап етуімен және өздерін қорғау үшін олар Петрион монастырына сиынды, сонда оларға Ирен Дукаинаның анасы Мария Болгария қосылды. Ботанейаттар оларға қонақ емес, босқын ретінде қарауға рұқсат берді. Олар өздерінің тамағын әкелулеріне рұқсат етілді, сондай-ақ күзетшілермен жақсы қарым-қатынаста болды, солардан олар соңғы жаңалықтарды білді. Анна көтерілістің үш маңызды аспектісінде үлкен жетістікке жетті: ол ұлдарына астанадан қашу үшін аттар ұрлауға уақыт берді, ол императорды алаңдатып, ұлдарына әскерлерін жинап, қаруландыруға уақыт берді және ол Ботанейаттарға оған қарсы ешқандай сатқындық төңкеріс болмағандығы туралы жалған қауіпсіздік сезімін берді.
"She was allowed to enter. As if she were weighed down with old age and worn out by grief, she walked slowly and when she approached the actual entrance to the sanctuary made two genuflections; on the third she sank to the floor and taking firm hold of the sacred doors, cried in a loud voice: "Unless my hands are cut off, I will not leave this holy place except on one condition: that I receive the emperor's cross as guarantee of safety". Nikephoros III Botaneiates was forced into a public vow that he would grant protection to the family. Straboromanos tried to give her his cross, but for Anna this was not sufficiently large enough so that all bystanders could witness the oath. She also demanded that the cross be personally sent by Botaneiates as a vow of his good faith. He obliged, sending a complete assurance for the family with his own cross. At the emperor's further insistence, and for their own protection they took refuge at the convent of Petrion, where eventually they were joined by Irene Doukaina's mother, Maria of Bulgaria. Botaneiates allowed them to be treated as refugees rather than guests. They were allowed to have family members bring in their own food and were on good terms with the guards from whom they learned the latest news. Anna was highly successful in three important aspects of the revolt: she bought time for her sons to steal imperial horses from the stables and escape the city, she distracted the emperor and gave her sons time to gather and arm their troops and she gave a false sense of security to Botaneiates that there was no real treasonous coup against him.
Билікке көтерілу
Исак пен Алексий Комнен 1 сәуірде 1081 жылы жеңіспен астанаға кірді. Бірақ, оқиғалардың осы сәтті бұрылысы да Аннаны Дукас әулетінің императорлық таққа отыруына кедері келтірмей, тіпті Алексий мен Ирен Дукаинаның некесін ол ешқашан мақұлдамаған еді, ал енді жасөспірім Иреннің Аугуста болуы жағдайды шиеленістірді. Алексийдің таққа үміткерлігі Дукай мен Комнендер Шизадағы әскер лагерінде келісілгенімен, үлкен Исақтың әлі де қолдаушылары болды. Алексийдің 4 сәуірде, ал Иреннің бір аптадан кейін таж киюі күдікті көрінеді. Алниялық Анна мен Мария Иреннің кетуін алдын ала жоспарлаған және Алексиймен бірге "екі ана" және әйел ретінде билік жүргізуді көздеген болуы мүмкін. Соңғысы екі рет император анасы болған және балалы, жасөспірім, баласыз Иреннен әлдеқайда тәжірибелі еді. Осы оқиға туралы өз естелігінде Анна Комненэ Комнендердің Марияны сарайдан қуудан бас тартқанын, оның көптеген мейірімділігіне және "ол шетелде, туыстары жоқ, достары жоқ, өз жұртынан ешкім жоқ" болғандықтан деп түсіндіреді. Дегенмен, Иреннің таж кию рәсімін патриарх Косма жүргізді. Ал Анна Далассенға келесі патриархты – Евстратий Гаридасты таңдауға рұқсат берілді.
Алексийдің билігі кезіндегі өмір
1081 жылы Комненийлер билікті басып алғаннан бастап, қуғынға ұшырағанға немесе қайтыс болғанға дейін, ол империяның әскери және азаматтық қызметтерін басқаруда өте белгілі рөл атқарды. Оның ұлы Алексиос көп жылдар бойы оның ықпалында болды. Дегенмен, ол келіні Иренмен үнемі келіспейтін еді және немересі Анна Комнененің тәрбиесі мен білімін толығымен өз мойнына алды. Орта ғасырдағы грек-византиялық мәдениет пен дәстүрлерді ескерсек, Аннаның өз ұлына да, империяға да осындай билік жүргізуі ерекше жағдай. Ол сенімді кеңесшіге мұқтаж болғанымен, таққа отыруы үшін анасына қарыз болды, себебі ол билікке келгеннен кейін он бес жыл бойы, яғни қырық жасқа дейін, күшті лауазымда қалуы үшін оның интригаларына байланысты. Орта жасқа келгенде Алексиос өзі билік етуге бел буды. 1080-ші жылдардағы әскери жорықтардан кейін ол астанада қала алды және Аннаның әкімшілікке тым қатаң бақылау жасауына наразы болды, оның нәтижелі екеніне қарамастан. Анна, әрқашан жағдайдың өзгеретінін сезетін, оның наразылығын байқады және күштеп шығарылмас бұрын кетуге шешім қабылдады. Ол Мәсіх Пантепоптер монастырының іргесіндегі жеке пәтеріне көшті. Оның наразылығының бастауы 1089 жылы, императорлық хабарламада Аннаның Дохеярио монастырына көрсеткен жомарттығына шағымданған кезде туған болуы мүмкін. Аннаның зейнетке шығуы мен қайтысының жылы туралы мәліметтер келіспейді. Анна Комненэ өзінің сарайдан кетуі туралы ештеңе айтпады, бұл оның әжесі күмәнді іске, мүмкін Богомилдер сияқты еретикалық сектаға қатысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бірақ біз оның Бірінші крест жорығы қаладан өткен 1096 жылдың соңында немесе 1097 жылдың басында билігін жүзеге асырғанын білеміз, мүмкін олар кеткеннен кейін зейнетке шыққан. Зонарас зейнетке шығу күні мен себебін білмейді, бірақ ол бірнеше жыл бойы өзінің қорында "патшалық құрметпен" тұрғанын және ұлы Ысақтан бір жылдан астам уақыт бұрын, қарттықтан қайтыс болғанын жазды. Қызығы, ол афиналық астрологтың Алексиос үшін болжаған күні қайтыс болды. Ол 1100 және 1102 жылдар аралығында 1 қарашада қайтыс болды. Комненийлер династиясы кезінде әйелдер бұрынғы императорлар белгілеген рөлдерін сақтап қана қоймай, монастырларды құруда, дін қызметкерлерін, теологтарды және әдебиетшілерді қолдауда және императорлық әкімшілікте белсенді болуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Мұндай рөлдерде ең танымалдары Анна Далассина және оның замандасы Мария Алания болды.
Мұра
Анна Далассена Джуди Чикагоның "Тамақ кеші" атты туындысында бейнеленген.