Кіріспе
Өзге мәдениеттердің әдет-ғұрыптарына бейімділік – өз мәдениетінен гөрі басқа мәдениеттер мен қоғамдардың тұрмыс салты мен тағамдануы сияқты мәдени амалдарына әуес болу. Мысалы, 18 ғасырдағы еуропалық өнер, философия және этнографиядағы примитивизм қозғалысында "асыл жабайыны" романтизациялау осыған жатады. Ксеноцентризм этноцентризмге қарсы тұрады, ол – өз қоғамының басқалардан артық деп санауы.
Xenocentrism is the preference for the cultural practices of other cultures and societies, such as how they live and what they eat, rather than of one's own social way of life. One example is the romanticization of the noble savage in the 18th century primitivism movement in European art, philosophy and ethnography. Xenocentrism contrasts with ethnocentrism, the perceived superiority of one's own society to others.
Этимология
Ксеноцентризм терминін американдық социологтар Дональд П. Кент пен Роберт Г. Бернайт 1952 жылы "Американдық әлеуметтану журналында" жарияланған "Комплексті қоғамдардағы топтық центризм" атты мақаласында енгізді. Кент пен Бернайт ксеноцентризм сезімдері үш мүмкін фактордың салдарынан туындайтынын айтады: шетелдік елмен туыстық байланысы бар адамдар, әсіресе 2-ші немесе 3-ші буын иммигранттар, туған елінің саяси таңдауына қарсы шыққандар. Мысалы, АҚШ Коммунистік партиясын қарастырайық. Партия Кеңес Одағы мен оның антикапиталистік үкіметін идеалдастырды. Сонымен қатар, басқа мәдениеттермен қарым-қатынасқа түскен және өз қоғамдарынан көңілі тоймаған, содан кейін оған қарсы шыққан адамдар да бар. Бұл термин 19 ғасырдағы американдық социолог Уильям Грэм Самнердің этноцентризм тұжырымына қарсы қойылады, ол адамның өз мәдениетінің құндылықтары мен сенімдеріне өзгелерге қарағанда артық мән беруге бейімділігін сипаттайды. Алғашқылардың бірі болып, кейбір тұтынушылардың тіпті отандық тауарлар сапалы және/немесе функционалдық жағынан ұқсас немесе жақсы болған кезде де шетелдік тауарларға басымдық беруін сипаттау үшін тұтынушылық ксеноцентризм (CX) тұжырымын қолданды. CX құбылысы жаһандық болғанымен, зерттеушілер бұрынғы колонияларда тұтынушылардың ксеноцентрикалық көзқарастары пропорционалды түрде көп екенін көрсететін көптеген зерттеулерді келтіреді, онда жергілікті тұрғындар "шетелдіктерді" жақсырақ деп санайды. Тұтынушылық ксеноцентризмнің салдары жергілікті өнеркәсіпке және тұрмыс деңгейінің төмендеуіне теріс әсер етеді, себебі кедей тұтынушылар көбінесе қымбат шетелдік өнімдерді сатып алады. Тұтынушылық ксеноцентризм, әсіресе жергілікті элиталар арасында, жергілікті өндіріске деген сенім мен мақтанышты төмендетіп, жергілікті өндірістердің жоғалуына, таңдау мүмкіндіктерінің азаюына, әсіресе дәстүрлі өнімдер арасында, тіпті шетелдік өнімдерге тәуелділікке әкелуі мүмкін. Мюллер, Ван, Лю және Цуй бұл тұжырымды Қытайға қатысты қолданды және тұтынушылық ксеноцентризмнің жаңа құбылыс емес екенін көрсетті. Зерттеушілер сонымен қатар тұтынушылық ксеноцентризм тым өскен кезде "өз тобын қорғау" психологиясы маятникті тұтынушылық этноцентризмге (ұлтшылдыққа) қарай бұруы мүмкін екенін көрсетті. Стивен Джеймс Лоуренс докторлық диссертациясында ксеноцентризм тұтынушылардың сатып алу шешімдеріне әсер етуі мүмкін екенін айтады, өйткені олар "өздерінің мүшелік тобынан тыс өнімдерге жағымды көзқарасқа ие болуы мүмкін". Пуджа Мондал Үндістаннан мысалдар келтірді: "Үндістандағы адамдар көбінесе британдық өмір салтын (киім үлгісі, т.б.), француздық сәнді немесе жапондық электрондық құрылғыларды (теледидар, магнитофон, ұялы телефон, кір жуғыш машиналар және т.б.) және швейцариялық сағаттарды өздерінікінен жоғары санайды". Грейс Сусетё "шетелдік мәдениеттер мен олардың элементтері жергілікті мәдениеттерден жоғары деген идея" Батыс білімді индонезиялықтардың мәдени сәйкестік дағдарысына әкеліп соқтырады және оны жою қажет проблема екенін айтады. Джордж Балабанис пен Адамантиос Диамантопулос тұтынушылық ксеноцентризмді шетелдік өнімдерге тұтынушылардың сүйіспеншілігін түсіндіруге арналған көп өлшемді тұжырым ретінде анықтады. Олар тұтынушылық ксеноцентризмді екі тұжырымға негізделген деп анықтайды: отандық тауарлардың төмендігі және шетелдік өнімдердің қадір-қасиетін арттыру.
Тұтынушылардың ксеноцентризмін өлшеу
Лоуренс Кент пен Бернайт ұсынған ксеноцентризмнің анықтамасын пайдаланып, CXENO шкаласын ұсынады, ол шетелдік тауарларға қатысты ксеноцентрикалық көзқарастың тұтынушы мінез-құлқына қалай әсер ететінін болжайды. Экономистер тұтынушы мінез-құлқының талдауында тұтынушы ксеноцентризмін, тұтынушы этноцентризмі және тұтынушы космополитизмі сияқты басқа тұтынушылық бағыттармен бірге қарастыра бастады. Жақындағы зерттеулер осы үш бағыттың бір-біріне тигізетін әсерін зерттеді.