Кіріспе

Колм Тойбиннің 2004 жылғы романы, 1957 жылғы "Мастер" романы – ирланд жазушысы Колм Тойбиннің туындысы. Оның бесінші романы Халықаралық Дублин әдеби сыйлығына, Стоунволл кітап сыйлығына, Ламбда әдеби сыйлығына, Лос-Анджелес Таймс жыл романы атағына және Францияда 2005 жылы «Le prix du meilleur livre étranger» сыйлығына ие болды. Сондай-ақ, ол 2004 жылғы Букер сыйлығының финалдық тізіміне енді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Мастер" романы 19-ғасырдың соңғы жылдарында өмір сүрген америкалық жазушы Генри Джеймсті бейнелейді. Романның он бір тарауы 1895 жылдың қаңтарынан 1899 жылдың қазанына дейін баяндалады және жазушының Лондон театрындағы «Гай Домвиль» пьесасымен аяқталған сәтсіздігінен бастап, Шығыс Сассекс қаласындағы Рай қалашығындағы уақытқа дейін, онда ол келесі жылдары бірнеше шедеврлер жазды. Роман Генридің бейнесімен басталады, ол өзін күтпеген жағдайда кемсінткен қоғамдық тұлға ретінде сезінеді, бұл тек жазушылық мансабының қоғамдық жағында ғана емес, сонымен қатар жеке өмірінде де, өмірін қалағандай жалғастыру үшін жасаған барлық сақтық шаралары дағдарысқа ұшырайды. Генри Рай қаласында үй сатып алып, қоғамдық өмірін шектеуге бел буады. Ол онда жалғыздығын басады және өмір бойы өмір сүру мен жазу үшін қажетті қорғалған кеңістікті сақтауға тырысудың салдарынан мазаланады. Ол елу шамасында, бір кезде жақсы көрген, ауырған әпкесімен қарым-қатынастың үзілуіне, өз елінен және отбасынан алыстауына, бұрын жақын болған жазушы досымен суық қарым-қатынасқа, еркек болмай, шешілмеген сексуалдық мәселелерге, әрине, гомосексуализмге жақындығына, Оңтүстік Англияда қызметшілері бар үйде тұрғанына және күнделікті стенографтың келуіне, оған диктант жазатынына толыққанды сезінеді. Оскар Уайльд ісіне қорқынышпен қарап, өзін және сексуалдығын басып тастаған Генридің бейнесі күрделі және екіұшты тұлғаны көрсетеді. Ол өмірін өзінің қаншалықты ашылуын қалағанына бақылау жасап, осы мақсатқа жету үшін жазушы болуды таңдайды.

Өмірбаян

2011 жылы Ирландия ПЕН сыйлығын қабылдағанда, Колм Тойбин «азшылықтардың чемпионы» деп мақталды. Ол өзінің отбасында өткізген жастық шағын «көп үнсіздікпен» сипаттаған консервативті ауылдық ортадан шыққан екенін ескерсек, осындай мақтауға ие болуы күтпеген нәрсе еді. Тойбин өзінің гомосексуализмі туралы алғаш рет 1993 жылғы қарашада «London Review of Books» журналында жарияланған «Әкеңді өлтірудің жаңа жолдары» атты эссесінде айтты. Бұл оқиға сол кездегі мәдени ахуалда қарастырылуы керек. Осы кезеңде Дэвид Норрис (саясатшы) Еуропалық адам құқықтары сотына Ирландиядағы гомосексуализмге қарсы заңдардың Еуропалық адам құқықтары конвенциясын бұзуы туралы шағымдап, сот шешімі шығарды. Бұл шешімнің нәтижесінде 1993 жылғы маусымда Ирландия парламенті (Dáil Éireann) гомосексуализмді қылмыстан босататын заң қабылдады. Міне, осы жағдайларда Тойбин гей жазушы ретінде қалыптасты, бұл – жоғалған гомосексуалдық идентитікті қайта жаңғырту кезеңі болды. Сыншы Дженифер М. Джефферс бұл құбылысты былай сипаттайды: «ХХ ғасырдың соңғы онжылдығындағы ирланд романдары гетеросексуалдық мәдениетті өзінің «ішкі» гендерлік идентификациясын көруге мәжбүр етеді, әрине, бұл оңай процесс емес. Ирландияның діни, гендерлік, сексуалдық және материалдық тұрғыдан алғанда, гетеросексуалдық мәдениет пен реттеуге тікелей қарсы келетін көркем әдебиетте бұрынғыдан келе жатқан үлгілер жоқ». Осылайша, Тойбиннің 1993 жылдан кейінгі шығармалары гомосексуализм тақырыбын зерттейді, бұл оның «гей екенін жариялауымен» паралель жүреді.

Негізгі кейіпкерлер

Генри Джеймс – Романның басты кейіпкері және оқиғаның негізгі тұлғасы. Элис Джеймс – Невротик, Генри Джеймстің денсаулығы нашар қарындасы. Уильям Джеймс – Генридің үстемдік танытқан үлкен ағасы. Уилки Джеймс – Генридің кіші інісі, Америка Азамат соғысында ауыр жарақат алған. Минни Темпл – Генри Джеймстің көңілді жас құрдасы, жас Генридің қатты әуестенгені. Констанс Фенимор Вулсон – Генримен күрделі достық байланыста болды. Оның платондық емес тартымдылығы өзара жауапсыз қалды. Оливер Уэнделл Холмс кішкентай – Джеймспен бірге демалысқа шыққан колледж досы. Пол Жоковский – Парижде тұратын суретші, жас Джеймс онымен тығыз достық қарым-қатынас жасады. Корпорал Хэммонд – Генри Ирландияда болғанда оған қызмет еткен үй қызметшісі, ол жазушыға жасырын сексуалдық ұсыныс жасаған сияқты. Хендрик Кристиан Андерсен – Өз мансабын ілгерілету үшін егде жастағы Джеймсті пайдаланған мүмкіндікті пайдаланатын мүсінші. Бір кезде Джеймспен Лэмб Хауста бірге тұрды.

Қабылдаудың сын-пікірлері

Кітап сыншылар тарапынан жақсы қабылдады. Metacritic сайтында 30 сыншының пікіріне сүйене отырып, кітапқа 100 балдық шкала бойынша 81 бал берілді. Американдық жазушы Джон Апдайк «The New Yorker» (2004 06 28) журналында кітапты былай деп сипаттады: «Тоибиннің назарында – ішкі әлеміне шұғылданған Джеймс, әдеби шығармашылықтың шебері және армандардың, естеліктердің және жинақталған ой-пікірлердің кең, үнсіз кеңістігі». Дэниел Мендельсон «New York Review of Books» журналында да кітапты жоғары бағалап, оны «күдіссіз, бірінші қатардағы романистің еңбегі – соңғы он жыл бойы өз сезімдерінен немесе отбасынан, немесе екеуінен де үзілген адамдар туралы тамаша романдар жазып келе жатқан жазушының туындысы» деп атады.

Сыйлықтар мен тізімдер

Кітап жарыққа шыққаннан кейін де, көптеген сыншылардың тізімдерінде жоғары бағаланып келді. The Greatest Books сайты, кітап тізімдерін жинақтайтын ресурс, оны "барлық уақыттағы ең ұлы кітаптардың 511-шісі" деп атады.

Құрамы

Кольм Тойбин "Остаз" романын бұрынғы романдарымен салыстырғанда ұқсас жағдайда жазды, өте нақты еңбек этикасын қалыптастыру үшін қолайсыз жұмыс ортасын жасады. Бұл қатал, ыңғайсыз креслода отыруын және компьютер сияқты қазіргі заманғы технологияларды пайдаланбастан, қолмен жоба жазуын қамтиды. Романды жазуға түрткіс болған нәрсе – оның "Қараңғы уақыттағы махаббат: Уайльдтан Альмодоварға дейінгі гомосексуалдық өмірлер" (2002) атты эсселер жинағы болды, онда белгілі бір авторлардың сексуалдық идентитісін тереңірек қарастыруға мүмкіндік туды. Осы зерттеудің нәтижесінде Тойбин Генри Джеймстің ішкі және сыртқы жаны арасындағы қайшылықтың драмалық мүмкіндіктерін түсіне бастады. Дегенмен, Тойбин "Остаз" романының Джеймстің сексуалдығын зерттеу ғана емес екенін жиі айтады: "Мен оның гомосексуализміне осы драмада бас тарту мүмкіндігін бергеннен басқа қызығушылық танытпадым". Осылайша, Тойбин бізді романның төрт жылға созылған уақыттық шеңберінен тысқары алып шығады.

Жыныстық қатынас

Тóйбин Генри Джеймстің "Мастер" романындағы сексуалдық идентитісін егжей-тегжейлі зерттейді. Леон Эдель Генри Джеймстің ең маңызды өмірбаянының бірі саналады және бес томдық өмірбаянында Джеймсті толыққанды бойдақ адам ретінде көрсетуді қалайды, бұл ұстаным 1943 жылы сыншы Саул Розенцвейг алғаш ұсынғаннан бері кең таралды. 2004 жылы Шелдон М. Новиктің "Генри Джеймс: Жас шебер" еңбегі жарық көргені осы бекінген Джеймс тану әдісіне қарсы тұрған маңызды қадам болды. Бұл сындық көзқарастың өзгеруі Джеймстің жас жігіттерге жазған хаттарының көбейгенінен туындады, олардың кейбіреулері ашық (кейбіреулері жасырын) эротизмге толы болды. Тóйбин "Мастер" романында Новиктің ізін басқан, "жасырын викториандық" кезеңін зерттейді.

Ирландиялық жеке тұлға

Тойбиннің осы роман ішіндегі ұлттық ерекшелікке қатысты көзқарасы "Ескертілген Хемингуэйге" жауап ретінде кеңейе түседі және Тойбиннің Джеймске деген тартымдылығын баса көрсетеді; "айтылмағанда, сөздер мен сөйлемдер арасындағы сезімнің молдығы". Бұл ойды Тойбин өзінің "Романистке қажеттінің бәрі" атты эсселер жинағында былай түсіндіреді: "Джеймстің Ирландияға және оның гомосексуализміне қатысты ұстанымын қарастырғанда, оның екі жағдайда да осы мәселелерді іс жүзінде қолданбағанын еске алу қажет" (14).

Марапаттар мен ұсыныстар

"Мастер" 2004 жылы Лос-Анджелес Таймс газетінің "Жыл романы" сыйлығына ие болды және 2004 жылғы Букер сыйлығының финалисі болды. Сонымен қатар, 2005 жылғы Stonewall Book Award, Францияның 2005 жылғы "Le prix du Meilleur livre étranger" (Ең үздік шетелдік кітап сыйлығы) және 2006 жылғы Халықаралық Дублин әдеби сыйлығына ие болды.