Кіріспе

былғарыдан мүсіндеу – былғарыдан жасалған қолөнер бұйымдарына немесе өнер туындыларына кесу және басып мөр басу арқылы үш өлшемді көрініс беру процесі. Осы қолөнерге алуан түрлі былғары қолданылуы мүмкін.

Материалдар

Кесуге жарамды тек өсімдікпен өңделген, толық дәнді былғары ғана. Өсімдікпен өңдеу былғарыға су сіңіруге мүмкіндік береді, ол кесу процесінен бұрын былғарыны жұмсарту үшін қолданылады, ал былғарының дәні кесу процесі аяқталғаннан кейін пішінін сақтау үшін қажет. Басқа былғарыларда осы екі қажетті қасиет жоқ. Шындығында, былғарыны кесу және кесілген жерлерінің жиектерін итеру процесі салыстырмалы түрде жаңа болса да, ылғал былғарыға белгі салу Рим дәуірінен бері қолданылып келеді. Адриан қабырғасының жанындағы Виндоландада римдік былғарының мысалдары бар, ал "Күшірек қалталар" кітабы ортағасырлық ою-өрнектелген былғары жұмыстарының тамаша мысалдарымен толық. Тарихи тұрғыдан алғанда, былғарыға мөр басуға арналған құралдар сүйектен жасалған болуы мүмкін, бірақ олар бүгінгі қолданылатын құралдардан көп ерекшеленбеген.

Камуфляж құралы

Бұл құрал, теңіз қабықшасына ұқсас із қалдырады, және ол ою-өрнектің бөліктерін ерекшелеу үшін қолданылады, көбінесе сабақта немесе гүлдік суреттегі жапырақтың ортасында. Ол басқа да штамптау құралдары сияқты қолданылады: құралды теріге тік ұстап, шикі тері соқпағымен соғып басады. Камуфляж құралын қолданғанда, қалдырылған іздер тең аралықта болуы керек, суреттің ортасынан бастап сабақтар мен жапырақтардың ұштарына қарай жұмыс істеу керек. Іздер біртіндеп азайюы керек.

Жемшөпті көлеңкелеу

Алмұрт тәрізді көлеңдегіш дизайнның дөңгелек немесе иісті көрінуі тиіс бөліктерін басу үшін қолданылады. Осы көлеңдегіштің әсерінен оның көмегімен өңделген былғары сәл қараңғырақ болады. Алмұрт тәрізді көлеңдегіш өзгешелігі, оны қолдану барысында қажетті эффект алу үшін еңкейтуге болады. Біркелкі көлеңдеу үшін, әр соққан сайын оны аздап жылжыту керек.

Бевелер

Бұл құрал кесудің бір жағында ойыс жасау үшін қолданылады, соның арқасында бір жағы көтеріліп тұрады. Дұрыс қолданғанда, бұл құрал өте шынайы нәтижелер бере алады. Бұл құралдың алмаз немесе овал сияқты әртүрлі пішіндері бар көптеген түрлері кездеседі. Сонымен қатар, жолақты, клеткалы, дөңгелек, тегістелген және тікелей қиылысқан сияқты әртүрлі беттері де бар.

Желдендіруші немесе қабықшалы құрал

Бұл құралдар қысқа, тығыз орналасқан сызықтардың қисық бейнесін жасауға арналған. Оларды бір-бірінің орнына қолдануға болады, ерекшелігі – веналь (ве́йнер) қарапайым қисық сызық жасайды, ал қабықша құралының ішкі жиегінде моллюскінің қабығының жиегіне ұқсас өрнек болады. Олар бұрышты құралмен жасалған тереңдік әсерін күшейту үшін және қисық беттің көрінісін тудыру үшін қолданылады. Бұл құралдарды әдеттегідей пайдалануға болады, бірақ алмұрт тәрізді құрал сияқты, кесілген жерге жақын қолданғанда тереңдік сезімін күшейту үшін оларды еңкейтуге де болады.

Тұқымдық

Тұқым себуші тұқымды бейнелеу үшін кішкентай дөңгелек із жасайды. Бұл құралдың беті өте кішкентай болғандықтан, соққы жасағанда теріні толығымен кесіп алмауға сақтану керек. Егер осы құралмен бір аумақты белгілесеңіз, алдымен сыртын белгілеп, содан кейін ортасын толтырыңыз.

Артқы құрал

Бұл қадамды оюлы былғары бұйым жасау кезінде суретті айқындау үшін қолданады, және кейбір жағдайларда мүлдем қажет емес. Ол әлі оюланбаған былғарының бөліктерін басып түсіруден тұрады. Артқы құралдың басында торлы өрнек бар, ол қолданылған былғарыны едәуір қараңғылатады. Тігін салмақ құралы сияқты, бұл құралдың беті де көбінесе кішкентай болады, сондықтан оны күшті соқпауға сақтану керек. Осы құралды қолданғанда, оның қалдырған іздері бірін бірі жаппауына, сондай-ақ суреттің үстіне немесе шекарадан шығып кетпеуіне назар аудару қажет. Егер құралдың бүкіл беті қажет болмаса, немесе тура бұрыштар жасау үшін, құралды бетінің тек бір бөлігі із қалдыру үшін бұруға болады.

Әдіс

Барлық былғарыны былғары кесушілер кесу үшін белгілі бір тәсілмен дайындау керек. Былғары кесуші былғарыны суға малып, содан соң тиісті ылғалдылыққа дейін кептіру арқылы "дайындайды", осылайша былғарыны өңдеу оңайырақ етеді. Егер былғары тым құрғақ болса, бедерлер уақыт өте келе жоғалады немесе бірқалыпты тереңдікте жасалмайды. Тым ылғалды болса, қалыпты кескіндер жасалмайды. Дұрыс дайындалған былғары қолға салқын сезіледі және берік, ылғал саз сияқты болады. Өңдеу кезінде ылғалдылықты сақтау үшін ылғалды шүберек қолдануға болады, бірақ оны дұрыс дайындықтың орнына пайдалануға болмайды.

Қалқалау

Перралық шайырмен көлеңкелеу аяқталғаннан кейін, Бевелер кесудің бір жағын қысып, жиырытады. Бұл, суреттің алдыңғы жағына қатысты бөліктерін басып, тереңдік әсерін тудырады. Бевелерді тік ұстап, құралдың табаны былғарыға тиеу керек, содан кейін шикі тері соқпағымен жеңіл соққы беру қажет. Сосын құрал кесу бойымен шамамен енінің жартысына жылжытылып, қайтадан соққы беріледі. Бұл процесс кесудің бүкіл ұзындығы қажетті мөлшерде қисайтылғанша жалғастырылады. Әдетте, қисықтардың сыртқы жағы мен дизайнның басқа бөлігімен үстіне жатқан элементтердің сыртқы шеттері қисайтылады. Бірақ, егер былғары кейін басқа құралмен басылса, немесе фонды арнайы құралмен өңдеу жоспарланса, онда фон да қисаймайды.

Декоративтік кесулер

Бұл ою-өрнек ойып жасаудың соңғы қадамы. Айналмалы пышақ тағы да қолданылып, ою-өрнектің көрінісін жақсарту үшін кішкентай, әсем кесіктер жасалады. Мұндай кесіктер ою-өрнектің бұрын мөрленген бөліктеріне де жасалуы мүмкін, сондықтан осы қадамды соңғы кезге сақтау қажет.