Кіріспе

Канадалық еврей кәсіпкері және саясаткер, теңіз офицері Езекиел Харт (15 мамыр 1770 – 16 қыркүйек 1843) – Британдық Солтүстік Америкадағы кәсіпкер және саясаткер. Ол Британ империясында мемлекеттік лауазымға сайланған алғашқы еврей деп жиі айтылады. Ол Трой-Ривьер сайлаушыларымен Төменгі Канаданың заң шығару жиналысына екі рет сайланды. Кейбір мүшелер оның орын алуына үнемі кедергі келтірді, оның еврей болғандықтан "христианның нағыз сенімімен" ант беруге құқығы жоқ екенін айтты.

Ерте өмір

Езекиел Харт 1767 жылғы 15 мамырда Квебек штатының Трои-Ривьер қаласында Доротея мен Аарон Харт отбасында дүниеге келді. Оның әкесі британдық әскердің құрамында болған, сондай-ақ Төменгі Канадада белгілі және табысты бизнесмен еді. Ол білімінің бір бөлігін АҚШ-та алды және ағасы Бенджаминмен бірге Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде милицияда полковник қызметін атқарды. 1792 жылы ол әкесінің тері саудасымен айналысуына қатысты. 1794 жылғы 29 қаңтарда Эфраим Харттың қызы Фрэнсис Лазарусқа үйленді. Харт және оның ағалары Мұса мен Бенджамин 1796 жылы Трои-Ривьерде «М. және Е. Харт компаниясы» деп аталған сыра зауытын құрды. Ол бірнеше жыл ғана серіктес болып қалды. Содан кейін ол импорт-экспорт саудасымен айналысып, жалпы мақсаттағы дүкенге ие болды және жылжымайтын мүлік сатып алды. Езекиел Харт Беканкур феодалдық иелігін мұраға алды және Трои-Ривьер мен Кап-де-ла-Мадленде жер сатып алды.

Харт ісі

1807 жылғы 11 сәуірде Езекиел Харт төменгі Канаданың Заң шығару жиналысына 59 дауыс алып, тағы үш үміткерден басым түсіп сайланды. Бұл яһудидің сайлауға қатысқан алғашқы жағдайы емес еді: Езекиелдің ағасы Мұса Харт 1796 жылы Уильям Генри округінде орын алуға тырысып, сәтсіз аяқтаған болатын. Сайлау Шаббат күніне сәйкес келгендіктен, Харт сол уақытта адалдық серт беруден бас тартты. Ол келесі қаңтарда Квебектегі заң шығару жиналысының сессиясы ашылғанда серт беретін болып белдеді. Харт яһуди болғандықтан, христиан Киелі кітабына емес, Танахқа серт бергені және 1808 жылғы 29 қаңтарда орын алуға дайындалғанда басын жапқандығына байланысты пікір қақтығысы туды. (Осы кезде яһудилер сотта осылайша серт беруге дағдыланған.) Келесі күні бас прокурор Джонатан Севелл, судья Пьер Амель де Боннның қолдауымен, серт жиналыста қажетті тәртіппен берілмегеніне қатысты наразылық білдірді, яғни «христиан дініне адал болу» сертін беру қажет болған. Севелл жиналыстың осы мәселе бойынша қаулы қабылдауын және Хартқа қаулының көшірмесін беруді ұсынды, «осыдан кейін ол Парламент заңында белгіленгендей, одан әрі шаралар қабылдауына мүмкіндік беру үшін». Біраз уақыттан кейін, Труа-Ривьердегі сайлауда екінші орын алған Томас Коффин жиналысқа шағымданып, Хартты қызметтен шеттетуді талап етті, себебі ол яһуди болғандықтан «Заң шығару жиналысында қызмет етуге сайлануға, қажетті серттерді беруге, отыруға немесе дауыс беруге қабілетсіз» және сайлауды жарамсыз деп тануды, ал Коффинге оның орнына Труа-Ривьердегі орынды беруді сұрады. 18 сәуірде «Le Canadien» газеті, Канада партиясының ресми органы, яһудидің сайлануын айыптайтын өлең жариялады, оны Калигуланың жылқысын Рим консулы және діни қызметкері етіп тағайындауынан да ақымақтық деп бағалады. Сол санда идеологиялық тұрғыдан айқын шабуыл жасалды. Редакцияға көптеген антисемит хаттар жарияланды, олардың бірінде Труа-Ривьер сайлаушыларын яһудиді сайлауы үшін сөккен жөн деп айтылды. Төменгі Канаданың генерал-губернаторы және вице-губернаторы Сэр Джеймс Генри Крейг Хартты қорғауға тырысты, бірақ заң шығару жиналысы оны қызметтен босатып жіберді. Харт заң шығару жиналысына өтініш білдіріп, сотта яһудилер қолданатын серт арқылы орын алуға заңмен құқылы екенін сенгенін, бірақ жиналысқа сайланғандарға қолданылатын серт беруге дайын екенін мәлімдеді. Алайда, кейбір талқылардан кейін, 1808 жылғы 20 ақпанда жиналыс 35 дауысқа 5 дауыспен «Еврей дінін ұстанатын Езекиел Харт, Эсквайр, осы палатада орын ала алмайды, отыра алмайды және дауыс бере алмайды» деп шешім қабылдады. 1808 жылы қайта сайлау өтті, және Труа-Ривьерс тағы да Хартты өкілдердің бірі ретінде сайлады. Бұл жолы дау-дамайды болдырмау үшін Харт христиандар сияқты серт берді. Ассамблеяға ұсынған баяндамасында «Le Canadien» партиясының жетекшісі Пьер Станислав Бедард Хартқа жиналыста орын беруге қарсылық білдірді. Ол «Ешбір христиан мемлекеті яһудилерге азаматтардың құқықтарын әділетсіз себептермен емес, олардың өздері ешқандай елдің құрамына кіргісі келмегендіктен берді. Олар бір елді тұру орны ретінде пайдалана алады, бірақ ешқашан үйі деп санамайды. Бұл жағдай яһуди дәстүрінен туындайды, олардың мессияны, өздерінің ханзадасын күтуі керек; күту кезінде олар басқа ханзадаға адалдық серт беруге құқылы емес» деді. 1809 жылы жиналыс қайтадан шақырылғанда, Харт бірнеше күн Труа-Ривьерс округінен сайланған мүше ретінде отырды. Харттың өткен жылы қуылғанын білгеннен кейін, жиналыс оны қайтадан қуу туралы шешім қабылдады. 1807–1809 жылдардағы оқиғалар көптеген адамдарға «Харт ісі» (француз тілінде: L'Affaire Hart) ретінде белгілі. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаны төменгі Канададағы ағылшын және француз фракциялары арасындағы бәсекелестіктің нәтижесі деп түсіндіреді, антисемитизмнің салдары емес. Ал кейбіреулер бұл оқиғаны француз канадалықтарының яһудилерге деген ашық жаулығының дәлелі деп қарастырады.

Кейінгі өмірі

Харт қайтадан мемлекеттік қызметке түспеді. Ол Труа-Ривьерде тұруын жалғастырды, онда ол табысты кәсіпкер және қоғамда құрметті мүше болды. Ол 1812 жылғы соғыс кезінде Трой-Ривьер ополчениесінің 8-ші батальонында, лейтенант-полковник Чарльз Мишель д’Ирумберри де Салаберридің басшылығымен лейтенант қызметін атқарды. Кейін 1830 жылы полковник шеніне көтерілді. Оның әйелі 1821 жылдың 21 сәуірінде Труа-Ривьерде қайтыс болды. 1832 жылдың 5 маусымында, негізінен Харттың белсенділігінің нәтижесінде, Луи Жозеф Папиноның ықпалымен және билігімен Төменгі Канаданың Заң шығарушы Ассамблеясы (1832 жылғы Эмансипация заңы) қабылдады, ол еврей дінін ұстанатын адамдарға толық құқықтарды кепілдеді, бұл Британ империясында Ямайкадан кейін осы құқықтарды берген екінші орын болды. 1815 жылы Ассамблея спикері болған Папино, бұрын 1809 жылы Хартты қуылғанын қолдаған еді. Езекиелдің ұлы Самуэль Беканкур Харт заңнамаға зор ықпал етті, себебі ол және басқа бірнеше маңызды еврей тұлғалары король Вильгельмге хат жолдап, заң шығарушы жиналысқа еврейлерге мемлекеттік лауазымдарды атқаруға рұқсат беру туралы петиция тапсырды. Харттың отбасының көптеген мүшелері де қоғамда маңызды тұлғалар болды. Оның інісі Бенжамин Монреальдегі маңызды кәсіпкер болды. Оның еңбегінің арқасында заң шығарушы жиналыс еврейлерге жаңа синагог салуға және өз қауымдастықтарында туу, неке және қайтыс туралы тізілімдерді жүргізуге құқық берді. Оның туысы Генри Джуда кейіннен Канада провинциясының Заң шығарушы Ассамблеясына Шамплен округінен сайланды.

Өлім

Езекиел Харт 1843 жылғы 16 қыркүйекте 76 жасында Трои-Ривьерде қайтыс болды. Қоғамдағы белгілі бір тұлға болған ол, Трои-Ривьердегі барлық дүкендердің жабылуымен және 81-ші полктің соңғы құрмет көрсетуімен еске алынды. Ол Трои-Ривьердегі екінші еврей зиратына жерленді. Харт 1839 жылғы 20 маусымда өсиетнамасын жаздырған. Өлген кезде ол 16 бөлмелі, жақсы жиһазталған үлкен үйде тұрған. Оның он баласы болды: Сэмюэл Беканкур, Харриет, Аарон Езекиел, Эстер Элизабет, Мириам, Каролина Аталия, Генри, Джулия, Абрахам Китцингер және Адольф Мордехай. 1909 жылғы қазан айында Езекиел Харт және Трои-Ривьердегі Түрме көшесіндегі еврей зиратына жерленген басқалардың қалдықтары Монреальдегі Испан және Португалиялық еврейлер қауымдастығының Маунт Роял зиратына көшірілді.

Мұрасы мен құрметтері

Харт отбасының құжаттары Америка еврей тарихи қоғамының Уолтемдегі (Массачусетс штаты) және Монреальдегі (Квебек штаты) Маккорд мұражайындағы мұрағаттарында сақталған. Шато Рамезайда оның майға салынған портреті бар. «Труа-Ривьерден келген депутат» атты, Езекиел Харттың өмірінен алынған бір актілік пьеса 1959 жылы Максвелл Чарльз Коэн жазған. Харт ісі туралы «Мұра минуты» 1990-шы жылдары түсіріліп, көрсетілді. 2002 жылы Канаданың тарихи орындары мен ескерткіштер жөніндегі кеңесі Езекиел Хартқа арнап ескерткіш тақта орнатты. Оған арналған тақта Труа-Ривьердегі Patrimoine de Trois Rivières-те орнатылды. Труа-Ривьердегі бір көше оның атымен аталды (Харт көшесі).