Құдайға қарсы өлім: Тарих және мәдениеттердегі өзіне-өзі қол жұмсау көзқарастары
History of suicide
Құбылыс тарихындағы өзіне-өлімі көзқарасы мен практикасы: ежегіткi мифтер, Аякс Ұлы, Лукреция, Эмпедокл сияқты тұлғалардың өмірі мен өлімi туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарих бойында өзін-өзі өлтіруге деген көзқарас пен тәжірибелер.
Attitudes towards and practices of suicide throughout history
Өзін-өзі өлтіруге қатысты көзқарастар уақыт өте келе және түрлі мәдениеттерде әртүрлі болған.
Attitudes toward suicide have varied through time and across cultures.
Антикалық кезеңнен 1700 жылға дейін
Кейде, ежелгі аңыздар мен тарихта өзін-өзі өлтіру маңызды рөл атқарған, мысалы, Троя соғысында өзін өлтірген Ұлы Аякс және шамамен б.з.б. 510 жылы өзін-өзі өлтірген Лукреция, Рим патшалығын Рим республикасымен алмастырған көтеріліске бастама берді. 434 жылы өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болған ерте грек тарихи тұлғасы – Эмпедокл. Оның бір сенімі бойынша, өлім – түрлену. Бұл идея оның өзіне қол жұмсауына ықпал еткен болуы мүмкін. Эмпедокл Сицилиядағы Этна жанартауына секіріп, қаза тапты. Жалпы, грек және римдіктер өзін-өзі өлтіру тұжырымына көңілді қараған. Арль соборы (452) «Егер құл өзін-өзі өлтірсе, оның қожайынына ешқандай айып тағылмайды» деп мәлімдеді. Ежелгі грек ойшылдарында христиандық қарсылықтың өзін-өзі өлтіруге дейінгі белгілі бір көріністері болған. Мысалы, Пифагор бұл әрекетке қарсы болды, бірақ моральдық емес, математикалық негізде, әлемде қолдануға болатын жандардың саны шектеулі деп сенді, ал біреудің кенеттен және күтпеген кетуі нәзік тепе-теңдікті бұзады. Аристотель де өзін-өзі өлтіруді айыптады, бірақ мүлдем басқа себептермен – ол қоғамды өзінің бір мүшесінің қызметінен айырады. Римде өзін-өзі өлтіру ешқашан жалпы құқық бұзушылық болған жоқ, бірақ мәселеге қатысты барлық тәсілдер негізінен прагматикалық болды. Оған үш жағдайда тыйым салынған: өлім жазасына кесілген қылмыстарда айыпталушылар, әскерлер және құлдар. Үшеуінің де себебі бірдей болды – бұл адамдардың өлімі экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Егер айыпталушы сотқа дейін және сотталу алдында өзін-өзі өлтірсе, мемлекет олардың мүлкін тәркілеу құқығын жоғалтады, бұл кемшілікті тек біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Домициан жапты, ол сотқа дейін қайтыс болғандардың заңды мұрагерлері жоқ деп жарлық шығарды. Әскердің өзін-өзі өлтіруі дезертирлікпен теңестірілді. Егер құл сатып алынғаннан кейін алты ай ішінде өзін-өзі өлтірсе, қожайын бұрынғы қожайынынан толық соманы қайта талап ете алатын. Бірақ римдіктер «патриоттық өзін-өзі өлтіру» деп аталатын әрекетті толық мақұлдады – яғни, ар-ұяттан сақтану үшін өлім. Грекияда пайда болған стоиктер философиялық мектебі үшін өлім – жеке бостандыққа кепілдік, оған ештеңе бермейтін, шыдамсыз шындықтан құтылудың жолы. Осылай болды Кіші Катон үшін де, ол Помпейліктер Тапсус шайқасында жеңілгеннен кейін өзін өлтірді. Бұл – ақыл мен ар-ұжданмен басшылыққа алынған «адал өлім» болды. Кейінірек Сенека да оның үлгісіне еліктеді, бірақ әлдеқайда қиын жағдайда, өйткені ол император Неронды өлтіруге қатысты Пизониялық қастандыққа қатысы бар деген күдікпен өлім жазасына кесілді. Римдіктер ізгі ниетпен және жеке себептерге байланысты өзін-өзі өлтіруді бір-бірінен ажыратып көрсетті. Олар Марк Антонийді өзін өлтіргені үшін емес, махаббат үшін өлтіргені үшін мақұлдамады. Орта ғасырларда христиан шіркеуі өзін-өзі өлтіруге тырысқан адамдарды қауымнан шығарып тастады, ал өзін-өзі өлтіруден қайтыс болғандар қасиетті зираттардан тыс жерге жерленді. Шіркеу шейіт болуды іздеу өзін-өзі өлтіруге ұқсас болған жағдайларды, Кордованың кейбір шейіттері сияқты, талқылады.
At times, suicide played a prominent role in ancient legend and history, like with Ajax the Great, who killed himself in the Trojan War, and Lucretia, whose suicide in around 510 B. C. initiated the revolt that displaced the Roman Kingdom with the Roman Republic. One early Greek historical person to die by suicide was Empedocles around 434 B. C. One of his beliefs was that Death was a transformation. It is possible this idea influenced his suicide. Empedocles died by throwing himself into the Sicilian volcano Mount Etna. In general, the pagan world, both Roman and Greek, had a relaxed attitude towards the concept of suicide. The Council of Arles (452) stated "if a slave commits suicide no reproach shall fall upon his master." There are some precursors of Christian hostility to suicide in ancient Greek thinkers. Pythagoras, for example, was against the act, though more on mathematical than moral grounds, believing that there was only a finite number of souls for use in the world, and that the sudden and unexpected departure of one would upset a delicate balance. Aristotle also condemned suicide, though for quite different reasons – in that it robbed the community of the services of one of its members. In Rome, suicide was never a general offense in law, though the whole approach to the question was essentially pragmatic. It was specifically forbidden in three cases: those accused of capital crimes, soldiers and slaves. The reason behind all three was the same – it was uneconomic for these people to die. If the accused killed themselves prior to trial and conviction then the state lost the right to seize their property, a loophole that was only closed by Domitian in the 1st century AD, who decreed that those who died prior to trial were without legal heirs. The suicide of a soldier was treated on the same basis as desertion. If a slave killed themselves within six months of purchase, the master could claim a full refund from the former owner. The Romans, however, fully approved of what might be termed "patriotic suicide" – in other words, death as an alternative to dishonor. For the Stoics, a philosophical sect which originated in Greece, death was a guarantee of personal freedom, an escape from an unbearable reality that had nothing left to give. And so it was for Cato the Younger, who killed himself after the Pompeian cause was defeated at the Battle of Thapsus. This was a "virtuous death", one guided by reason and conscience. His example was later followed by Seneca, though under somewhat more straitened circumstances, as he had been ordered to do so on suspicion of being involved with the Pisonian conspiracy to kill Emperor Nero. A very definite line was drawn by the Romans between the virtuous suicide and suicide for entirely private reasons. They disapproved of Mark Antony not because he killed himself, but that he killed himself for love. In the Middle Ages, the Christian church excommunicated people who attempted suicide, and those who died by suicide were buried outside consecrated graveyards. The Church had drawn out discussions on the edge where the search for martyrdom was suicidal, as in the case of some of the martyrs of Córdoba.
Сана-пікірі өзгерген
Қайта өрлеу дәуірінде өзін-өзі өлтіруге деген көзқарас бірте-бірте өзгерді. Ағылшын гуманисті Томас Мор «Утопия» (1516) еңбегінде аурумен ауыратын адам «өзін осы ащы өмірден құтқара алады, себебі өліммен ол ләззатқа емес, азапқа соңғы нүкте қояды. Бұл ізгі және қасиетті іс болады». Бұл – көмекпен жасалған өзін-өзі өлтіру, ал оның «Утопиясында» басқа себептермен өзін-өзі өлтіру әлі де қылмыс саналды және жерлеу рәсімінен айыру жазасымен қудаланды. Джон Доннның «Биатанатос» еңбегінде суицидті қорғаудың алғашқы заманауи тұжырымдары бар, онда Иса, Самсон және Саул сияқты Киелі кітап кейіпкерлерінің мінез-құлқынан дәлелдер келтіріліп, белгілі бір жағдайларда суицидтің дұрыс екендігін негіздеуге тырысты. 1670 жылы Франция патшасы Людовик XIV шығарған қылмыстық жарлық жазаны күрт қатаңдатты: өлген адамның денесі көшелерде беті төмен қаратылып сүйретіліп, содан кейін асылып немесе қоқысқа тасталып жіберілді. Бұған қоса, оның барлық мүлігі тәркіленді. 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында христиан дінінің көптеген ағымдарында суицид жасағандар тозаққа түседі деп есептелгендіктен, одан құтылудың жолдары іздестірілді. Өмірін аяқтағысы келген, бірақ тозақта мәңгілікке қалудан қашқысы келгендердің бірі – Кристина Йохансдоттер (1740 жылы қайтыс болған). Ол Швецияда бала өлтірген қылмыскер, оның мақсаты – Стокгольмде бала өлтіру арқылы өлім жазасына кесілу еді. Ол өлім жазасы арқылы суицид жасауға тырысқандардың мысалы, полициямен жанжалдасып өлуге ұқсас жағдай. Ағарту дәуірінде басталған қоғамның секуляризациясы суицидке қатысты дәстүрлі діни көзқарастарды күмәндеуге алып келді, нәтижесінде мәселеге қазіргі заманауи көзқарас қалыптасты. Дэвид Юм суицидтің қылмыс емес екенін айтты, өйткені ол ешкімге зиян келтірмейді және жеке адам үшін пайдалы болуы мүмкін. 1777 жылғы «Өзін-өзі өлтіру және жанның өлмеушілігі туралы эсселерінде» ол риторикалық сұрақ қойды: «Неге мен жұртшылықтан алатын ұсақ-түйек пайда үшін бақытсыз өмірді ұзартуым керек?»
Attitudes towards suicide slowly began to shift during the Renaissance; Thomas More the English humanist, wrote in Utopia (1516) that a person afflicted with disease can "free himself from this bitter life since by death he will put an end not to enjoyment but to torture it will be a pious and holy action". It was assisted suicide, and killing oneself for other reasons was still a crime for people in his Utopia, punished by the denial of funeral rites. John Donne's work Biathanatos contained one of the first modern defenses of suicide, bringing proof from the conduct of Biblical figures, such as Jesus, Samson and Saul, and presenting arguments on grounds of reason and nature to sanction suicide in certain circumstances. A criminal ordinance issued by Louis XIV of France in 1670 was far more severe in its punishment: the dead person's body was drawn through the streets, face down, and then hung or thrown on a garbage heap. Additionally, all of the person's property was confiscated. In the late 17th and early 18th centuries, loopholes were invented to avoid the damnation that was promised by most Christian doctrine as a penalty of suicide. One famous example of someone who wished to end their life but avoid the eternity in hell was Christina Johansdotter (died 1740). She was a Swedish murderer who killed a child in Stockholm with the sole purpose of being executed. She is an example of those who seek suicide through execution by committing a murder, similar to suicide by cop. The secularization of society that began during The Enlightenment questioned traditional religious attitudes toward suicide to eventually form the modern perspective on the issue. David Hume denied that suicide was a crime as it affected no one and was potentially to the advantage of the individual. In his 1777 Essays on Suicide and the Immortality of the Soul he rhetorically asked “Why should I prolong a miserable existence, because of some frivolous advantage which the public may perhaps receive from me?”
19-ғасырға қарай, Еуропада суицидтің себебі күнә емес, ақылсыздық деп қарастырыла бастады. Бұл кезеңде суицид заңсыз болғанымен, оған қатысты сатиралық пікірлер көбейді, мысалы, 1839 жылғы «Бентлидің әртүрлі жазбаларында» жарияланған Лондондық өзін-өзі өлтіру компаниясының әзілді жарнамасы немесе Гилберт пен Салливанның «Микадо» мюзиклінде өзін-өзі өлтірген адамды жазалау идеясының пародисі. 1879 жылға қарай ағылшын заңдары суицид пен адам өлтіруді ажырата бастады, бірақ суицид жасаған адамның мүлігі тәркілене берді. 1882 жылы Англияда қайтыс болғандарды күндіз жерлеуге рұқсат берілді, ал 20-ғасырдың ортасына қарай суицид Батыс әлемінің көп бөлігінде заңды болып саналды.
By the 19th century, the act of suicide had shifted from being viewed as caused by sin to being caused by insanity in Europe. Although suicide remained illegal during this period, it increasingly became the target of satirical comment, such as the spoof advertisement in the 1839 Bentley's Miscellany for a London Suicide Company or the Gilbert and Sullivan musical The Mikado, that satirized the idea of executing someone who had already killed himself. By 1879, English law began to distinguish between suicide and homicide, although suicide still resulted in forfeiture of estate. In 1882, the deceased were permitted daylight burial in England and by the mid 20th century, suicide had become legal in much of the western world.
Әскери өзін-өзі өлтіру
Көне заманда, жеңіліс салдарынан, қарсыласқа қолға түспеу, азаптаудан, мүшелерін кесуден немесе құлдыққа түсіруден қашу үшін, кейде адам өз-өзіне қол жұмсаған. Мысалы, Цезарьдің өлтірушілері Брут пен Кассий Філіппі шайқасында жеңілгеннен кейін өз-өзін өлтірді. 74 жылы римдіктерге құлдыққа түсудің орнына, Масадада көтерілісші яһудилер жаппай өз-өзіне қол жұмсады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық әскер бөлімдері көбінесе берілудің орнына соңғы адамға дейін шайқасты. Соғыстың соңында жапондық теңіз күштері одақтас кемелеріне шабуыл жасау үшін ұшқыштарды жіберді. Бұл тактика самурайлар мәдениетінің ықпалын көрсетеді, онда абырой жоғалғаннан кейін сеппуку жиі талап етілетін. Соңғы онжылдықтарда ислами радикалдар жанкешті шабуылдарды кеңінен қолданды. Дегенмен, ислам заңдарында өз-өзіне қол жұмсау қатаң түрде тыйым салынған, ал осы шабуылдарды ұйымдастырған топтардың террористік көшбасшылары оларды өз-өзіне қол жұмсау деп емес, шейіттік операциясы деп санайды. Олардың пікірінше, өз-өзіне қол жұмсауда адам үмітсіздіктен өзін өлтіреді, ал шейіттік операциясында адам таза ниетпен өлтіріледі. Бұл көзқарасқа барлық мұсылман дін қызметкерлері келіспейді. Тыңшылар тұтқындалғанда қолдану үшін өз-өзіне қол жұмсауға арналған таблеткаларды алып жүреді, бір жағынан тұтқындалудың ауыртпалығынан құтылу үшін, екінші жағынан құпияларды ашуға мәжбүр болудан сақтану үшін. Соңғы себеппен, тыңшылар тұтқындалған жағдайда өздерін өлтіруге бұйрық ала алады. Мысалы, Гэри Пауэрстің өзін-өзі өлтіру таблеткасы болған, бірақ ол тұтқындалған кезде оны қолданбады.
In ancient times, suicide sometimes followed defeat in battle, to avoid capture and possible subsequent torture, mutilation, or enslavement by the enemy. The Caesarean assassins Brutus and Cassius, for example, killed themselves after their defeat at the battle of Philippi. Insurgent Jews died in a mass suicide at Masada in 74 CE rather than face enslavement by the Romans. During World War II, Japanese units would often fight to the last man rather than surrender. Towards the end of the war, the Japanese navy sent pilots to attack Allied ships. These tactics reflect the influence of the samurai warrior culture, where seppuku was often required after a loss of honor. In recent decades, suicide attacks have been used extensively by Islamist militants. However, suicide is strictly forbidden by Islamic law, and the terrorist leaders of the groups who organize these attacks do not regard them as suicide, but as martyrdom operations. They argue the difference to be that in suicide a person kills themselves out of despair, while in a martyrdom operation a person is killed as a pure act. This attitude is not universally held by all Muslim clerics. Spies have carried suicide pills to use when captured, partly to avoid the misery of captivity, but also to avoid being forced to disclose secrets. For the latter reason, spies may even have orders to kill themselves if captured – for example, Gary Powers had a suicide pill, but did not use it when he was captured.
Әлеуметтік наразылық
Америка Құрама Штаттарында азамат соғысынан бұрын құлдардың өз-өзіне қол жұмсауы әлеуметтік наразылық ретінде қарастырылды. Кейбір құлдар, мысалы Уильям Ллойд Гаррисон сияқты жойғышыл жазушылар тарапынан, американдық Конституцияның екіжүзділігіне жауап ретінде өз өмірін аяқтаған адамдар ретінде бейнеленді. Жойғышылар құлдардың өз-өзіне қол жұмсауына қатысты түрлі пікірде болды. Көптеген жағдайлар халықты құлдардың өз өмірін құлдық қоғамға қарсы наразылық ретінде аяқтағанына сендіру үшін жарияланды. 1960 жылдары буддист монахтары, әсіресе Оңтүстік Вьетнамдағы Тих Кванг Дюк, өздерін өртеп өлтіру арқылы президент Нго Динь Дьемге қарсы наразылық білдіріп, Батыстың мақтауына ие болды. Осындай оқиғалар Орталық Еуропада да болды, мысалы, Ян Палах және Рышард Сивец Варшава шартының Чехословакияға басып кіргенінен кейін. 1970 жылы грек геология студенті Костас Георгакис 1967–1974 жылдардағы грек әскери хунтасына қарсы наразылық білдіру үшін Италияның Генуя қаласында өзін өртеп өлтірді. Қытайдағы мәдени революция кезінде (1966–1976) көптеген танымал тұлғалар, әсіресе зиялылар мен жазушылар, көбінесе Қызыл гвардияның қолынан қуғын-сүргіннен қашу үшін өз-өзіне қол жұмсады деген хабарлар тарады. Көптеген байқаушылар осы хабарланған өзін-өзі өлтірулердің кейбіреуі, немесе тіпті көптегенінің ерікті болмағанын, оның орнына нашар қарым-қатынастың салдары болғанын күдіктенеді. Хабарланған өзін-өзі өлтірушілердің арасында 20 ғасырдың ең танымал қытай жазушыларының бірі, әйгілі жазушы Лао Ше және журналист Фан Чанцзян болды. Латвия университетінде математиканы оқыған Элияху Рипс 1969 жылдың 13 сәуірінде Ригадағы Бостандық монументінің жанында Чехословакияға совет әскерлерінің басып кіруіне қарсы наразылық білдіру үшін өзін өртеп жіберуге тырысты.
Slave suicide in the United States before the American Civil War has been seen as a social protest. Some slaves were portrayed by abolitionist writers, such as William Lloyd Garrison, as those that ended their lives in response to the hypocrisy of the American Constitution. Abolitionists have had differing views on slave suicide. Many cases were published in hope of convincing the public that slaves were protesting the slave society by ending their lives. In the 1960s, Buddhist monks, most notably Thích Quảng Đức, in South Vietnam gained Western praise in their protests against President Ngô Đình Diệm by burning themselves to death. Similar events were reported in central Europe, such as Jan Palach and Ryszard Siwiec following the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia. In 1970 Greek geology student Kostas Georgakis burned himself to death in Genoa, Italy to protest against the Greek military junta of 1967–1974. During the Cultural Revolution in China (1966–1976), numerous publicly known figures, especially intellectuals and writers, are reported to have died by suicide, typically to escape persecution, typically at the hands of the Red Guards. Some, or perhaps many, of these reported suicides are suspected by many observers to have, in fact, not been voluntary but instead the result of mistreatment. Some reported suicides include famed writer Lao She, among the best known 20th century Chinese writers, and journalist Fan Changjiang. Eliyahu Rips, who studied mathematics in the Latvian University, on April 13, 1969 attempted self immolation at the Freedom Monument in Riga in order to protest against the Soviet military invasion of Czechoslovakia.