Солтүстік Үндінің Кангри тілі

Кіріспе

Солтүстік Үндістанда кең таралған Кангри (Такри: 𑚊𑚭𑚫𑚌𑚪𑚯) тілі – үнді-арий тобына жататын тіл. Ол негізінен Химачал-Прадеш штатының Кангра, Уна және Хамирпур аудандарында, сондай-ақ Химачал-Прадеш штатының Манди және Чамба аудандарының кейбір бөліктерінде, және Пәнджаб штатының Гурдаспур, Рупнагар және Хошиарпур аудандарында сөйленеді. Қазіргі уақытта Батыс Пахари тармағына жатқызылған. Кангри тілі 2021 жылдың мамыр айынан бері қолданыстағы UD тілдерінің халықаралық тізіміне енгізілді. Бұл тізімде барлығы 10 үнді тілі бар, және Кангри солардың бірі. Google енді осы тілде теру үшін Кангри пернетақтасын ұсынады.

Сценарий

Тілдің түпкілікті жазуы Такри жазуы, бірақ қазір адамдар Кангри тілін деванагари әрпімен жазады.

Қосындылар

ЛабиалДенталь/АльвеолярРетрофлексПост альвеоляр/ПалатальВелярГлоттальНазаль Салдақты/Жұтақ дауыссызұсқындыдауыстыТырнақ тілді, Жұмсақ дауыс [j] жеке фонема ретінде қарастырылатыны нақты емес, бірақ ол әртүрлі фонетикалық ортада кездеседі. [ɳ] көбінесе /ɽ̃/ аллофоны ретінде және ретрофлекстік тоқтама алдында /n/ ретінде естіледі.

Түсі

Кангри тілі – пәнджаби немесе догри тілдері сияқты тоналды тіл, бірақ тонды белгілеу жүйесі Кангриде олардан өзгеше. Қоршаған тілдердің көпшілігінде (Кангри тілі де олардың ішінде) дыбысты, демі бар кедергілер жоқ (Ж. С. Шарма 2002, Масика 1993). Хинди тіліндегі дыбысты, демі бар кедергілерге сәйкес келетін сөздер бар, бірақ оларда демі жоқ. Олар дыбысты, демі жоқ кедергілерге сәйкес келетін сөздерден демі жоғалғаннан туындаған тон арқылы ерекшеленеді. Кангри мен пәнджаби/догри тілдерінің тағы бір айырмашылығы – бұл формалар Кангриде дауысты дыбыстар ретінде, ал пәнджаби/догриде – сорлы дыбыстар ретінде кездеседі. Яғни, Кангри демін жоғалтқан (соның нәтижесінде тон пайда болған), ал пәнджаби/догри демін де, дауыстылығын да жоғалтқан. Бұл батыста (Пенджаб немесе Джамму және Кашмирде) пайда болған және сыртқа тараған жекелеген жаңалықтар болуы мүмкін. Үш тілде де демін жоғалту (және тонның пайда болуы) толыққанды жүзеге асты, бірақ дауыстылықтың жоғалуы әлі Кангриге жеткен жоқ. Мұндай құбылыс көбінесе көптеген үнді-арий тілдеріндегі диалектілік үздіксіздікке байланысты тек шекаралас диалектілерде ғана байқалады. Кангри жазушылары мен ақындары Химачал-Прадеш өнер, мәдениет және тілдер академиясы (ХПААКЛ) аясында Пахари тілінің мәселесін көтеріп келеді. Тілдің ресми мәртебесі жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) мәліметінше, тілдің жоғалу қаупі зор, яғни көптеген Кангри балалары енді Кангри тілін ана тілі ретінде үйренбейді. 2010 жылы штаттың Видхан Сабхасы Конституцияның Сегізінші тізіміне «Батыс Пахари» тілін енгізу туралы ұсыныс жасады. Сол кезде бері бұл мәселеде ешқандай оң прогресс болған жоқ, тіпті шағын ұйымдар да тілді сақтауды өздеріне міндет етіп алған. Саяси мүдделерге байланысты, тіл қазіргі уақытта хинди тілінің диалектісі ретінде тіркелген, тіпті олардың арасындағы өзара түсіністік деңгейі төмен болса да.

Kangri is a tonal language like Punjabi or Dogri but the assignment of tones differs in Kangri when compared to them. Most of the surrounding language varieties (including Kangri) lack voiced, aspirated obstruents (J. C. Sharma 2002, Masica 1993). The cognates of Hindi voiced, aspirated obstruents are voiced but have no aspiration. They are distinct from the cognates of voiced unaspirated obstruents by the tone induced by the loss of aspiration. Another difference to note between Kangri and Punjabi/Dogri is that these forms surface as voiced consonants in Kangri, but voiceless consonants in Punjabi/Dogri. That is, Kangri has lost the aspiration (in gaining tone), but Punjabi/Dogri has lost both aspiration and voicing. It is likely that these are separate innovations which originated in the West (Punjab or Jammu & Kashmir) and have spread outwards. The loss of aspiration (and gaining of tone) has been fully realized in all three languages, but the loss of voicing has not yet reached Kangri. This is generally observed only in bordering lects due to dialect continuum present among many IA languages. Kangri writers & poets have been making submissions to Pahari language's cause under Himachal Pradesh Academy of Arts, Culture & Languages (HPAACL). The language has no official status. According to the United Nations Education, Scientific and Cultural Organisation (UNESCO), the language is of definitely endangered category, i. e. many Kangri children are not learning Kangri as their mother tongue any longer. The demand for the inclusion of 'Western Pahari' under the Eight Schedule of the Constitution, which is supposed to represent multiple Pahari languages of Himachal Pradesh, had been made in the year 2010 by the state's Vidhan Sabha. There has been no positive progress on this matter since then even when small organisations are taking it upon themselves to save the language. Due to political interest, the language is currently recorded as a dialect of Hindi, even when having a poor mutual intelligibility with it.