Кіріспе

Қытай Республикасында бір жынысты некелер мен азаматтық одақтар мойындалмайды. 2017 жылдың 1 қазанынан бастап жұптар қамқорлық туралы келісімдер жасауға мүмкіндік алды, бұл серіктестерге медициналық және жеке күтім, өлім және жерлеу рәсімдері, мүлікті басқару, құқықтар мен мүдделерді қорғау сияқты бірқатар шектеулі заңдық мүмкіндіктер береді. 2020 жылы бір жынысты некелерді заңдастыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ қоғамдық сауалнамалар Қытайда бір жынысты некелерге қолдау артып бара жатқанын көрсетіп тұр.

Гонконг

2014 жылы Гонконг иммиграциялық қызметкері Ангус Ленг Чун Квонг Жаңа Зеландияда өзінің бір жынысты серіктесі Скотт Адамсқа үйленді. Тойдан кейін Ленг некелік жағдайын мемлекеттік қызмет бюросына жаңартуға тырысты, оның саясаты бойынша қызметкерлердің серіктестері медициналық көмек және бірлескен салық салығын қамтитын жұбайлық төлемдер алуға құқылы. Бюро Ленгтің Адамсқа осы төлемдерді беру туралы өтінішін қабылдамады, бұл Ленг Чун Квонгтың мемлекеттік қызмет жөніндегі хатшыға қарсы сотқа шағымдануына себеп болды. 2019 жылдың 6 маусымында, төменгі соттардың қайшы шешімдерінен кейін, Апелляциялық соттың соңғы шешімі бойынша мемлекеттік қызмет бюросы мен Ішкі кірістер департаменті жұпты заңсыз кемсіткенін, ал мемлекеттік қызметкердің бір жынысты жұбайы әдеттегі жұбайы сияқты жұбайлық төлемдер алуға құқылы екенін анықтады. 2020 жылы Ішкі кірістер департаменті сот шешімінің нәтижесінде ережелерді жариялады, онда «ерлі-зайыптылардың гетеросексуалды немесе бір жынысты некеде болуына қарамастан, енді олар жұбайларымен бірлесіп бірлескен немесе жеке салық салымын таңдауға, сондай-ақ жұбайларына қатысты жеңілдіктер мен шегерімдерді талап етуге құқылы. Бұдан өзге, олар Гонконгқа кіру үшін жұбайларына виза/кіру рұқсатын алу үшін демеушілік етуге құқылы» делінген. 2017 жылдың қыркүйегінде Гонконг соты шетелдік лесбиянканың өз серіктесімен бірге тұруына рұқсат берді және үкіметке оған жұбайлық виза беруді бұйырды. Гонконгтың тұңғыш ашық гей заң шығарушысы Реймонд Чан Чи Чюен бұл шешімді «үлкен жеңіс» деп атады. Гонконг үкіметі 2017 жылдың қарашасында бұл шешімге шағымданып, 2018 жылдың шілдесінде Апелляциялық сот QT v Director of Immigration ісінде оны қолдады. Бұл шешім 2018 жылдың 19 қыркүйегінде күшіне енді. 2020 жылдың қыркүйегінде Гонконг Жоғарғы соты бір жынысты жұптардың мұрагерлік заң бойынша тең қаралуы керек деп шешті. Бұл іс қаладағы мұрагерлік және өсиет бойынша заңға наразылық білдірді, ол гей адамдарға өсиетсіз серіктесінің мүлкін мұрагерлікке алуға тыйым салды. Сотталушы Андерсон Чоу Ка Минг Ng Hon Lam Edgar v Secretary for Justice ісінде бұл саясаттың «заңсыз кемсітушілік» екенін анықтады. 2021 жылдың мамырында Бірінші сатыдағы сот S v KG ісінде лесбиянка жұптардың тең ата-ана құқықтарын қолдады. Сот, қарым-қатынастың аяқталуына байланысты, биологиялық емес анаға балалардың анасы ретінде заңды түрде танылмағанына қарамастан, балаларға ортақ қамқорлық, күтім және қорғаншылық құқықтары берілуі керек деп шешті.

Қамқоршылық жүйесі

2017 жылдың наурызында Ұлттық халық конгресі Қытай заңын өзгертіп, «барлық ересектер толыққанды қабілетті болса, өзара келісім бойынша өз қамқоршыларын тағайындауға құқылы» етеді. Бұрын тек 60 жастан асқан немесе ақыл-ой қабілеті шектеулі адамдар ғана заңды қамқоршыны тағайындай алатын. Азаматтық құқықтарға толыққанды қабілетті ересек адам жақын туыстарымен немесе қамқоршылыққа дайын басқа да адамдармен немесе ұйымдармен алдын ала кеңесіп, қамқоршысын жазбаша нысанда белгілей алады. Егер ересек адамның азаматтық құқықтарға қабілеттілігі жойылса немесе шектеулі болса, келісім бойынша тағайындалған қамқоршы міндеттерін орындайды. Бұл жүйе «заңды қамқоршылық» немесе «қамқоршылық келісімі» (意定监护, пиньин: yìdìng jiānhù) деп аталады және бір жынысты серіктестерге медициналық және жеке күтім, өлім және жерлеу рәсімдері, мүлік басқару, құқықтар мен мүдделерді қорғау туралы маңызды шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Егер серіктестің біреуі маңызды шешімдер қабылдау қабілетін жоғалтса (мысалы, психикалық немесе физикалық ауруға шалдықса немесе жазатайым оқиғаға ұшыраса), оның қамқоршысы оның мүддесін ескере отырып шешім қабылдай алады. Олардың заңдық қарым-қатынасы мүлік, мұра немесе зейнетақыны да қамтуы мүмкін, бұл ерлі-зайыптылардың қосымша заңды құжаттарға, мысалы, өсиетке қол қоюына байланысты. Кейбір нотариат кеңселер мұндай келісімге қол қою үшін жұбайлардың бірнеше жыл бірге тұрғанын немесе екі серіктестің де отбасыларына ашық болғанын талап етеді. Қытайдағы ЛГБТ белсенділері бұл қадамды «маңызды және позитивті алғашқы қадам» деп бағалады. Қытайдағы ЛГБТ құқықтарын қорғау ұйымының директоры Пэн Язи серіктесімен қамқоршылық қағаздарына қол қойғаннан кейін «біздің негізгі құқықтарымыз қорғалатынын білеміз, егер біздің біреуімізге бірдеңе болса» деді. 2019 жылдың тамызынан бастап Цзянсу (алғашқысы 2017 жылдың соңында Нанкинде тіркелген), Хунань, Сычуань, Гуандун, Шанхай, Хубэй және Пекин сияқты провинцияларда қамқоршылық келісімдері жасалды. Бұл практика көбінесе ұзақ жылдар бойы қарым-қатынаста болған немесе ересек бір жынысты жұптардың арасында кең таралған. 2019 жылы Sina Weibo әлеуметтік желісінде өткізілген және 5 миллионнан астам жауап жинаған онлайн сауалнама бойынша респонденттердің 85%-ы қамқоршылық жүйесін қолдады, ал 5%-ы қарсы болды, қалғаны бейтарап қалды. Қазіргі заманда бір жынысты одақтарды алғашқы қорғаушы – 19-20 ғасырлардағы утопиялық реформатор Кан Ювэй болды, ол бір жылға дейін созылатын уақытша неке шартын жақтады. Бұл шарттар бір жынысты да, қарама-қарсы жынысты жұптарға да қолданылуы мүмкін еді. Алайда ол Қытайдың мұндай тарихи қадамға дайын емесіне сенді және бұл саясатты болашақтағы Ұлы Бірлікке дейін кейінге шегерді. Қытай буддизмі некені зайырлы мәселе немесе әлеуметтік келісім деп қарастырады, сондықтан бұл діни мәселе емес. Діни неке рәсімдері өткізілмейді және неке салты көбінесе жергілікті мәдени дәстүрлерден алынады. 2022 жылы «Діни зерттеулер журналында» жарияланған мақаласында Гаджа Мада университетінің түлегі Анди Фиан конфуциандық бір жынысты некеге тыйым салу Қытай буддизміне әсер еткен болуы мүмкін екенін айтты. 2010 жылдың 13 қаңтарында «China Daily» газеті 45 жастағы ажырасқан архитектор Цзэн Анкуан мен 27 жастағы Халық азаттық армиясының демобилизацияланған сарбазы Пан Вэньцзидің Чэнду қаласындағы гей-барда үйленгенінің суретін жариялады. Бұл неке елде заңды негізге ие емес деп саналады және екі ер адамның отбасылары олардың некесі туралы жаңалыққа теріс реакция білдірді. COVID-19 пандемиясы кезінде АҚШ-тың Юта штаты некеге тұруға ниеттенген жұптар үшін онлайн азаматтық неке қызметін құрды. Неке Zoom арқылы рәсімделеді және қосымша ақы төлеп, жұбайлар Юта штатының билігімен берілген неке куәлігінің апостильді растау мөртабасын ала алады. 2022 жылдың қазанына дейін Юта штаты арқылы 200-ге жуық бір жынысты жұп онлайн қызмет арқылы үйленді, бірақ бұл некелер Қытайда заңды күшіне ие емес. Бұл қадам Израильде де танымал болды, онда шетелде жасалған бір жынысты некелер заңды түрде танылады. 2010 жылғы деректерге сәйкес, қытайлық гей ерлердің 80-90%-ы әйелдерге үйленген, олар қытай тілінде tongqi (拼音: tóngqī) деп аталады. Мұндай некелер көбінесе «жалған некелер» деп аталады, себебі отбасы тарапынан үйлену және қарсы жынысты серіктеспен отбасы құруға күшті әлеуметтік қысым бар. Мұндай жағдайлардың көпшілігінде әйелдер күйеулерінің гомосексуалды екенін білмейді. 2012 жылы Сычуань университетінің профессоры күйеуінің гей екенін жариялағаннан кейін өзіне қол жұмсады. Кей жағдайларда лесбияндар мен гейлер бір-біріне үйленуге ниет білдіреді. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай «жалған некелер» гейлер мен лесбияндардың әлеуметтік жағдайына кері әсер етеді, отбасынан шеттеуге және өзіне қол жұмсауға әкеледі.

Сот істері

2016 жылдың 5 қаңтарында Хунань провинциясының Чанша қаласындағы сот 2015 жылдың желтоқсанында Фуронг ауданының Азаматтық істер бюросына қарсы берілген сотқа қабылдауға келісті. Бұл талапты 2015 жылдың маусымында 36 жастағы серігі Ху Миньлянға үйленуге рұқсат бермеген 26 жасар Сун Вэньлин білдірген. 2016 жылдың 13 сәуірінде, соттың сыртында жүздеген бір жынысты некелерді қолдайтындар болған кезде, Чанша соты Сунның қарсылығын қабылдады, ол апелляция жасау ниетін білдірді. 2016 жылдың 17 мамырында Сун мен Ху Чаншада жекелеген салтанатта үйленді, сондай-ақ Қытайда бір жынысты некелерді қалыпқа келтіру мақсатында бүкіл ел бойынша тағы 99 бір жынысты той ұйымдастыруға ниетті екендерін мәлімдеді. 2021 жылдың 12 сәуірінде Ляонин провинциясының Шэньян қаласындағы Шэньян облыстық халық соты бір жынысты жұбайлардың некедегі жұбайлармен бірдей мүлік құқықтарына құқығы жоқ екенін шешті. Осы істе әйел 50 жыл бірге тұрған бұрынғы серігін, олар бірге тұрған үйді сатқаны үшін сотқа шақырды. Үй тек серігінің атына тіркелген, бірақ әйел оны бірге сатып алғанын және әрқайсысы мүліктің 50% үлесіне ауызша келіскенін мәлімдеді. Серік де қарсы талап айтты, әйел оның банк шотынан 294 000 юань ұрлағанын алға тартты. Сот екі талапты да қабылдамады. Пекиннің Юиңке заң фирмасының адвокаты Уян Цзиньтоң сот шешім шығару кезінде жұптың қарым-қатынасының ұзақтығы мен бірге тұруын ескеруі керек еді деп мәлімдеді, ол: "Жұп бірге өмір сүрді, мүлікті бөлісті, бір-бірін демеді және қартайған шағында бір-біріне сенді, бірақ олардың одағы бір жынысты болғандықтан неке ретінде танылған жоқ, тіпті олардың өмірі некенің мәніне сай болды" деді.

Заң жобалары

Қытай Халық Республикасының Неке туралы заңы (, пиньинь: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Hūnyīn Fǎ, ) некені ер және әйел арасындағы одақ ретінде анықтады, бірақ бұл заң 2021 жылы күшін жойды. Қытайдың ЛГБТ қауымдастығында белгілі сексолог ғалымы Ли Инхэ 2003, 2005, 2006 және 2008 жылдары Қытай Халық Саяси Кеңес Конференциясында неке туралы заңға түзету ретінде Қытайдың бір жынысты неке туралы заң жобасын ұсынды. Барлық төрт ұсыныс сәтсіз аяқталды, себебі ол күн тәртібіне қою үшін жеткілікті мүшелерді таба алмады. Ли «заң қабылданғанша жобаны ұсынуды жалғастыра беретінін» уәделеді. 2008 жылы ЛГБТ құқықтарын қолдаушылар бір жынысты некелерді мойындауды талап ететін қол қою науқанын бастады. 2012 жылы Ли бір жынысты неке заңнамасын қолдау үшін жаңа науқан ұйымдастырды. 2020 жылы жаңа Азаматтық кодекске бір жынысты некелерді заңдастыру туралы ережелерді қосуға жасалған сәтсіз әрекеттер болды. 2019 жылдың тамызында парламент өкілі «некеге ер және әйел арасындағы қатынаспен шектелу Қытайдың заңдық позициясы болып қала беретінін» мәлімдеді. 2019 жылдың желтоқсан айында ЛГБТ белсенділері бір жынысты некелерді қолдау үшін 200 000-нан астам қол жинағанын хабарлады. Сол айдың соңында Ұлттық Халық Конгресінің тұрақты комитетінің Заңнамалық істер жөніндегі комиссиясының өкілі Юэ Чжунмин Ұлттық Халық Конгресінің 2020 жылдың наурызында бір жынысты жұптарға некеге тұру мүмкіндігін қарастыратынын және осы мәселені қоғамдық талқылауға ашатынын айтты. Бірнеше үкіметтік Sina Weibo аккаунттары бір жынысты некелерге қоғамдық қолдау деңгейін бағалау үшін онлайн сауалнамалар жүргізді. 22 желтоқсан 2019 жылғы мәліметтер бойынша, нәтижелер 6:4 арақатынасында қолдау көрсетті. Phoenix Network жүргізген онлайн сауалнаманың нәтижелері, 10 миллионға жуық дауыс жинаған, бір жынысты некелерді 67% көпшілік қолдады. 2020 жылдың мамырында Ұлттық Халық Конгресінің тұрақты комитетінің өкілі бір жынысты некелерді қолдау үшін жиналған қолтаңбалар мен пікірлер «көшіріліп, жабыстырылған» екенін мәлімдеді және бір жынысты некелерге тыйым салу күшін жойылмайтынын айтты. Кодекстің 1046-бабында: «Ер және әйел ерікті және өз еркімен некеге тұрады. Ешбір тарап екінші тарапты өз ниетіне қарсы некеге мәжбүрлемейді, сондай-ақ, ешқандай ұйым немесе жеке тұлға некеге тұру еркіндігіне кедергі келтіре алмайды» делінген.

Үкіметтің ұстанымы

Қытай үкіметінің гомосексуализмге қатысты ұстанымы "үш жоқ" деп саналады: "Мақұлдамау; қолдау көрсетпеу; насихаттамау". Қытай психиатриялық қоғамы 2001 жылы гомосексуализмді психикалық аурулар тізімінен шығарғанымен, бұл өзгеріс Ұлттық денсаулық сақтау және отбасылық жоспарлау комиссиясының ережелерінде әлі көрсетілмеген. Ли Инхэнің бір жынысты некеге рұқсат беру туралы ұсынысы туралы сұралғанда, үкімет өкілі Қытай үшін мұндай некелер әлі де "ерте" екенін айтты. Ол тіпті Қытайдан әлдеқайда либералды саналатын көптеген батыс елдерінің өзі бір жынысты некелерді мойындамайтынын жеткізді. Бұл мәлімдеме үкіметтің болашақта бір жынысты некелерді тану мүмкіндігін қарастыратынын, бірақ ол жақын уақытта болмайтынын көрсетеді. Сонымен қатар, Қытай үкіметі Қытайдан бала асырап алуға ниет білдірген ата-аналардың гетеросексуалды некеде болуын талап етеді. Қытай үкіметі 2013 жылдың сәуір айында Исландия премьер-министрі Йоханна Сигурддардотирді және оның әйелі Йонина Леосдотирді ресми сапарға шақырды. Сапар туралы ресми БАҚ-та кеңінен хабарланбағанмен, Йонина премьер-министрдің әйелі ретінде толыққанды мойындалып, ресми шараларға, резиденцияларға және Пекин шет тілдері университетіндегі қабылдауға қатысты. 2017 жылдың мамырында Тайвань Конституциялық сотының бір жынысты некеге тыйым салу Қытай Республикасы Конституциясына қайшы екенін мәлімдегеннен кейін, Sina Weibo әлеуметтік желісінде пікірлер көбінесе оңтайлы болды. Ли Инхэ 35 жасқа дейінгі қытайлықтардың көпшілігі бір жынысты некелерді қолдайтынын мәлімдеді. Ұлттық халық конгресінің мүшелерінің орташа жасы 49 екенін атап, ол бір жынысты некелерге "бар болғаны 14 жыл қалды" деген қорытындыға келді. Тайваньта бір жынысты некелерге қатысты заң 2019 жылдың мамырында күшіне енгеннен кейін, Коммунистік партияның газеті "Халық күні" қуанышпен былай деп жазды: "Қытайдағы Тайваньның жергілікті заң шығарушылары Азиядағы алғашқы болып бір жынысты некелерді заңдастырды". "Махаббат – махаббат" деген сөздері жазылған аяз түстік GIF-ті қоса жарияланған твит Тайвань Сыртқы істер министрі Джозеф Вудың наразылығын тудырды. Ол былай деп жауап берді: "ҚАТЕ! Бұл заң біздің ұлттық парламентімізбен қабылданды және жақын арада президент қол қояды. Демократиялық #Тайвань – дербес мемлекет және авторитарлық #Қытаймен ешқандай қатысы жоқ. @PDChina – коммунистік идеологияны сіңіріп, миды жуатын құрал. JW". Дегенмен, қытай билігі Тайваньның бір жынысты некелерге қатысты қадамына одан әрі ермейтінін мәлімдеді. Қытайдың Тайвань ісі жөніндегі кеңсесінің өкілі Ан Фэншань үкімет "аралдағы бір жынысты некелер туралы хабарларды қабылдап отыр" және "құрлықта бір еркек пен бір әйелдің некесі жүйесі бар" деді. 2019 жылдың мамырында Тайваньда бір жынысты некелерді заңдастырудан кейін, кейбір қытай ЛГБТ белсенділері Қытайда бір жынысты некелерді заңдастыруға "кем дегенде он жыл" уақыт қажет екенін болжады, қазіргі басымдықтар дискриминацияға қарсы заңдарды қабылдауға, ЛГБТ топтарына цензурасыз және қорқынышсыз хабар таратуға мүмкіндік беруге және түрлендіру терапиясын тоқтатуға бағытталған.

Қоғамдық пікір

2009 жылы жүргізілген сауалнама көрсеткендей, Пекин тұрғындарының 30%-дан астамы бір жынысты некелерді қолдаған, ал қалғандары күмәнданып немесе қарсы болған. 2014 жылғы сауалнама бойынша, Гонконг тұрғындарының 74%-ы бір жынысты жұптарға некеге байланысты барлық немесе кейбір артықшылықтарды беруді қолдады. 2015 жылы Ipsos жүргізген сауалнамада Қытай халқының 29%-ы бір жынысты некелерді, ал тағы 29%-ы неке құқықтарының бір бөлігін қамтитын азаматтық одақтарды немесе серіктестіктерді қолдайтыны анықталды. 21%-ы бір жынысты жұптарға заңдық мәртебе беруге қарсы болды. Сауалнама нәтижелері интернет қолданушыларының арасында, яғни көбінесе қала тұрғындары арасында алынған. Жастар арасында қолдау жоғары, 2016 жылдың қыркүйек-қазан айларында Varkey Foundation жүргізген сауалнамаға сәйкес, 18-21 жас аралығындағы Қытай жастарының 54%-ы бір жынысты некелерді қолдады. 2017 жылы Гонконг университеті жүргізген сауалнамада Гонконг тұрғындарының 50,4%-ы бір жынысты некелерді қолдайтыны белгілі болды. Гонконгтың қоғамдық пікірді зерттеу институты 2022 жылдың тамызында жүргізген сауалнама көрсеткендей, 18-40 жас аралығындағы Гонконг тұрғындарының 86%-ы ЛГБТ адамдарына "әділ қарау керек және кемсітуге болмайды" деп ойлады. Бұдан өзге, жас Гонконгтықтардың 75%-ы бір жынысты некелерді қолдады. 2019 жылдың желтоқсанында Phoenix Network жүргізген онлайн сауалнамаға шамамен 10 миллион адам қатысып, Қытайда бір жынысты некелерге 67% көпшілік қолдау білдірді.