Кіріспе
Мутина соғысының бір бөлігі Forum Gallorum шайқасы б.з.д. Сынақтан өтпеген Октавиан (болашақтағы император Август) Сенат қосын күзетті. Бұл шайқас Солтүстік Италиядағы ауылға жақын Аэмилия жолында, қазіргі Кастельфранко-Эмилияға жақын жерде болған. Антоний Цизальпин Галлия провинциясын оның тағайындалған губернаторы Децимус Бруттан басып алуға тырысты. Брут Антониймен Падус (По) өзенінің оңтүстігіндегі Мутинада (қазіргі Модена) қоршауға алынды. Рим Сенаты Антонийге қарсы тұрып, Брутты босату үшін барлық күшін жіберді. Хирций мен Октавиан бес ардагер легионмен Мутинаға жақындады, онда олар Римнен солтүстікке қарай төрт легион жауынгерлерімен аттанған Пансаны күтті. Антонийдің Мутинаны қоршап тұрған әскерлеріне қоса төрт ардагер легионы болды. Көп ұзамай өзінен көп адам қалмақшы екенін білген Антоний қарсыластарын олар бірікпей тұрып, майда-шүйде жеңуге тырысты. Антоний Хирциймен шайқасты бастай алмады, сондықтан екі сенатор әскерінің арасында екі легионын орналастырды және Пансаның жауынгерлеріне тұзақ құрды. Антонийге беймәлім болғандай, Пансаға Хирцийдің ардагер легиондары мен Октавианның преториандық әскерлері қосылған. Антонийдің әскерлері Панса әскерін батпақтармен қоршалған тар жолда күтпеген жерден ұстады. Ашулы, қанды шайқас болды, онда Антонийдің II және XXXV легиондары Панса әскерлерін жеңіп, оларды оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр етті. Пансаның өзі ауыр жарақат алды. Антоний Пансаның талқандалған әскерін қуып шығуды тоқтатып, шаттанатын әскерлерін Мутинаға қарай қарайлай бастады. Содан соң Хирций солтүстіктен бір ғана ардагер легионмен келді, ол Антонийдің шаршаған әскерлеріне соқтығысып, екі рим бүркітшігін және 60 байрағын алып кетті. Антонийдің жеңісі үлкен жеңіске ұшырады; ол ат әскерімен Мутина сыртындағы лагеріне қайтты. Бұл шайқастың есебі туралы хабар алғаннан кейін, Антонийдің жаулары Маркус Туллий Цицерон Сенатқа он төртінші Филиппик деп жариялады, екі консулды және жас Октавианды мақтап, жеңісті жоғары бағалады. Алайда бұл шайқас шешілмеді, содан кейін шабуыл жалғасты. Екі әскер жеті күннен кейін (21 сәуірде) Мутина шайқасында қайтадан шайқасты, бұл Антонийді қаланың қоршауын тастап, батысқа қарай шегінуге мәжбүр етті. Хирций Мутинадағы шайқаста қаза тапты; Панса әлі Forum Gallorum-дағы жарасынан айығып келе жатқан еді, бірақ 23 сәуірде түсініксіз жағдайда қайтыс болды.
The Battle of Forum Gallorum was fought on 14 April 43 BC between the forces of Mark Antony and legions loyal to the Roman Senate under the overall command of Consul Gaius Pansa, aided by his fellow consul Aulus Hirtius. The untested Caesar Octavian (the future emperor Augustus) guarded the Senate's camp. The battle occurred on the Via Aemilia near a village in northern Italy, perhaps near modern day Castelfranco Emilia. Antony was attempting to capture the province of Cisalpine Gaul from its appointed governor, Decimus Brutus. Brutus was besieged by Antony in Mutina (modern Modena), just south of the Padus (Po) River on the Via Aemilia. The Roman Senate sent all its available forces to confront Antony and relieve Brutus. Hirtius and Octavian arrived near Mutina with five veteran legions, where they waited for Pansa, who was marching north from Rome with a further four legions of recruits. Antony had four veteran legions in addition to the troops that were besieging Mutina. Aware that he would soon be outnumbered, Antony sought to defeat his opponents in detail before they could link up. After failing to provoke a battle with Hirtius, Antony marched two of his legions between the two Senatorial armies and laid an ambush on Pansa's approaching recruits. Unknown to Antony, Pansa had already been joined by one of Hirtius' veteran legions and Octavian's praetorian cohorts. Antony's forces caught Pansa's army by surprise on a narrow road surrounded by marshes. A bitter, bloody battle ensued, in which Antony's II and XXXV legions defeated Pansa's troops and forced them to retreat southwards. Pansa himself was severely wounded. Antony called off the pursuit of Pansa's broken army and began marching his jubilant troops back towards Mutina. Hirtius then arrived from the north with a single veteran legion, which crashed into Anthony's exhausted troops, taking two Roman eagles and 60 standards. Antony's victory was turned into a major defeat; he fell back with his cavalry to his camp outside Mutina. After receiving a report of the battle, Marcus Tullius Cicero, a fierce adversary of the Antonian faction, pronounced in the Senate the Fourteenth Philippic, exalting the success and praising the two consuls and young Caesar Octavian. Nevertheless, the battle was not decisive and the campaign continued. The two armies fought again seven days later (21 April) at the Battle of Mutina, which forced Antony to abandon the siege of the city and retreat westward. Hirtius was killed in the fighting at Mutina; Pansa was still recovering from his wound at Forum Gallorum but died on 23 April in unexplained circumstances.
Марк Антонийдің шабуыл жоспары
Б.з.д. 43 жылдың наурыз айының басында Хирций мен Цезарь Октавиан Аэмилия жолымен алға басып, Бононияға жетті; Марк Антоний қайтадан кері қашуды таңдады. Ол Децимус Брутты ұстап тұру үшін Мютинаны қоршап тұрған майданды нығайтуға тырысты. Шын мәнінде, Хирций де, Октавиан да бірден шайқас іздеген жоқ; олардың Антонийді тастап кеткен Цезарьдің екі легионы және Кампанияда Октавиан жинаған үш легион ардагерлер болды, бірақ қазіргі уақытта олар 19 наурызда Римнен кеткен Вибиус Пансаның Виа Кассия арқылы қайтып келуін күтіп отырды. Марк Антоний жауларының жақындап келе жатқанын және жиналып келе жатқанын білгенде, ол бастамашылықты қабылдап, мүмкіндігінше тезірек шабуылға кірісті. Алғашында Антоний шайқасты тездетіп, Хирций мен Октавианның әскерлеріне қарсы шешуші жеңіске жетуге тырысты. Бір бөлігі артында қалдырып, ол өз әскерінің басым бөлігін, төрт ардагер легионнан және үлкен атлы әскерден тұратын, қарсыластарының қосына жақындатып, оларды үздіксіз шайқастармен қинайды. Алайда Хирций мен Октавиан лагерден шықпады, Pansa-ның келуін күтті. Содан кейін Марк Антоний жаңа жоспарға шешім қабылдады: Вибиус Пансаның легиондарының Бонониядан Виа Эмилияға келгенін білген Антоний өз ардагерлерімен оңай шабуыл жасап, оларды жоя аламын деп ойлады. Сонымен қатар, ол оңтүстіктен келген үш легионды күтіп тұрды. Антоний өз күштерінің бір бөлігін ағасы Люций Антонийдің қол астында қалдырып, Децимус Брутты ұстап тұруды шешті және Хирций мен Октавианды олардың лагеріне шабуыл жасаумен айналысты, ал Панса әскерлеріне қарсы қараңғылық астында өзінің ең жақсы легиондарымен жүрді. Форум Галлорум маңындағы тегіс емес және батпақты жердің арқасында қарсыластар өте алмады, Марк Антоний өзінің керемет ат әскерін орналастыра алмады, бірақ II Галика және XXXV легиондарын батпақтарға жіберіп, өзінің преториандық когорталарын және Марк Юний Силанның басты жол бойында (Via Aemilia) батпақты жер үстінде орналастыра отырып, шабуыл жасауға шешім қабылдады. Легионерлер басты жолдың ең тар жерінде саздықтардың қамыс баспанасына орналастырылды; ат әскерлері мен жеңіл жаяу әскерлер Аэмилия жолы бойымен алға жылжып, Панса әскерлерін қинап, оларды тұзаққа түсірді. Октавиан мен Аулус Гирций Марк Антонийдің әскеріне шабуыл жасамас бұрын Вибиус Пансаның әскерлері келеді деп күткен еді. Олар басқа консулдің төрт легионының жақындап келе жатқанын білгенде, Цезарьдің өлтірушілерінің бірі Сервий Сулпиций Галбаға, Цезарьдің белсенді Децимус Карфулленнің және Цезарь Октавиан мен Аулус Хирцийдің жеке преториандық когорталарының бастауындағы Март легионының Цезарь ардагерлерімен бірге шабуыл жасады. Карфуллен мен Галба қараңғыда Аэмилия жолымен шығысқа қарай қозғалып, Форум Галлорум арқылы өтті; Панса мен Карфуллен 14 сәуір түнінде тоғысқан және таңертең маршқа шықты. Екі жақтағы батпақтарда жаудың алғашқы белгілері байқалды, ал қазір Антонийдің преториандық кохорттары негізгі жолды бөгеп тастаған сияқты.
Сулы даладағы шайқас
Март әскері мен Вибиус Пансаның жауынгерлері Антонийдің әскері алдында және қасында кенеттен қауіп төндірді. Тәжірибелі легионерлер өздерінің бірігуін жоғалтқан жоқ, бірақ Мартияның кесарь ардагерлері шайқасқа жарамсыз деп тапқан рекруттардан тұратын когорталарды кері жібергеннен кейін шайқасты қабылдады. Антоний мен Октавианның преториандық әскерлері басты жол бойында қатты шайқасқан кезде, Мартия ардагерлері екіге бөлініп, Панса мен Карфулленнің қолбасшылығымен шайқасқа қатысу үшін батпақтарға жүгірді. Карфуллен Март легионының сегіз когортасын Аэмилия жолының оң жағындағы батпақты топыраққа бастап барды, ал жолдың сол жағындағы батпақтарда консул Панса легионның басқа екі когортасына қолбасшылық етті, оларды Аулус Хирцийдің преториандық когорталары күшейтті. Марк Антонийдің XXXV легионының ардагерлері Мартияның сегіз когортасына шабуыл жасады, ал бүкіл II легионы Вибиус Пансаның қолбасшылығындағы екі когортаға қарсы Аэмилия жолының сол жағына қарай қозғалды. Екі жақтың да Цезарь ардагерлері арасындағы шайқас өте әсерлі және қанды болды; Апиан өзінің тарихында екі жақтың бауырластық күреске деген ерекше ащылығын сипаттайды. Марк Антонийдің кесарийлері Март легионының легионерлерінің сенатпен одақтасып кеткеніне ашуланды, ал соңғы легион Брундзийде оларға тиесілі жазалар мен жазалар үшін кек алмақшы болды. Екі жақ та ардагерлердің әскери мақтанышы соғыстың қызуын арттыра түскені үшін шешуші жеңіске қол жеткізе аламыз деп сенді. Екі жақтағы Цезарь ардагерлерінің арасындағы қақтығысу қараңғы үнсіздікте өтті: жауынгерлер жау айқастары мен ескертулерсіз қоян-қолтық соғысты. Легионерлердің бауырластықты өлтіруі тек олардың құрамаларын бекіту үшін қолданылатын қысқа үзілістермен ғана үзілді. Ардагерлер өз жұмысын жақсы білетін, жігерлендірудің қажеті жоқ, олар күресті табандылықпен әрі табандылықпен жалғастырды. Қарулы қарудың өзара соқтығысуы екі жақтағы да Цезарь легионерлерінің өлімге ұшыраған үнсіз әрекетін бақылаған Пансаның тәжірибесіз жауынгерлеріне әсер етті. Бұл ардагерлер арасындағы қатал шайқас батпақтарда жалғасты, бастапқыда шешуші нәтижелерсіз. Оң жақ қанатта Децим Карфулленнің қолбасшылығындағы Март легионының сегіз когортасы баяу жерден жер алуды қолға алды, ал Антонийдің XXXV легионы біртіндеп жақсы тәртіпте кері шегінді. Сол жақ қанатта, екінші жағынан, Март легионының басқа екі когортасы мен Пансаның қолбасшылығындағы Хирцийдің преториандық когорталары алдымен қатты қарсылық көрсетті, бірақ содан кейін Антонийдің бүкіл ІІ легионына дейін біртіндеп бүгіле бастады. Ақыры, шайқас Антонийдің күштеріне оң нәтиже берді: Виа Эмилияның ортасында Антоний мен Силанның преториандық когорталары Цезарь Октавианның преториандық когорталарымен қатал қақтығыста жеңіске жетті, олар толығымен жойылды. Автожолдың оң жағындағы батпақтарда 500 қадам алға оқшауланған Мартия легионерлеріне Антонийдің мавр ат әскері қауіп төндірді; Децим Карфуллен өлімге жарақаттанып, ардагерлер кері шегіне бастады, бірақ ат әскерінің шабуылдарын қайтарып алды. Антонийдің XXXV легионының легионерлері шаршап, кері қайтқан жауды бастапқыда қуып бармады. Виа Эмилияның сол жағындағы батпақтарда консул Вибиус Панса майданда шайқасқанда ауыр жарақат алды; оның найзадан алған жарақаты Марсиан легионының екі когорттарын сілкіндірді. Жарақат алған консул Бононияға ауыстырылған кезде, II Легионың Антониялық ардагерлері екі когортаны қашып жіберді; олар енді тәртіпсіздікке ұшырап, Пансаның шикі рекруттарының қатарында үрей туғыза бастады, оның екі легионы алыста резервте қалды. Март легионының ардагерлерінің құлдырағанын көргенде, жаңадан жалданып алынғандар шашырап, лагерьге тәртіпсіздікпен оралды. Марк-Антонийдің легионерлері жауды қуып жетуге асықты, олар лагерьге қашып бара жатқанда ардагерлер мен жаңадан шақырылғандарға ауыр зардап шекті. Март легионының тірі қалғандары лагерден тыс жерде қалды және олардың болуы Антоний легионерлерін одан әрі шабуылдан тайдырды. Сенаторлық легиондардың қалдықтары өздерінің лагерьлерінде тұтқындалып қалды, ал Антонийдің ардагерлері ұзаққа созылған қоршау жағдайында оларды берілуге мәжбүр етуі мүмкін, бірақ Марк Антоний уақытты жоғалтудан қорқып, Мютинадағы жағдай нашарлай түседі деп қорқып, егер Хирций мен Октавианның легиондары оның қоршауын бұзуға тырысқан жағдайда. Сондықтан Антоний өзінің майданда тұра алмайтынын сезі...
Соғыстың екінші кезеңі
Вибиус Панса өзінің жауынгерлерін Forum Gallorum батпақтарында шайқасқа бастап, кейін ауыр жарақат алған, сонымен бірге басқа консул Аулус Хиртиосқа хабаршыларын жіберіп, оған антонийліктермен күттірмейтін шайқас пен олардың қиын жағдайы туралы хабарлаған. Хиртий шайқас алаңынан 11 шақырымдай қашықтықта орналасқан еді. Ол бірден Брундзийден бас тартқан басқа Цезарь легионы IV Македонский легионымен бірге Пансаға көмекке жүруге шешім қабылдады. Бұл жаңа әскерлер тез қозғалды және б.з.д. IV Македонияның тәжірибелі және жақсы демалған Аулус Хирций бастаған әскерлері Антонийдің тәртіпсіз және шаршаған әскерлеріне қарсы тығыз формациямен шабуылға түсті. Қарсылық пен ерлік әрекеттеріне қарамастан, Антоний легиондары шабуылға төтеп бере алмады, бірақ ауыр шығынға ұшырап, Хирцийдің Цезарь шабуылдарынан ыдырап кетті. Антонийдің әскерлері ыдырап, батпақтар мен жақын маңдағы ормандарға шашырап кетті; екі бүркіт пен тағы алпыс байрақ жауларына тұтқынға түсті. Марк Антоний тек қатты қиындықпен ғана атты әскердің көмегімен қалғандарды жинап алды, олар түнде жауынгерлерді жинап, Мутина маңындағы лагерьге әкелді. Аул Хирцийге қараңғылық кедергі келтіріп, тұзаққа түсіп қалудан сақтанғандықтан, Антонийдің жеңілген легиондарын қуып бармай қойды. Осылайша Forum Gallorum-дағы ұзаққа созылған шайқас аяқталды. Бұл саздықтар қару-жарақ, аттың сүйектері, екі жақтың легионерлерінің өлекселерімен қапталған. 43 жылы 14 сәуірде болған шайқаста Цезарь Октавианның тікелей рөлі аз болды. Пропратор өзінің қонысында қалған үш легионмен бірге тұрып, ағасының нұсқауы бойынша Люций Антоний бастаған әлсіз диверсиялық шабуылдарды тексерумен және кері қайтарумен айналысты. Ол екі консул Хирций мен Пансадан төмен рөл атқарғанымен, әскерлері оны майданда император деп атап жүрді.
Соңынан және бағалау
Форум Галлорум шайқасы екі тараптың бірде-біреуінің шешуші жеңісісіз аяқталғанымен, күннің соңында Марк Антонийдің батыл жоспары бұзылып, екі консулдың сенаторлық күштері алғашқы қақтығыстың апатты нәтижесін өзгертті, бұл Цезарь Октавианға қызмет ететін Цезарь легионерлерінің шешуші араласуы арқасында болды. Алайда, шайқас өте қатал және қанды болды. Бірінші кезеңде, Аппианның айтуынша, Вибиус Пансаның күштерінің жартысынан астамы және Октавианның бүкіл преториандық когортасы Антония ардагерлерімен жойылды; кейіннен олар өз кезегінде өз күштерінің жартысын жоғалтып, Мутина айналасындағы далаларда құтылуды тапты. Алайда, екінші кезеңде Аулус Хирцийдің легионына болған шығындар аз болды. Римге жеткен шайқастың алғашқы хабары күмәнді болды, бұл Цицеронның айналасында топтасқан республикашыл сенаторлардың күмәндануын және үрейленуін тудырды. Аулус Хирцийдің жеңіске жеткені туралы жаңалықпен және Сервий Сулпиций Галбаның Цицеронға арнаған жеке есебімен жіберген хаты Антонийдің сенаторлық жауларының моральін көтеріп, эйфория тудырды. Бірнеше күннен кейін, б.з.д. 43 жылы 21 сәуірде Цицерон Сенатқа триумфалист он төртінші Филиппик деп жариялады, онда ол жеңісті дәріптеп, тіпті елу күндік қоғамдық алғыс айтуды шақырды және ең алдымен екі консулды мақтады Октавианның үлесін біршама азайта отырып, Аулус Хирций және Вибиус Панса. Сессия барысында Цицерон Вибиус Пансаның жарақаттануы туралы хабар берді, бірақ оның өміріне қауіп төнген жоқ. Алайда 23 сәуір күні таңертең консул толық түсіндірілмеген жағдайда қайтыс болды. Оның дәрігері Глико Пансаны уландырған деген күдікпен қысқа уақытқа тұтқындалды, ал кейінірек кейбір ежелгі тарихшылар, мысалы, Суэтоний мен Тацит жазған, Октавиан кенеттен consul өлтіргеніне тікелей жауапты болды деген уәде тарады, оның жарақаты ауыр емес сияқты. 43 жылы 21 сәуірде Цицерон Антонийге қарсы соңғы үкімін шығарған кезде, Мутина шайқасы қатты жалғасты. Бұл кездесу республикашылар мен Октавианның кесарийлері арасындағы коалицияның жеңісі, басқа консул Хирцийдің өлімі және Марк Антонийдің түпкілікті шегінуі арқылы Мютина науқанының нәтижесін шешті. Алайда, сенаторлық жеңістің ұзаққа созылмауы керек еді, өйткені екі консулдың тәуелсіз, бірақ күмәнді жойылуынан кейін жалғыз қолбасшы Октавиан сеанстың сенаттық Цицерон фракциясымен одақты бұзады.