Кіріспе

Балтық тілдері отбасына жататын тілдер тобы
Шығыс Балтық тілдері
аңыз|#31e6b4|Латгаль тілі

Шығыс Балтық тілдері – Балтық тілдерінің тармағына, жойылған Батыс Балтық тілдерімен бірге, Үнді-Еуропа тілдер отбасының құрамына кіретін тілдер тобы. Шығыс Балтық тармағында қазірде тірі бес тіл бар: латыш, латгаль, литва, самогит және жумаг тілдері. Бұған сондай-ақ, қазір жойылған селон, семигалл және, мүмкін, ескі курон тілдері де кіреді. Литва тілі – Шығыс Балтық тілдерінің арасында ең көп тараған тіл, оны бүкіл әлемде 3 миллионнан астам адам қолданады, одан кейін 1,75 миллион ана тілі латыш тілінде сөйлейтін адамдар, сосын 500 000 ана тілі самогит тілінде сөйлейтін адамдар және соңғысы – 150 000 ана тілі латгаль тілінде сөйлейтін адамдар.

Тарих

Бастапқыда, Шығыс Балтық тілдері, болжам бойынша, Шығыс Еуропаның солтүстігінде, қазіргі Латвия, Литва, қазіргі Еуропалық Ресейдің солтүстік бөліктері мен Беларусьті қамтыған. Днепр балтықтары қазіргі Мәскеу аумағында мекендеген, бұл Балтық халқының қоныстанған ең шығыс, даусыз жері болды. Дәстүрлі түрде, Батыс және Шығыс Балтық халықтары б.з.д. соңғы мыңжылдықтың ортасында оларды ерекшелендіретін белгілі бір ерекшеліктерге ие болған және б.з.д. 5-3 ғасырлары аралығында толығымен бөліне бастаған деп саналады. Осы кезеңде Батыс және Шығыс Балтық халықтары әртүрлі дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды қабылдады. Олардың керамика және үй салу дәстүрлері ерекше болды. Сонымен қатар, екі топтың да өздеріне тән жерлеу салты болды: Батыс балтықтардан айырмашылығы, Шығыс балтықтары қайтыс болғандардың денелерін өртеп, күлін жерге немесе жақын жердегі өзендер мен көлдерге шашып тастаған. Сонымен қатар, Шығыс Балтықтар солтүстік-шығыстағы Балтық-фин көршілерінен келетін мәдени ықпалға көбірек ұшыраған. Алайда, гидронимдер мен сақталған қарыз сөздерді талдау көрсетсе, селон және ескі кур тілдерінде *an, *en, *in, *un мұрындық дауыстылары сақталған. Селон, Семигал және Ескі Латгалия тілдері *k, *g жұмсақ дауыстарын *c, *dz деп палатализациялаған, сонымен қатар *š, *ž дауыстарын сәйкесінше *s, *z деп депалатализациялаған. Бұл гидронимдер мен экономдарда (мысалы, Zirnajai, Zalvas, Zarasai) және литва және латыш диалектілерінде сақталған қарыз сөздерде байқалады. Семигал тілінде литва тіліндегі savo-ға тең келетін, өзгермейтін есімдік болған деп есептеледі (мысалы, Sem. Savazirgi, Lith. savo žirgai, яғни "өз жылқылары"). Шығыс Балтық көп жағдайда *ei дифтонгын монофтонгқа айналдырып, қазіргі латыш jē және литва ė сияқты айтқан. Бұл литва және латыш тілдерінде қазіргі *ie дифтонгына айналды (мысалы, Lat. dievs, Lith. dievas "құдай").