Кіріспе
Урарту патшасы Менуа ([вариациялар бар]), сондай-ақ Мейнуа немесе Минуа деп те аталады, шамамен б.з.д. 810 жылдан 786 жылға дейін билік еткен Урартудың бесінші патшасы. Армян тілінде Менуа – Менуа деп жазылады. Менуа есімінің этимологиясы ежелгі грек есімдері Минос және Минияспен байланысты болуы мүмкін. Алдыңғы Урарту патшасы Ишпуинидің кіші ұлы Меноаны әкесі өзінің билігінің соңғы жылдарында бірге билеуші етіп тағайындады. Менуа көршілес елдерге қарсы көптеген соғыстар арқылы патшалықты кеңейтті және өңірде барлық Урарту билеушілерінен ең көп жазуларды қалдырды. Ол орталықтандырылған әкімшілік құрылымды ұйымдастырды, бірнеше қалаларды нығайтып, бекіністер салды. Олардың арасында Арарат тауының жанында орналасқан Меноахили (оның нақты орны белгісіз, мүмкін Булакбашыда, қазіргі Игдырдың шығысында) бар. Ол ұлы Инушпуамен бірге қысқа уақыт билік етті, бірақ оның орнын басқа ұлы Аргишти I бағындырды. Менуаның Таририя есімді қызы болды, оның құрметіне бір жүзімдік Таририяхинли деп аталды. Кепенек қамалындағы жазудан басқа, Муш аймағында Урарту патшалығының бар екенін дәлелдейтін тағы бір жазу – Алязлы/Тирмет жазуы. Бұл жазу Муш облысынан шығысқа қарай 25,5 км және Коркут ауданынан оңтүстікке қарай 6,2 км қашықтықта орналасқан. Жазуда Урарту патшасы Менуаның соғысы туралы айтылады: «Ишпуини ұлы Менуа, біздің Хальди құдайымызға осы тасты әкелді. Ол тігіп берді. Тан Халди сүңгісімен әскери жорыққа шықты. Ол Урм аймағындағы Тритим қаласын басып алды». Менуа Маназкерт (Малазгирт) қаласын құрған деп есептеледі.
Menua ( [variations exist]), also rendered Meinua or Minua, was the fifth known king of Urartu from c. 810 BC to approximately 786 BC. In Armenian, Menua is rendered as Menua. The name Menua may be connected etymologically to the Ancient Greek names Minos and Minyas. A younger son of the preceding Urartian King, Ishpuini, Menua was adopted as co ruler by his father in the last years of his reign. Menua enlarged the kingdom through numerous wars against the neighbouring countries and left many inscriptions across the region, by far the most of any Urartian ruler. He organized a centralised administrative structure, fortified a number of towns and constructed fortresses. Amongst these was Menuakhinili located near Mount Ararat (its exact location is uncertain, perhaps at Bulakbaşı, east of modern day Iğdır). He briefly co ruled with his son, Inushpua, but was succeeded by another son, Argishti I. Menua also had a daughter named Tariria, after whom a certain vineyard was named Taririakhinli. Apart from the Kepenek Castle inscription, another inscription proving the existence of the Urartian Kingdom in the geography of Muş is the Alazlı/Tirmet inscription. The inscription in question is located 25.5 km east of Muş province and 6.2 km south of Korkut district. In the inscription, the war fought by the Urartian king Menua is mentioned:Menua, the son of İşpuini, brought this stone to our Lord Haldi. he sewed. Tann Haldi went on a military expedition with his spear. He captured the city of Trtimi in the territory of the country of Urme. It is believed that Menua founded the city of Manazkert (Malazgirt).
Мәзір арнасы
Менуа патшалықтың барлық аймағында арналар мен суару жүйесін дамытты. Олардың ең маңыздысы – Хошап аңғарынан Ван қаласына дейінгі 45 шақырымдық канал, ол патшаның құрметіне Менуа каналы деп аталды. Су ағыны жыл мезгіліне қарай секундына 1500-3000 литрге дейін жетеді. Осы каналдардың бірнешесі бүгінге дейін қолданылып келеді. Менуа – Урартудағы егіншілікке және жүзім шаруашылығының дамуына үлкен үлес қосып, суару желілерін жобалаған және салған Урарту патшаларының алғашқысы болды. Меноапили каналының ұзындығы шамамен 72 шақырымды құрады. Каналдың ені 4,5 метр, тереңдігі 1,5 метр болды және Урартудың астанасы Тосп (Ван) қаласына жетті. Кейбір жерлерде канал тау беткейлерімен, тас-қиыршықтармен қазылған, ал төменгі бөліктерінде биіктігі 15-20 метр болатын үлкен тастардан және мықты қабырғалардан тұрғызылған. Меноапили каналының көп бөлігі әлі де сақталған және Ван қаласы мен айналасындағы ауылдарды суару және ауыз сумен қамтамасыз етуде пайдаланылуда. Бұл ежелгі армян мәдениетінің ескерткіштерінің бірі және ең көне ортағасырлық өркениеттің танымал құрылысы болып табылады. Меноапили – Таяу Шығыстағы ең көне ірі каналдардың бірі, сондықтан көптеген тарихшылар оны өзен деп атаған. Ассирия патшасы Сеннахирим, Урарту патшасы Менуа сияқты, су құрылыстарында шебер болды. Ол ураттық инженерлердің тәжірибесін пайдаланды, себебі олар гидравликалық құрылыстарды салудағы шеберліктерімен танымал еді. Оның салған ең үлкен каналының ұзындығы 19 шақырымды құрады, ал Менуаның каналы 72 шақырымдық болды. Урартудың су саласындағы мәдени дамуы Солтүстік Месопотамия мен Ассирияның мәдени дамуына елеулі әсер етті. Суару каналдарының ағысы солтүстіктен оңтүстікке қарай, Урартудан Ассирияға, яғни Армян таулы аймағынан Месопотамияға дейін бағытталған. Менуа – «Шинарар» атағын лайықты түрде иеленуге болатын кандидаттардың бірі еді. Менуа 780 жылға дейін қайтыс болғанда, Урарту империясы күшті қарсыласы Ассириямен тең дәрежеде болды.