Кіріспе

Солтүстік-Батыс шекарасы (АҚШ: Flame Over India; Австралия: Empress of India) – 1959 жылы түсірілген британдық Eastmancolor оқиғалық фильмі. Басты рөлдерде Кеннет Мор, Лорен Баколл, Герберт Лом, Уилфрид Хайд Уайт және И. С. Джохар. CinemaScope форматындағы фильмді Марсель Хеллман продюсерлік етіп, режиссері Дж. Ли Томпсон болған. 1959 жылы британдық прокатта коммерциялық сәттілікке ие болды. Фильмнің табысы Дж. Ли Томпсонның режиссерлік мансабын Америкада бастауына ықпал етті. Фильмнің оқиғасы Британдық Үндістанның Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясында (қазіргі Пәкістан аумағында) өтеді. Фильмде мұсылман көтерілісшілері бекініске шабуыл жасап, индус махараджасын өлтіргеннен кейін Британдық Үндістандағы этникалық шиеленістер суреттеледі.

Сюжет

1905 жылы Британдық Үндістанның Солтүстік-Батыс шекарасында махараджа британдық армия капитаны Скотттен жас ұлы Кішханды Хасерабадқа алып барып, одан кейін Делиге жіберуін сұрайды, осылайша оны мұсылман көтерілісінен қорғайды. Оларды ханзаданың тәрбиешісі, американдық жесір миссис Уайт ертіп жүреді. Олар сарайға көтерілісшілер шабуыл жасап, ханзаданың әкесі қаза тапқанда жолға шығады. Осылайша оның алты жасар ұлы аймақтағы индустардың басшысы болады. Хасерабадқа келгенде капитан Скотт көптеген жергілікті индустар мен еуропалықтардың Калапурға соңғы пойызға отырғанын көреді. Мұсылман көтерілісшілері жақын арада қаланы қоршап, теміржол ауласының сыртындағы қабырға мен қақпаны басып алады. Британдық губернатор Скоттке жас ханзаданы қауіпсіздігі үшін Калапурға жеткізу керектігін айтады. Теміржол ауласында британдық капитан «Индия императрицасын» табады – бұл ескі теміржол локомотиві, оны жүргізуші Гупта, жақын тұратындары арасында Виктория деп лақаптайды. Олар бір вагонмен ғана жүрсе, сапарды аман-есен аяқтай алатынын есептейді. Келесі күні таңертең капитан Скотт жолаушыларды ескі пойызға мінгізеді. Олардың арасында миссис Уайт, ханзада Кішхан, қару сатушы мистер Питерс, британдық эмигрант мистер Бриди, леди Уиндхэм (губернатордың әйелі), британдық үнді әскерінің екі сержанты және голланд журналисі мистер Питер ван Лейден (Герберт Лом) бар. Виктория ақырын төмен құлдирап, ауладан шығып кетеді, бірақ сыбызғысының кездейсоқ дыбысы естілгенде Гупта локомотивті іске қосып, сыртқы қақпаны бұзып өтеді. Жаулар оларға оқ атып, қуады, бірақ пойызға жете алмайды. Сол күні таңертеңгілікте олар жол бойында тастап кетілген тағы бір пойызға тап болады. Бұл Хасерабадтан бұрын шыққан босқындар пойзы. Пойыздың ішіндегілердің барлығы қырғынға ұшыраған (көптеген жағдайда көтерілісшілердің қолынан). Капитан Скотттың ескертуіне қарамастан, миссис Уайт вагоннан шығып, анасының денесімен жасырылған сәбиді табады. Келесі күні таңертең пойыз тоқтауға мәжбүр болады, себебі рельстің бір бөлігі жарылған. Миссис Уайт тау басындағы гелиографтың сигналдық жарқырауын көреді, және барлығы мұсылман көтерілісшілерінің айналасындағы төбелерде тықсырғандарын түсінеді. Капитан Скотт рельсті жөндеуді аяқтамай жатып, пойыз атыс астында қашып кетеді. Гупта жараланады, бірақ аман қалады. Кейіннен, локомотивтің су резервуарын толтыру үшін тоқтағанда, Скотт ван Лейденді іздеп сорғы үйіне кіреді, ол ханзада Кішханды сорғының жылдам айналатын дөңгелегіне қауіпті жақын тұруға рұқсат береді. Кешке Ван Лейден алкогольден бас тартады, және топ оның мұсылман екенін дұрыс түсінеді. Ол өзін жартылай үндіс екенін айтып түсіндіреді. Түнде Ван Лейден мырза тағы да ханзадаға жақындап, леди Виндхэм оны бақылап тұрғанын байқайды. Пойыз бомбадан зақымдалған көпірге жетеді. Бір бөлігінің астында жерден басқа ештеңе жоқ. Скотт басқаларды сол бөлімді бірінен соң бірі абайлап өтуге шақырады, осылайша оларды ертіп келетін пойызды жеңілдетеді. Соңында, Ван Лейден мен ханзада ғана қалады. Ван Лейден баланың жолын кешіктіріп, өмірін қауіпке тігеді. Ол құлап, Скотт оның қолын ұстап, қауіпсіз жерге қайтарады. Кейін Скотт Ван Лейденді ханзаданы өлтіруге тырысқанын айыптап, репортерді тұтқындайды. Содан кейін капитан Скотт Гуптаның басшылығымен пойызды абайлап басқарады. Кейіннен, туннель арқылы өтіп бара жатқанда, Ван Лейден бұл мүмкіндікті пайдаланып, күзетшісін басып алады. Ол жолаушыларға қастандық жасау үшін «Максим» автоматтарымен қорқытып, енді мұсылмандыққа адал екенін жариялайды. Ол ханзада Кішханды өлтіре алмайды, өйткені бала капитан Скоттпен локомотивтің кабинасында. Скотт көліктің жанына жас ханзадамен бірге көтерілісшілердің тағы да көп гелиограф сигналдарын байқағаннан кейін қайта оралады, бірақ олар Бриди мырзаның тепкісімен автоматтары тепе-теңдіктен шығарылғанда құтқарылады. Скотт вагонға жүгіріп келіп, онымен күреседі. Екеуі де төбеге шығады. Күрес шыңына жеткенде, бір оқ атылады: миссис Уайт Ван Лейденді мылтықпен атып өлтіреді. Мұсылман көтерілісшілері ат үстінде келе жатқанда, ол құлап қалады. Мұсылман көтерілісшілері пойызды атпен қуады, бірақ Виктория екі шақырымдық тау беткейіндегі туннельге кіргенде, олардың әрекеті сәтсіз аяқталады. Екінші жағынан пойыз Калапурдың қауіпсіздігіне жетеді. Станцияда жас ханзада Кішханды оның индустар тобы қарсы алады, ал Гупта ауруханаға жеткізіледі, ал леди Уиндхэм күйеуі, губернатор аман екенін естиді. Ханзада Кішхан әкесінің нұсқауымен британдықтарға қарсы күресуі мүмкін екенін білгенде, Скотт Киплингтің сөздерін келтіреді («Өмірге шүкіршілік ететін бол, және тағдырыңа сен, және солдаттай алға қадам бас»), содан кейін ол және миссис Уайт ол құтқарған сәбиді алып бірге кетеді.

Кастинг

1957 жылы Мор 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде өтетін "романтикалық оқиға" фильмінде түсетінін хабарлады, ол "Бенгалияның түнгі жүгірушілері" деп аталды. Алайда, бұл фильм ешқашан түсірілмеді, және Море оның орнына ұқсас жобаға, "Солтүстік-Батыс шекарасына" ауыстырылған болуы мүмкін. Лорен Баколдың актерлік құрамына алынуы 1959 жылдың қаңтарында жарияланды. Ол Голливудтағы үйін сатып, балаларын түсірілім барысында Лондонға оқуға берді.

Түсірілім

Өндіріс 1959 жылдың сәуір айында Үндістанның Раджастан штатында басталды. Море өз естеліктерінде актерлер мен түсірілім тобының көпшілігі дизентерия және басқа да ауруларға шалдыққан физикалық қиын түсірілім болғанын айтты. Топ бұрынғы махараджаның сарайына орналасты, ол қонақ үйге айналдырылған еді. Раджастанның бірнеше маңызды орындары түсірілім алаңдары ретінде пайдаланылды. Раджастан штатының астанасы Джайпур қаласындағы «Жал Махал» (Су сарайы деген мағынада) фильмнің басында махараджаның сарайын бейнеледі. Қазір ол Ман Сагар көлінің ішінде орналасқан болса да, 1950 жылдары су деңгейі өте төмен болғандықтан, аттылар кіреберісіне дейін жүріп түсірілімге алынуы мүмкін болды. Амбердегі Амбер бекінісі британдық губернатордың резиденциясы ретінде қолданылды; басқа сахналарда Жагат Широмани ғибадатханасының кешені ерекше көзге түседі. Үндістанда түсірілген кадрлар үшін жүздеген соқпақ актерлер жұмысқа тартылды. Мурдың пойызбен қашуы және кейіннен босқындар пойызының құрылысын тауып алуы сахналары үшін Жайпур қаласынан өтетін метрлік теміржол пайдаланылды. Теміржол сахналарын түсіру 1959 жылдың 10 мамырында Испанияның Гранада провинциясында басталды және оны аяқтауға бес апта кетті. Аймақтың құрғақ, шөлейтті даласы Британдық Үндістанды бейнелеу үшін қолданылды. Қазіргі таңда қолданылмайтын теміржолдың бір бөлігі Гуадикс пен База арасындағы Сьерра-Невада тауларының солтүстік бөлігінен өтеді. Пойыздың өтуі керек, бомбадан зақымдалған теміржол көпірі – Гранададағы Бельерда ауылының жанындағы Соланас-де-ла-Карретадағы Анчурон көпірі. Фильмнің соңында Барио Примеро Де Майо маңындағы Изналоз теміржол станциясы пайдаланылды.

Қабылдау

Фильм Ұлыбританияда үлкен сәттіге ие болды, 1959 жылдың 31 қазанында аяқталған жылға қарай Ұлыбританиядағы ең танымал алты фильмнің біріне кірді. Кеннет Мор өзінің естеліктерінде «бұл үлкен жетістік болды» деп жазды. Kinematograph Weekly журналының мәліметінше, фильм 1959 жылы британдық прокатта «орташадан жоғары» көрсеткіштерді көрсетті. Фильм Rank компаниясы түсірген жеті фильмнің бірі болды, оларды АҚШ-та тарату үшін 20th Century Fox сатып алды. Лорен Баколл оны «ақымақ атаумен жақсы фильм» деп атады (АҚШ-тағы атауы – Flame Over India). The Guardian газеті оны «үлкен британдық вестерн» деп сипаттады. Джордж Макдональд Фрейзер И. С. Джохардың актерлік шеберлігін жоғары бағалады:
Ол Питер Селлерс және басқалардың сәтті еліктеген типін шынайы бейнеледі, әрі әдемі сөйлейтін «О, жақсы сахиб» деп айтатын күлкілі үнділік – субконтинентті білетін баршаға таныс кейіпкер. Бір сыншы Джохардың рөлін қатты сынады: бұл ұятты карикатура, Джохар өзін-өзі ұятқа қалдыруы керек. Менің ойымша, сыншы оның дұрыс екенін қалаған, бірақ күмәнданамын. Меніңше, сыншы Джохардың бейнесінің толыққанды шындыққа сай екенін білген, бірақ олай емес деп көрсетуге тырысқан, себебі сыншыға ол ұятты көрінген және үндістердің мұндай мінез-құлық танытуын қаламайтын, егер олар осындай болса, онда оны экранда көрсетуге болмайды. Басқаша айтқанда, ақиқатқа сәйкес келмесе, оған мән берудің қажеті жоқ – адалдықтан басқа, маған бұл жағынан кемсітушілік сезім тудырады. Фрейзер фильмді және Мордың актерлік шеберлігін жоғары бағалап, «оның әдеттегі қатал мінезіне қарағанда, нағыз Империялық типке жақын қуанышты мінезі болды» деді. Ол былай қосты: «Фильмнің жалғыз кемшілігі – атауы; мен техникалық кеңесшіге, бұрынғы жоғары әскери шенді офицерге, индус ханзадасының осында болуы таңғажайып екенін айттым, ол фильмнің қай жерде түсірілгенін білмейтінін, бірақ қай жерде болса да, ол шекара емес екенін айтты». Filmink журналы оны «Үндістандағы оқиғаларға негізделген, керемет экшн мен көріністерге толы, императорлық пропагандамен араластырылған қызықты фильм» деп атады, ал Лорен Баколл Салли Энн Хауес пен Кей Кендаллмен бірге Мордың ең сәтті серігі ретінде танылды. Осы фильмнің арқасында Дж. Ли Томпсон «Наваронның қарулары» фильмінің режиссері болып тағайындалды. Алғашқы режиссер Александр Маккендрик жұмыстан босатылғаннан кейін, Грегори Пек «Солтүстік-батыс шекарасын» көріп, Томпсонды алмастыруға келісті.

Тағайындаулар

Сыйлық санаты Тақырыбы НәтижесіBAFTAКез келген көзден ең жақсы фильмJ. Ли ТомпсонЕң жақсы британдық фильмJ. Ли ТомпсонЕң жақсы британдық сценарийРобин Эстридж