Кіріспе

Лондондағы синагога, Біріккен Корольдік

Бевис Маркс синагогасы, ресми түрде Қахал Кадош Шаар ха Шамайим (קָהָל קָדוֹשׁ שַׁעַר הַשָׁמַיִם), – православиелік яһуди қауымы мен синагогасы, Англияның Лондон қаласындағы, Біріккен Корольдіктегі Бевис Маркс көшесінен жақын жерде орналасқан. Бұл қауым Лондонның тарихи испан және португалдық еврей қауымымен байланысты және сефардтық дәстүр бойынша құлшылық етеді. 1701 жылы салынған, I санаттағы ғимарат Ұлыбританиядағы үздіксіз қолданылып келе жатқан ең көне синагога болып табылады. Бұл Еуропада 320 жылдан астам уақыт бойы үзбей діни қызметтер өткізіліп келе жатқан жалғыз синагога ғимараты.

Құрылыс

Қоғамның бастауы XVII ғасырдың басында Испания мен Португалиядан Лондонға келген крипто-жүйттерге, немесе Маррано деп аталатын адамдарға байланысты. Олар негізінен Амстердамдағы дамып келе жатқан Сефарди еврей қауымы арқылы келді. Бұл яһудилер Оливер Кромвельдің билігі кезінде Англияға еврейлердің қоныс аударуына мүмкіндік туған соң дінін ашық түрде өркендетуге кірісті. 1657 жылы Кричерч-Лейндегі шағын синагогада құлшылық ету басталды. 1663 жылы Симхат Тора мерекесінде күнделік жазушы Сэмюэл Пеппс осы жерге келіп, қызметтен алған әсерлерін жазды. 1698 жылы раввин Дэвид Нието «испандық және португалдық яһудилердің» (сефардтардың) қауымын рухани басқаруға кірісті. Яһудилердің көптеп келуіне байланысты, оларға кеңірек жайғасу қажет болды. Осы мақсатта Антонио Гомес Серра, Менасс Мендес, Альфонсо Родригес, Мануэль Нуньес Миранда, Андреа Лопес және Понталеао Родригестен тұратын комиссия құрылды. Олар шамамен бір жыл бойы мәселені зерттеді және 1699 жылдың 12 ақпанында квакер Джозеф Ависпен 2650 фунт стерлингке ғимарат салу туралы келісімге келді. Аңыз бойынша, Авис Құдай үйін салудан пайда табудың дұрыс еместігіне байланысты толық төлемақыны алудан бас тартты. Сондай-ақ, сол кездегі ханшайым Анна синагога төбесі үшін ағаш сыйлаған деген әңгіме де расталмаған. 1699 жылдың 24 маусымында комиссия Сэр Томас және Леди Пойнтс (сонымен қатар Литлтон деп те аталады) иелігіндегі Плуг Ярдтағы жер учаскесін Бевис Маркста 61 жылға жалға алды, оны тағы 38 жылға жыл сайын 120 фунт стерлингке жаңарту мүмкіндігімен. Құрылыс 1701 жылдың қыркүйегінде аяқталып, пайдалануға берілді. Синагоганың ішкі безендірілісі, жиһазы және орналасуы 1675 жылғы Амстердамдағы португалдық синагоганың ықпалын көрсетеді. Бұл жобаға жақын жердегі Сент-Пол соборының сәулетшісі Кристофер Реннің де ықпалы тиген деген болжам бар. 1738 жылы төбе өртеніп, 1749 жылы жөндеуден өтті. Лондон бомбалау кезінде синагоганың күмісі, жазбалары мен жиһазы қауіпсіз жерге көшірілді, ал синагога аз ғана зақым көрді. Синагога 1992 жылы ИРА және 1993 жылғы Бишопсгейт бомбалауынан зардап шекті, бірақ олар қалпына келтірілді. Осылайша, ғимараттың бастапқы құрылымы бүгінге дейін сақталған. 1747 жылы Бенджамин Мендес да Коста ғимарат тұрған жерді жалға алып, оны қауымға сыйлады, құжаттарды Габриэль Лопес де Брито, Дэвид Абоаб Озорио, Мозес Гомес Серра, Дэвид Франко, Джозеф Джессурун Родригес және Мозес Мендес да Костадан тұратын комиссия атынан тіркеді. Қоғам XVII және XVIII ғасырларда инквизициядан қашып Португалиядан келген крипто-жүйттердің көптеп келуін бастан өткерді. Неке және сүндеттеу тізімдерінде жұбайлар «Виндос де Португалия» немесе сирек жағдайларда «Виндос де Испания» деп тіркелді, олардың дінін ашық түрде ұстануға немесе ересектерге сүндет жасауға мүмкіндік алғандықтан, олардың сертін қайта бекіту мақсатында. Амстердам және Ливорно сияқты сефард орталықтарынан көші-қонмен қатар, 1735 жылға дейін Португалиядан босқындар ағыны болды, содан кейін ол азайды, Португалиядан келген соңғы тіркелгендердің кейбіреулері 1790 жылға дейін тіркелді. Тізімдерде негізінен Лиссабон немесе Порто сияқты ірі қалалардан және Испанияның алыс шекаралық аймағынан, мысалы, Селорико да Бейра, Гуарда, Браганса немесе Белмонтеден қашып келгендер тіркелген. Осы көші-қонның нәтижесінде Бевис Маркстағы уағыз 1833 жылға дейін португал тілінде жүргізілді, содан кейін ол ағылшын тіліне ауыстырылды.

Ықпал

Сефардтық яһудилер үшін Бевис Маркс синагогасы бір ғасырдан астам уақыт бойы Англия-яһуди әлемінің діни орталығы болды және бүкіл әлемдегі қауымдық және жеке еврей мәселелерін шешу үшін арнайы орталық ретінде қызмет етті. Олардың ішінде Ямайкадағы яһудилердің салықтарды төмендету туралы өтініші (1736), Барбадостағы яһудилер арасындағы жанжал (1753) және 1777 жылы христиан дініне мәжбүрлеп көнуден қашу үшін Гибралтардан қашқан жеті жасар Мозес де Пасқа көмек көрсету болды. Қауым Ирландиядағы еврей қауымына Баллибог зиратының айналасына қабырға тұрғызуға қаржылай көмек көрсету арқылы және жұмысты бақылау үшін өкіл жіберу арқылы көмектесті. Зираттың құжаттары кейін Бевис Маркс синагогасына тапсырылды. Синагоганың жетекші мүшесі Мұса Монтефиоренің араласуымен, синагога 19 ғасырда Дамаск ісі мен Мортара ісіне қатысты, бұл екі оқиға еврейлердің құқықтары мен абыройы туралы кең ауқымды халықаралық талқылауға себеп болды. Ол Жақып Сассонның Шанхайдағы Охель-Рейчел синагогасын салуға шабыт берді, ол Қиыр Шығыстағы ең ірі синагога болып табылады. Бевис Маркста қызмет еткен Англия-сефард қауымының бас раввиндері (Хахамим) қатарында Дэниел Ниэто (1654–1728), Бенджамин Артом (1835–1879), Абрахам Халива (Халуа) (1791–1853) және Мозе Гастер (1856–1939) болды. Синагога қауымының басқа да көрнекті мүшелері боксшы Дэниел Мендоса және синагога төлемақысы туралы даудан кейін қауымнан шығып кеткен Исаак Д’Исраэли (Бенджамин Дизраэлидің әкесі) болды.

Қоғамның кеңейуі

Испан және португалдық еврей қауымы өсіп, Лондонның Сити және Ист-Энд аймақтарынан Вест-Эндке және қала шеттеріне көшіп барған сайын, оның мүшелері Вест-Эндте жаңа синагог салуды талап етті. Көшбасшылар бұл талапты қабылдамағандықтан, бір топ мүше Бёртон-стритте өздерінің синагогын құрды, ол кейін Батыс Лондон синагогы деп аталды. 1853 жылы Вигмор көшесінде филиалдық синагог ашылды, ал 1866 жылы ол Брайанстон көшесіне, Бейсуотерге көшірілді. Бевис Марксқа барушылардың саны азайып, 1886 жылы оның жерін сату мәселесі көтерілді. Г. Гуадала мен А. Х. Ньюманның қолдауымен «Бевис Марксты бұзуға қарсы лига» құрылды, соның нәтижесінде бұл жоспардан бас тартылды. 1896 жылы Майда Вейлдегі Лаудердейл жолында Брайанстон көшесіндегі синагогтың орнын басатын жаңа синагог салынды. 1960 жылдары Уэмблидегі 46 Forty Avenue мекенжайында тағы бір филиалдық қауым құрылды.

ХХ ғасырдағы оқиғалар

1992 жылғы 10 сәуірде синагогаға ИРА-ның Балтық биржасына жасаған террористік шабуылының әсері тиді. Бомба үлкен ақ жүк көлігінде орналасқан және Семтекс материалынан жасалған детонациялық сыммен оралған тыңайтқыш құрылғысынан тұрды. Испан және португал қауымының ғимараттар төрағасы, мырза Барри Музикант, полиция сүйемелдеуімен, қорғаныш каска киіп, синагогаға келтірілген зақымды тексеру үшін көшелердің жабық аймағына кірген алғашқы адамдардың бірі болды. Ол, сақтандыру компаниясымен келісім бойынша, он бес аптаға созылған жөндеу бағдарламасын іске қосты, бұл ғимаратты оның қызының үйлену тойына дейін қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Келесі жылы синагогаға Bishopsgate шабуылы да жасалды. Жаңадан құрылған ғимаратты бұрынғыдай жақсы күйге келтіру үшін жөндеу жұмыстарына көмектесу мақсатында шамамен 200 000 фунт стерлинг көлемінде қайырымдылық қаражаты жиналды. 2019 жылдың маусым айында Ұлттық лотереядан консервациялық жұмыстарды жүргізуге және жаңа діни-мәдени орталықты салу шығындарының жартысын жабуға 2,7 миллион фунт стерлинг бөлінді. 2021 жылдың басында ол Үкіметтің Мәдениетті жаңғырту қорынан "маңызды заттар жинағын қорғау және осы орынның тарихын жарыққа әкелу" үшін 497 000 фунт стерлинг алды. 2020 және 2021 жылдары синагогаға табиғи жарықтың келуіне кедерес келтіріп, күнделікті қызметтерді жүргізуіне қауіп төндіретін жақын жердегі екі жоғары ғимаратты салу жоспарларына қарсылық болды. Қоғамдық кеңес тарихи синагоганың жабылу қаупі бар екенін, себебі жарықтың жоғалуы қызметтерді "іс жүзінде мүмкін емес" етеді деп мәлімдеді. Екі мұнараны салу жоспарлары Лондон қаласы кеңесінің мүшелері тарапынан мақұлданбады. 2023 жылы Кричерч консервациялық аймағы бекітілді, ол Бевис Маркс және ІІ* санаттағы Сент-Ботольфты Олдгейтсіз дамытудан қорғауы тиіс.

Ерекшеліктері

Синагоганың ерекше белгісі – ғимараттың шығыс қабырғасының ортасында орналасқан Ренессанс стиліндегі сандық (Тора орамалары сақталатын). Оның дизайны сол дәуірдегі шіркеулердің рередосына ұқсас. Түсті итальяндық мәрмәрден жасалғандай боялған, бірақ ішінде толығымен еменнен жасалған. Архитектура сыншысы Иан Найрн өзінің «Найрннің Лондон» кітабында синагоганы «үлкен, жарқын бөлме, үлкен, таза шыны терезелер арқылы мұңды жарық құйылатын» деп сипаттаған. Жеті аспалы мыс шам апта күндерін бейнелейді, ал олардың ең үлкені – синагога ортасындағысы – сенбі күнін көрсетеді. Бұл орталық шам қойғышты Амстердамның Ұлы синагогасының қауымы сыйға берген. Шамдар әлі де тойларда және еврей мерекелерінде жанып тұрады. Жылдың қалған уақытында синагога 1928 жылы қосылған электр шамдарымен жарықтандырылады. Нер-тамид (мәңгілік шам) күмістен жасалған және 1876 жылға дейін сақталған. Әйелдер галереясын қолдау үшін Израильдің он екі тайпасын бейнелейтін он екі бағана орнатылған. Синагогада қабырғаларға параллель, ішке қарап орналасқан орындықтар бар, олар Тора орамаларымен шеру үшін екі дәліз қалдырады. Сонымен қатар, 1657 жылға дейін Creechurch Lane-дегі бастапқы синагогадан алынған, арқасы жоқ орындықтар синагоганың арт жағында орналасқан және әлі күнге дейін үнемі қолданылады. Синагогадағы бірнеше орындықтар белгілі тұлғаларға тиесілі болғандықтан немесе олармен байланысты болғандықтан арқанмен белгіленген. Екі орын қауымның баспа бөлімінің ең жоғары лауазымды қызметкерлеріне арналған. Үшінші орындық, аяқ тірегі бар (орындықтардың сол жағындағы, сандыққа ең жақын орындық) Мұса Монтефиореге тиесілі болғандықтан бос қалдырылған. Қазір ол тек өте жоғары лауазымды қонақтар үшін арналған, ерекше құрмет ретінде. 2001 жылы Принц Чарльз синагоганың үш жүз жылдығында осы орындықта отырды. 2006 жылы премьер-министр Тони Блэр Ұлыбританиядағы еврейлердің қайта қоныстануының 350 жылдығын тойлау кезінде осы орындықта отырды, онда Біріккен синагоганың бас раввині сэр Джонатан Сакс және Лондонның лорд-мэрі де қатысты. Синагогада 1679 жылға дейінгі қауымның сүндеттеу және неке туралы маңызды тарихи жазбалары сақталған. Ол рабби Элиезер Сильвердің шөбересі. Принц Чарльз синагоганың демеушісі, 2019 жылы оны мұражай орталығына айналдыру үшін қаржы жинау науқанына басшылық етті. Бұл 1-санаттағы тарихи ескерткіш. 2018 жылы синагога архитекторлар жоспарларын түзеткеннен кейін және құрылысшылар синагогаға қайырымдылық жасағаннан кейін ұсынылған жобаға деген наразылығын қайтарып алды. «Еврей хроникасы» журналында кейбір қауым мүшелерінің шешімге наразы болғаны және басшылықтың этикалық принциптерінің жоқ екенін сезінгені жазылған.

Даму қаупі

2021 жылдың қыркүйегінде құрылысшылар синагоганың тікелей жанында 21 қабатты және 48 қабатты ғимараттар салуды жоспарлағандығы белгілі болды. Шамасы, бұл ғимараттар синагогаға күніне бір сағаттан басқа уақытта күн сәулесінің түсуіне кедеріс келтіреді. Қазіргі таңда синагога 240-қа дейін шамымен және 1928 жылы орнатылған бірқатар электр шамдарымен жарықтандырылады. Лондон корпорациясы әзірге ешқандай шешім қабылданбағанын мәлімдеп, жобаны тоқтатуға бағытталған науқан қолға алынды. 1500-ге жуық наразылық хаты түскен. Бұл мәселе туралы "Нью-Йорк Таймс" газеті британдық баспасөздің көп бөлігі хабарлағанға дейін ескерткен, сондай-ақ журналистер Джонатан Фридланд пен Бен Джуда да бұл жайтты қозғады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, құрылысшылар тапсырыс берген есепте бұл ғимараттың синагогаға түсетін күн сәулесінің мөлшеріне ешқандай әсер етпейтіні айтылған.

Қосымша ақпарат

Гастер, раввин Мұса (1901). Испан және португалдық еврейлердің ежелгі синагогасының тарихы. Грин, Ричард Аллен. "300 жылдық мерейтойда Ұлыбританияның ең ескі синагогасы жаңа бейне жасағысы келеді", – деп хабарлады Jewish Telegraphic Agency, Jweekly арқылы, 2001 жылдың 12 қазанында, 2010 жылдың 23 қарашасында қарастырылды. Хаймсон, Мозес (1951). Англияның сефардтары: 1492–1951 жылдардағы испандық және португалдық еврей қауымдастығының тарихы, Лондон. Хаймсон, Мозес (1951). Лондон ғибадатханасының қазыналары: Лондонның Бевис Маркс ауданындағы испандық және португалдық еврейлер синагогасының діни тақталарының, киімдерінің және жиһаздарының сипаттамалық каталогы. ASIN B0000CI83D. Кадиш, Шарман; Боуман, Барбара; және Кендалл, Дерек (2001). Бевис Маркс синагогасы 1701–2001: ғимараттың қысқаша тарихы және оның архитектурасын бағалау, English Heritage. Кринский, Кэрол Херселл (1996). Еуропа синагогалары: архитектура, тарих, мағына, Courier Dover Publications, 412–415 беттер. Пол, Линдсей (1993). Лондон синагогалары, Vallentine Mitchell. Пиччиотто, Джеймс (1875). Англо-еврей тарихының очерктері, Trübner & Co. "Бевис Маркс синагогасы", Jewish Communities and Records – UK, jewishgen.org сайтында орналасқан, 2003 жылдың 17 наурызында жасалған, кейіннен жаңартылған, 2010 жылдың 24 қарашасында қарастырылды.