Кіріспе

Даниядағы темір жол жүйесі. Данияның көптеген темір жол желілеріндегі күтім жұмыстарын Banedanmark компаниясы жүзеге асырады, ол мемлекеттік меншіктегі компания және пойыз операторлары үшін жолдарды бөліп береді. Жолаушылар пойыздарының басым бөлігін DSB операторы басқарады, ал Arriva және Nordjyske Jernbaner Ютландиядағы кейбір бағыттарда жұмыс істейді. Жүк тасымалдауды көбінесе DB Schenker Rail жүзеге асырады, бірақ транзит емес жүктердің маңызды бөлігін басқа операторлар тасымалдайды. Дания Халықаралық теміржол одағының (UIC) мүшесі. Данияның UIC ел коды – 86.

Тарих

Дания Корольдігінің алғашқы темір жолы 1847 жылы Копенгаген мен Роскилде арасында ашылды. Данияның Шлезвиг герцогтігіндегі алғашқы темір жол 1854 жылы Фленсбург пен Тённинг арасында салынды. Даниядағы алғашқы темір жолдар жеке компаниялармен салынып, басқарылды. Фюн және Ютландиядағы темір жолдарды Пето мен Беттс салған, сондай-ақ олар локомотивтерді де (Канада жұмыстары, Биркенхедте жасалған) жеткізген. Техникалық қызметкерлердің көп бөлігі Ұлыбританиядан, әсіресе Шығыс Каунтис темір жолынан тартылды. Пето мен Беттс банкротқа ұшырағаннан кейін, Дания мемлекеті 1867 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Det danske Jernbane Driftsselskab (Дания теміржол операциялық компаниясы) компаниясын De jysk fyenske Jernbaner (Фюн және Ютландия темір жолдары) деген атпен, ал 1874 жылдан бастап De danske Statsbaner i Jylland og Fyn (Ютландия және Фюн Дания мемлекеттік темір жолдары) деп сатып алды. Желі жаңа құрылыстар мен жекеменшік желілерді сатып алу арқылы кеңейтілді, олардың ішінде Силькеборгтан Хернингке дейін (1879 жылдың 1 қарашасы) және Гренадан Рандерс пен Орхусқа дейін (1881 жылдың 1 сәуірі) созылғандар бар. Дания мемлекеті 1880 жылдың 1 қаңтарында Det sjællandske Jernbaneselskab (Зеландия теміржол компаниясы) компаниясын иелігіне алып, De sjællandske Statsbaner (Зеландия мемлекеттік темір жолдары) құрды. Ұлы белдеудің екі жағындағы темір жолдардың көп бөлігі Дания мемлекетіне тиесілі болғандықтан, Ютландия/Фюн және Зеландия компаниялары 1885 жылдың 1 қазанында бір ұлттық темір жол компаниясы – De danske Statsbaner (Дания мемлекеттік темір жолдары) болып бірікті, ал бірігу процесі 1893 жылдың 1 сәуірінде аяқталды. Дания теміржол желісі үшін маңызды жобаларға 1998 жылғы Ұлы белдеудегі тұрақты байланыс, 2000 жылғы Эресунн көпірі және 2019 жылғы Копенгаген-Рингстед желісі (Данияның алғашқы жоғары жылдамдықты темір жолы) кірді.

Жолдар

Банденмарк 2,045 км теміржол желісін басқарады, жолдың жағдайына байланысты кейбір учаскелерде жылдамдық төмендетілуі мүмкін. Қысқа тікелей байланыс желілері мен тармақтарда ағаш тіреулер қолданылса, негізгі желілерде бетон тіреулер стандартты болып табылады; қазіргі уақытта екі бөліктен тұратын бетон тіреулер біртұтас бетон тіреулерге алмастырылуда. Банденмарк желісіндегі рельстердің жасы соңғы жылдары үлкен мәселеге айналды. 2002/03 жылғы Banestyrelsen (қазір Банденмарк) желісінің талдауында рельстердің орташа жасы тым жоғары екендігі көрсетілді, қазіргі орташа жасы 24 жылды құрайды, ал ұсынылған жас 20 жыл. Банденмарк S теміржол желілеріне де ие, бірақ елдегі барлық теміржолдарға емес. Ол Хиллерёд маңындағы (мысалы, Frederiksværk Line және Gribskov Line) және Østbanen, Odsherred Line, Tølløse Line, Thy Line, Lemvigbanen, Aarhus Letbane және Copenhagen Metro айналасындағы жергілікті теміржолдарға ие емес.

Электрмен жабдықтау

Жалпы мақсаттағы электрлік жетегі Данияда салыстырмалы түрде жақында қабылданды; негізгі желілерді электрлендіру жөніндегі саяси шешім 1979 жылы қабылданды. Электрлендірілген алғашқы желі – 1986 жылы электрлендірілген Копенгаген–Хельсингер желісі, одан кейін 1980-1990 жылдары Зеландия, Фюн және Оңтүстік Ютландия арқылы өтетін магистральдық желі. Осы желілермен жабдықталған негізгі желілердегі жоғары кернеулі желілер 50 Гц жиілігінде 25 кВ айнымалы ток береді. Бұл жүйе Швециядан Копенгаген арқылы Фредерисияға, содан Падборгқа және Германия шекарасына дейінгі негізгі желіде қолданылады. Швеция мен Германияда тиісінше 15 кВ, 16⅔ Гц және 16,7 Гц қолданылады, ал көп жүйелі EG жүк локомотивтері 25 және 15 кВ кернеулеріне арналған. Копенгагендегі S пойыз желісі 1650 В тұрақты токпен жұмыс істейді, қуаты жоғары кернеулі желілерден беріледі; ол Даниядағы алғашқы электр желісі болды және 1930 жылы электрленді. Жаңа Копенгаген метрополитені 750 В тұрақты ток қолданады, қуаты үшінші рельстен беріледі. Жаңа IC4 дизельді көп бөлімді вагондарының құрылысы бірнеше жылға кешіктірілгендіктен, көптеген сарапшылар ірі теміржолдарды электрлендіру және олардың орнына электрлі көп бөлімді вагондарды сатып алудың тиімдірек екенін айтады, себебі бұл өнімдер жиі қолданылады. Кем дегенде, Фредерисия–Олборг бағыты Ютландия мен Копенгаген арасында электрлі жолаушылар пойыздарын іске қосу үшін электрлендірілуі керек. Kolding–Esbjerg бағыты 2015 жылы электр пойыздары үшін ашылуы жоспарланған. 2009 жылы үкімет жаңа ERTMS сигналдық жүйесі енгізілгенге дейін барлық электрлендіруді бірнеше жылға кейінге шешуге келісім берді, себебі одан бұрын электрлендіру сигналдық жүйені қайта жаңартуды талап етеді. 2013 жылдың қыркүйегінде үкімет Дания халық партиясы және Қызыл-жасыл альянсымен (Дания) қосымша мұнай салығын пайдаланып, теміржол қорын құру туралы келісімге келді. Бұл қор 2025 жылға дейін барлық магистральдық желілерді электрлендіруге және қалааралық пойыздардың жылдамдығын арттыруға бағытталған. Бұл Копенгаген, Оденсе, Эсбьерг, Орхус және Аалборг қалалары арасында төрт сағат ішінде саяхаттауға мүмкіндік береді. 2015 жылдың 29 мамырында Banedanmark компаниясы Aarsleff Siemens компаниясымен 2026 жылға дейін 1300 км теміржол участаларын электрлендіруге 2,8 миллиард даттық кронасы (375 миллион еуро) құнды келісімге қол қойды. Дания мемлекеттік теміржолдары 2022 жылы Еуропалық инвестициялық банк (ЕИБ) -тен 100 жаңа электр пойызын сатып алу үшін 500 миллион еуро көлемінде несие алды, бұл дизельді пойыздарды ауыстырып, тұрақты жолаушылар тасымалын қамтамасыз етеді. Coradia Stream пойыздары 2025 жылдан бастап жеткізіле бастайды. S пойыз желісі 2020 жылға дейін жүргізушісіз пойыздарды іске қосуға мүмкіндік беретін CBTC жүйесімен жаңартылуы тиіс еді. CBTC жүйесіне көшу 2022 жылға дейін аяқталды.

Негізгі бағыттар

Негізгі желілер 1990 жылдары ATC қауіпсіздік жүйесімен жабдықталды, ал кейбір (бірақ барлық емес) тармақтық желілерде арзан, жартылай іске асырылған ATC пойыз тоқтату жүйесі қолданылды. Данияда басқа елдермен үйлесімсіз өзінің ATC жүйесі бар (ZUB 123). Бұл – швейцариялық жүйенің модификациясы. Швеция немесе Германия шекарасын кесіп өтетін пойыздарда екі ATC жүйесі болуы керек және екі электрмен жабдықтау жүйесімен жұмыс істеуі керек. Ескіріп, әртүрлі сигнал жүйелерін жаңарту мақсатында Banedanmark-тың қолданыстағы желісіндегі барлық сигнал жүйелерін, S пойыздар желісінен басқа, ERTMS 2 деңгейімен ауыстыруға шешім қабылданды, бұл жүйе толығымен кабиналық сигнализацияға негізделген; жалпы іске қосылу 2018–2021 жылдарға жоспарланған.

Қауіпсіздік рекорды

Дания теміржолдарындағы ауыр оқиғалар сирек кездеседі. Ең ірі алты оқиға:

1897 жыл: Гентофтедегі пойыз соқтығысы. Кешіккен жергілікті пойызға арнайы пойыз шапты. Апаттан 40 адам қаза тауып, 132 адам жарақат алды. 1913 жыл: Браммингедегі пойыз апаты. Брамминге маңында жылдам пойыз рельстен шығып кетті. 15 адам қаза тапты, оның ішінде Питер Саброе болды, 54 адам жарақат алды. 1919 жыл: Вигерслевтегі пойыз соқтығысы. Корсёрден келген жылдам пойыз Вигерслевте бес вагонына күшпен шапты. Пойыз төтенше тежеу салғандықтан және рельске түскен баланы құтқару үшін кері жүргендіктен тоқтаған еді. 40 адам қаза тауып, 30 адам ауыр жарақат алды. 1967 жыл: Линтогсуликкен. Оденседен тыс жерде бір жылдам пойыз екіншісіне шапты. Апаттан 11 адам қаза тауып, 47 адам жарақат алды. 1988 жыл: 1988 жылғы Соро рельстен шығуы. Соро қаласында пойыз жоғары жылдамдықпен рельстен шығып кетті. Сегіз адам қаза тауып, 72 адам жарақат алды. 2019 жыл: Ұлы белдеу көпіріндегі теміржол апаты. Жолаушылар пойызы өтіп бара жатқан жүк пойызының жартылай тіркемесімен соқтығысты. Сегіз адам қаза тауып, 16 адам жарақат алды.

ERTMS-ті іске қосу

Келесі карта темір жолдың әртүрлі бөліктерінде ERTMS жүйесінің қандай жылы енгізілетінін көрсетеді.

Қалалық темір жол көлігі

Даниядағы қалалық теміржол көлігі қазіргі уақытта Копенгагендегі бір метро жүйесінен, Орхус және Оденседегі екі жеңіл теміржол жүйесінен, сондай-ақ Копенгагендегі S пойызы мен Ольбор жолаушылар теміржолынан тұрады. Копенгаген, Орхус және Оденсе сияқты үш ірі қалада 19 және 20 ғасырларда трамвай желілері болған, бірақ трамвайлар көліктің ескі түрі саналғандықтан, 1972 жылы Копенгагендегі соңғы трамвай желісі жабылып, автобустар мен жеке көліктермен алмастырылды. Greater Copenhagen жеңіл теміржолы 2017 жылы Орхуста және 2022 жылы Оденседен кейін Даниядағы үшінші жеңіл теміржол жүйесі болып табылады, қазіргі уақытта құрылыс жүріп жатыр және 2025 жылы ашылуы күтілуде. Øresund метрополитен аймағы үшін жоспарланудағы жылдам транзит – Øresund метросы да талқылауда.

Копенгаген метрополитені

Копенгаген метрополитені – Данияның астанасы Копенгаген қаласын қамтамасыз ететін, автоматтандырылған, тәулік бойы жұмыс істейтін жылдам транзит жүйесі. Ол 2002 жылы пайдалануға берілді. Бұл Даниядағы жалғыз жылдам транзит жүйесі. 2020 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, жүйеде төрт желі бар: M1, M2, M3 және M4. Метроны жоспарлау 1992 жылы Ørestad ауданын қайта дамыту жоспарының аясында басталды, ал құрылысы 1996 жылы қолға алынды. Бірінші кезеңі, Nørreport станциясынан Vestamager және Lergravsparken станцияларына дейін, 2002 жылы ашылды. Екінші кезең, Nørreport станциясынан Vanløse станциясына дейін, 2003 жылы, ал үшінші кезең, Lergravsparken станциясынан Lufthavnen әуежайына дейін, 2007 жылы ашылды. City Circle Line – Копенгаген мен Фредериксберг қалаларының орталық бөлігінен өтетін, толығымен жер астындағы 15,5 шақырымдық айналма жол. Онда 17 аялдама бар. Бұл желі M1 және M2 желілерімен ортақ учаскеге ие емес, бірақ Kongens Nytorv және Frederiksberg станцияларында олармен қиылысады. Қалалық айналма жол ашылғаннан кейін метро жолаушылар ағынын 2016 жылғы көрсеткіштерден екі есеге арттырып, жылына 116 миллион жолаушыға жеткізуді күтеді. Төртінші желі, M4, 2020 мен 2024 жылдар аралығында Cityringen айналма жолының Nordhavn және Sydhavn бағыттарындағы кеңейтулері ашылғанда жеке желіге айналады. Екі аялдамалық, үш шақырымдық желі 2020 жылғы наурыз айында ашылды. Бұл кеңейту Nordhavn S теміржол станциясымен байланыс жасауға мүмкіндік береді. Sydhavn бағытындағы бес аялдамалық, 4,5 шақырымдық кеңейту де салынып жатыр, оның 2024 жылы ашылуы жоспарланған. Sydhavn желісі Ny Ellebjerg станциясында аяқталады, онда метро жүйесі S пойыздарының желісімен, аймақтық пойыздармен, қазіргі желілердегі қашықтық пойыздарымен және болашақта салынатын Копенгаген-Рингстед жоғары жылдамдықты теміржолымен байланысады, соның нәтижесінде жаңа аймақтық көлік хабы құрылады. Бұл кеңейтулер аяқталғаннан кейін метро күндізгі жолаушылар ағынын 2030 жылы апта күндері 200 000-нан 600 000-ға дейін үш есеге арттыруды күтеді.

Орхустың жеңіл рельсі

Аархус жеңіл рельсі – Данияның Орхус қаласындағы жеңіл рельс жүйесі. Оны Midttrafik компаниясы басқарады. Бірінші желі 2017 жылдың желтоқсанында ашылды, бірақ жүйе үздіксіз дамып, кеңейтілуде. 2018 жылдың 25 тамызында Оддерден Лисбьергсколенге дейінгі қалааралық бөлікте қызмет көрсету басталды. 2019 жылдың 30 сәуірінде Гренаға үшінші қалааралық желі ашылды. Тағы да көп желілер жоспарлануда. 2012 жылдың 8 мамырында Дания Парламенті бірінші желінің құрылысын бекітті; 2013 жылдың қыркүйегінде 1-кезеңді салу жұмыстары басталды. Алғашқы жоспар бойынша 2016 жылдың тамызында ашуға тиіс болған, алайда теміржол қауіпсіздігіне қатысты заңнамалық мәселелерге байланысты кешіктірілді. Бірінші желіде екі түрлі құрам қолданылды: баяу жылдамдықпен және бағыттың белгілі бір бөліктерімен ғана жүре алатын дәстүрлі трамвайлар және ауыр теміржол желісінде де жұмыс істей алатын гибридті трамвай-пойыз, соңғысы алыс қашықтыққа жүзететін қызметтерге пайдаланылды.

Көршілес елдерге темір жол арқылы байланыс

Дания Швециямен және Германиямен теміржол байланысына ие, екеуі де Даниядағыдай теміржол кеңдігін пайдаланады. Электр кернеуі әртүрлі: Швеция мен Германияда 15 кВ, ал Данияда 25 кВ айнымалы ток қолданылады. Үш елдің де пойыз қауіпсіздігі жүйелері де өзгеше. Осының салдарынан локомотивтер шекарадан өту үшін арнайы модификациялануы тиіс, ал теміржол вагондары, егер сәйкес локомотив болса, шекараны еркін кесіп өте алады. Швециямен байланыс Оресунд теміржолы арқылы Оресунд көпірімен жүзеге асырылады. Қызметтерге SJ компаниясының Стокгольмға бағытталған X 2000 сервисі және Мальмё орталық стансасына және одан әрі Øresundståg қалалық сервисі кіреді. Германиямен екі байланыс бар. Басты байланыс Padborg арқылы құрлықпен жүреді, ол Гамбургқа ICE, қалааралық және аймақтық пойыздарды тасымалдайды, бұрын Амстердамға EuroNight және CityNightLine пойыздарымен (Кёльн арқылы), Франкфурт арқылы Базельге, Нюрнберг арқылы Мюнхенге және Берлин арқылы Прагаға дейін қызмет көрсеткен. Екінші өткел – Данияның Тёндері мен Германияның Зюдерлюгумы арасындағы құрлықтағы өткел, ол Niebüll қаласына жалғасады. Vogelfluglinie бағыты 2019 жылдың желтоқсанынан бастап пойыздар үшін жабылды, соған дейін EuroCity және ICE сервисін Rødby (Дания) мен Германияның Фемарн аралындағы Puttgarden арасындағы пойыз паромдарын пайдаланып жүзеге асырды, содан кейін Любек және Гамбург арқылы Берлинге қарайтын. Rødby паромдық және Тёндер өткелдері тек дизельдік локомотивтерге ғана рұқсат береді, ал Padborg өткелі электрлендірілген. Fehmarn Belt Fixed Link – Дания мен Германия арасындағы Fehmarnbelt арқылы салынып жатқан тұрақты байланыс. 2014 жылдың қарашасынан бері CityNightLine Данияға қызмет көрсетпейді. Данияға қызмет көрсететін түнгі пойыздарға Snälltåget компаниясының Берлинге және Австрия Альпіне маусымдық сервисі, сондай-ақ SJ AB компаниясының Берлинге және Гамбургке бағытталған сервисі кіреді. Talgo 230 құрал-жабдықтарын жеткізудегі кешігулерге байланысты DSB 2023 жылы Deutsche Bahn компаниясынан UIC Z вагондарын жалға алды. Talgo құрал-жабдығы ICE L-ге ұқсас.