Кіріспе

12 ғасырдағы армян тарихшысы Матай Эдессалық (1144 жылы) - 12 ғасырдағы Армения тарихшысы. Матай Болонның Балдуиннің бұрынғы резиденциясы Мараштан (Германия) шығыста орналасқан Кайсун қаласына жақын орналасқан Кармир Ванктің бас иесі болды. Ол Арменияның Багратуни патшалығы, алғашқы крест жорықтары және Византия мен арабтардың Солтүстік Сирия мен Кіші Азияның шығыс бөлігін иеленуге арналған шайқастары туралы көп нәрсе айтып береді.

Өмірбаян

Матай Эдессада XI ғасырдың екінші жартысында дүниеге келген. Ол грек шіркеуіне де, латын шіркеуіне де қарсы болды. Матай әсіресе франк қоныстанушыларына қарсы болған, олардың ашкөз, билеушіл билігі мен алғыстығын өз еңбегінде айыптайды. Ол, бәлкім, 1144 жылы Мосулдың атабегі Зенгидің Эдессаны қоршауында қаза тапқан. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, оныншы ғасырдың екінші жартысынан бастап екі ғасырды қамтиды және он екінші ғасырдың екінші жартысына дейін Григорий діни қызметкер жалғастырды. 1971 жылы армян академигі Левон Хачикянның мақаласында автор Матай өз еңбегін жазу үшін қолданған дерек көздерінің бірі Санахиндік Хакоб есімді XI ғасырдағы вардапет екенін анықтады. Ол өзінің уақыты мен аймағындағы саяси және шіркеулік оқиғалар туралы нақты ақпараттың жалғыз негізгі көзі болып табылады. Матайдың әдеби және тарихи білімі шектеулі болды, ал оның кейбір хронологиялық деректері қазіргі ғалымдар тарапынан дау тудырады. Матай өз халқының шейіт болуына өкініп, олардың ерлік істерін дәріптеген армян патриоты болды. Оған ғалымдар мен оқырмандар маңызды екі құжаттың жазбасын тапсыруға міндетті: Византия императоры Иоанн I Цимиссестің Багратуни патшасы Ашот III-ге жазған хаты және император Константин X Дукастың қатысуымен Константинопольдің Агия София соборында сөйлеген сөйлеуі. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Матай гректер мен латынға төзімсіз, сондай-ақ сириялықтарға жанашырлық танытпаған, Григорий Бар Хебрейус (Абуль Фараж) кейіннен айтқан.