Кіріспе

Өткен өмір регрессиясы (PLR), Өткен өмір терапиясы (PLT), регрессия немесе естелік регрессиясы – гипнозды қолдана отырып, практиктер өткен өмірлер немесе қайта туулар туралы естеліктер деп санайтын нәрсені қалпына келтіру әдісі. Бұл тәжірибе медицина мамандары тарапынан күмәнді және ғылыми емес деп есептеледі, ал сарапшылар өткен өмірлер туралы қалпына келтірілген естеліктерді фантазия, қате түсінік немесе конфабуляция түрі деп қарастырады. Дегенмен, реинкарнацияға сенетін діни дәстүрлерде өткен өмірлердің естеліктерінің жадыда сақталуы туралы идея жоқ. Өткен өмір регрессиясы кезінде қолданылатын техникада, субъект гипноз астында өткен өмірлерге қатысты жеке басын және оқиғаларын ашу үшін бірқатар сұрақтарға жауап береді. Бұл әдіс қалпына келтірілген естелік терапиясында қолданылатын әдіске ұқсас және, сондай-ақ, қалпына келтірілген естеліктерді бұрынғы оқиғалардың нақты тіркелмесі ретінде қате көрсетуге бейім. Гипноз бен ұсыныс беретін сұрақтарды қолдану субъектіні бұрмаланған немесе жалған естеліктерге ие болуға әсер етуі мүмкін. Естеліктердің көзі бұрынғы өмірді еске түсіруден гөрі, тәжірибе, білім, қиял және гипнотизердің ұсынысы немесе басшылығымен біріктірілген криптомнезия мен конфабуляция болуы ықтимал. Мұндай естеліктер субъектінің өмірінде болған оқиғаларға негізделген естеліктерден ажыратылмайды. Патанджали өткен өмірге регрессия процесін прати прасава (сөзбе-сөз "кері туу") деп атады және оны өткен өмірлердің естеліктері арқылы қазіргі мәселелерді шешу деп қарастырды. Йоганың кейбір түрлері практи прасаваны практика ретінде қолдануды жалғастыруда. Қытай діни мифологиясында "Естен шығару әйелі" деп те аталатын Мэн По құдайы жандарға өткен өмірлерін еске түсіруден сақтайды: ол оларға реинкарнация дөңгелегіне көтерілгенге дейін барлық естеліктерді жоятын ащы-тәтті сусын береді. Өткен өмір регрессиясы джайнизмде де кездеседі. Джайнизмнің жеті шындығы жан мен кармаға байланысымен айналысады. Төртінші шындық, Бандха, карма жанға жабысатынын айтады. Жетінші шындық, Мокша, қайта туу және өлім циклынан босатылу үшін, адам карманы жаннан бөлуі керек екенін айтады. Жаныңа жабысқан карманы білу үшін "Жати Смаран" қатыса аласың. Жати Смаран – өткен өмірлерді еске түсіру.

Қазіргі заман

XIX ғасырда спиритизмнің дамуына куә болдық. Аллан Кардек (1804–1869) алған сабақтарын бес кітаптан тұратын спиритизмнің кодификациясы (спиритизмнің Пентатеуі, 1857–1868) жинағына біріктіруге тырысты, оның ішінде «Рухтар кітабы» (1857) және «Жәннат пен тозақ» (1865) кітаптары бар. Бұл кітаптар рухтардың қалай дамуы мен инкарнациялар арқылы өмірге келу жолын түсіндіреді. Теософиялық қоғамдың негізін қалаушы мадам Блаватская (1831–1891) «Изиданың жамылғысын сыйырды» (1877) кітабында бастап, кейін жарияланған еңбектерінде санскрит термині Акашаны, үнемі тұманды түрде қайта анықталатын, жалғасып келе жатқан өмір күші ретінде енгізді. Осы еңбекте ол «астральдық жарықтың бұзылмайтын тақталарына» сіңдірілген, адам ойы мен іс-қимылдарының өткені мен болашағын сақтайтын жазбалар туралы айтты. Бұл ұғымдар біріктіріліп, Альфред Перси Синнетт өзінің «Эзотерикалық буддизм» (1883) кітабында қолдаған Акашикалық жазбалар деген бір идеяға келді. «Акашикалық жазбалар» өткен өмір туралы мәліметтерді сақтайды деген идея, батыс паранормальдық тәжірибелеріне реинкарнация туралы дәстүрлі ілімдерде бұрынғы өмірлердің естеліктеріне қол жеткізуге кедергі келтіретін ұмытылу тұжырымын еске алмауға мүмкіндік берді. Адамның транс жағдайында өткен өмір туралы ақпаратқа қол жеткізгендігі туралы алғашқы хабар 1923 жылы болды, Эдгар Кейси Артур Ламмерстің (баспагер) қойған сұрақтарына жауап берген кезде, Ламмерстің өткен өмірі мен реинкарнациясы туралы айтты. Гипнозды өткен өмірге регрессия үшін пайдалануды 1942 жылы «Реинкарнация және одан әрі зерттеулер» атты еңбегін жариялаған Пенсильвания штатының Шарон қаласынан А. Р. (Аса Рой) Мартин дамытқан. 1952 жылы Брайди Мерфи ісі болды, онда үй шаруасындағы Вирджиния Тайги Пуэбло, Колорадода, гипноз астында 19 ғасырғы ирланд әйелінің («Брайди Мерфи») естеліктерін айтқан деп хабарлады. Психолог Роберт Бейкердің айтуынша, реинкарнацияға сенім – ем кезінде науқастың өткен өмірін еске түсіруінің басты көрсеткіші. Бұл оқиға «Брайди Мерфиді іздеу» кітабында толық сипатталған. Дәрігерлер пациенттердің проблемаларының себебі шешілмеген өткен өмірлерде болуы мүмкін деп санайды. Өткен өмірдегі естеліктерді қалпына келтірудің бір әдісі Канаданың Онтарио штатындағы Карлтон университетінің профессоры Николас П. Спанос жасаған зерттеуде сипатталған. Зерттеуге қатысушыларға алдымен гипнозға түсірілетіні айтылды, содан кейін: «Сіз қазір басқа өмірдесіз, бұрынғы уақытта өмір сүрген басқа өмірде өмір сүрудесіз. Сіз қазір сол басқа өмірді қайта басынан өткізудесіз». Содан кейін, әкімші: «Мен сізді қалай атауым керек? Төмен қарап, не киіп отырғаныңызды айтыңыз. Киіміңіздің барлығын егжей-тегжейлі сипаттаңыз. Сіз қайдасыз?» деп сұрады. Содан кейін қатысушылар өткен өмірге регрессиядан кейін есте қалған ақпаратты жазып алуы керек болды. Өткен өмірге регрессия 15 минут ішінде жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ өлім нүктесінен өтіп, «жан жадына» жету үшін 45 минуттан астам трансқа түсу қажет. Алайда, өткен өмірлерге сенетін психотерапия клиенттері үшін, өткен өмірлердің болуына қарамастан, өткен өмірлерді құрал ретінде пайдалану ұсынылған.

Естелік көздері

Өткен өмір регрессиясы сияқты әдістермен қалпына келтірілген "естер" криптомнезияның нәтижесі болуы мүмкін: қиял, ұмытылған ақпарат және терапевттің ұсыныстары арқылы санадан тыс ой-сананың жасаған әңгімелері. Гипноз астында пайда болған естеліктер шынайы естеліктерден ажыратылмайды және тіпті фактілерге негіделген естеліктерден де айқын болуы мүмкін. Өткен өмірлер туралы естеліктерді еске түсірген адамдардың басты көрсеткіші – олардың сенімдері. Яғни, реинкарнацияға сенетін адамдар мұндай естеліктерді жиірек еске түсіреді, ал күмәнданушылар немесе сенбеушілер одан гөрі сирек еске түсіреді. Өткен өмірге регрессия жасалған үш жағдай (Брайди Мерфи, Джейн Эванс және аты-жөні аталмаған ағылшын әйелі) зерттелді, нәтижесінде көрінеу сенімді естеліктер анықталды. Бірақ, тілдер мен тарихи кезеңдерді зерткен сарапшылар үш пациенттің есте сақтауында қателер бар екенін көрсетті. Деректердің ішінде "16 ғасырғы ағылшын тілінің мәнін беру үшін кино өндірушілер мен жазушылар қолданған" сөйлеу үлгілері де болды. Тағы бір жағдайда тарихи дата дұрыс емес болды, бірақ ол тарихи памфлеттерде кездесетін басып шығару қатесімен сәйкес келді.

Зерттеулер

Зерттеулер өткен өмірлердің гипноз әдісіне бейімділіктен туындаған жалған естеліктер болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1976 жылғы зерттеуде, гипнозға жақын адамдардың 40%-ы, туғанға дейінгі кезеңге регрессия жасау туралы ұсыным алғанда, жаңа жеке тұлғаларын сипаттап, басқа есімдер қолданған. Өткен өмірге регрессия реинкарнация тұжырымына негізделгендіктен, көптеген APA аккредиттеуін алған ұйымдар оны терапиялық әдіс ретінде этикалық емес деп қарастырып, жоққа шығара бастады. Бұдан бөлек, өткен өмірге регрессия қолданатын гипноз әдісі қатысушыны осал жағдайға түсіріп, жалған естеліктерді енгізуге бейім етеді. Жалған естеліктерді енгізу зиянды болуы мүмкін болғандықтан, Габриэль Андраде өткен өмірге регрессияның «біріншісі – зиян келтірмеу» (non maleficence) қағидасын бұзатынын айтады.