Кіріспе

Тропикалық Оңтүстік және Орталық Америка мен Кариб теңіздеріне жататын тікенді пальмалар туысы Aiphanes - бұл Оңтүстік және Орталық Америка мен Кариб теңіздерінің тропикалық аймақтарына жататын тікенді пальмалар туысы. Бұл тұқымда шамамен 26 түр бар (төменде қараңыз), олардың мөлшері жер астындағы сабақтары бар жер асты бұталарынан бастап, субканьопий ағаштарына дейін жетеді. Олардың көпшілігі тік жапырақты жапырақтарға ие (жапырақтары қауырсын тәрізді, ортаңғы ос бойымен жұппен орналастырылған листочкаларға бөлінеді); бір түрдің барлық жапырақтары бар. Сабақтары, жапырақтары, кейде тіпті жемістері тікенмен қапталған. Өсімдіктер өмір бойы бірнеше рет гүлдейді және еркек және әйел гүлдері бөлек болады, бірақ олар бір гүлшоғырда бірге болады. Аңтауыштар туралы деректер аз болса да, олардың көпшілігі жәндіктер арқылы аңталады. Жемістерді бірнеше құстар мен сүтқоректілер, соның ішінде кем дегенде екі түрдегі амазонкалық тотықтар жейді. Карл Людвиг Вильденоу 1801 жылы Айфанес деген атауды шығарды. Бұған дейін бұл тұқымға жататын түрлер Bactris немесе Caryota деп аталды. Мартинезия атауы да осы тұқымға қолданылған, ал 1847 және 1932 жылдар аралығында ол әдетте Айфан орнына қолданылған. Макс Бюрет 1932 жылы Айфанес деген атауды қайта тірілтіп, қазіргі заманғы тұжырымдаманың негізін қалады. Айфанес тікенді пальмалардың басқа бірнеше тұқымдастарына жақын. Екі түрі сәндік өсімдік ретінде кеңінен егіледі, ал бірнеше түрдің жемісін, тұқымын немесе пальма жүректерін мыңдаған жылдар бойы Американың жергілікті халықтары жеп келді.

Сипаттама

Айфанес - бұл тікенді пальмалардың тұқымдасы. Оның атауы ежелгі грек тіліндегі ai сөзінен шыққан, яғни "әрқашан" деген мағынаны білдіреді, ал phaneros сөзінің мағынасы "ашық", "көрінетін" немесе "көрініп тұрған" дегенді білдіреді. 1996 жылы ботаниктер Финн Борхсений мен Родриго Берналь осы тұқымға қатысты жазған монографиясында: "Көрініп тұрғандай, Айфанестің түрлерін жиі кездестіретін өсімдіктер арасында табу өте қиын, сондықтан олар неотропикалық пальмалардың ішіндегі ең аз жиналғандардың қатарына жатады", - деп атап өтті. Жапырақтары тікенді, бірақ әр түрдің ішінде де, түрлер арасында да әртүрлі. Жапырақ қабығы әрқашан тығыз тікенді, бірақ тікендер әдетте жапырақтардың ұштарына қарай кішірейіп, аз болады.

Гүлдер

Аифандар - плеонтикалық, яғни өмір бойы бірнеше рет гүлдейді, ал моноэтикалық, яғни еркек және әйел гүлдері бөлек болады, бірақ жеке өсімдіктер екі гүлді де береді. Айфандарда аталық және аналық гүлдер бір гүлшоғырда бірге өседі. Әдетте әрбір түйінде тек бір гүлшоғыры болады, бірақ A. gelatinosa көбінесе бір түйінде үш топта болады. Гүлжапырағы әдетте басты осьтен тұрады, ол танабы мен рахистен тұрады. Рахис рахиллаларды, яғни гүлдер өсіретін кішігірім бұтақтарды, ал педункул рахисті өсімдіктің сабағымен байланыстыратын негізгі сабақ болып табылады. Кейбір түрлерде екінші реттік тармақтану байқалады - рахиллалар өздері тармақтанады және гүлдер осы тармақтарда туындайды. Гүлдер әдетте үш топта өседі: бір аналық гүл, екі аталық гүл. Кейбір түрлерде төрт гүлден тұратын топтар (екі аталық және екі аналық) тіркелген. Гүл шоғының шетінде, ағаштың осьінен алыста, еркек және әйел гүлдерінің орнына еркек гүлдер жұптары келеді. Гүлдің түсі жақсы белгісіз. Оны тірі өсімдіктерден жазу керек, өйткені сақталған гүлдер уақыт өте келе түсі кетеді, ал бұл түрлердің табиғи түрлер туралы деректері толық емес. Аталық гүлдер екі топқа бөлінеді: сары немесе сары түсті гүлдер мен қызғылт гүлдер. Әйел гүлдері еркек гүлдеріне қарағанда әлдеқайда аз танымал. Сулькус - тозаң түйіршігінің бетінде өтетін тесік, ол әдетте тозаңдаудың орын алатын жері болып табылады. Моносулькат тозаңының түйіршігінің бойымен жүретін бір ғана саңылауы бар. Меридиосулькат тозаңның экватор бойымен жүретін саңылауы бар. Ал трихотомосулькат тозаңы үш саңылаулы. Ағзаның сыртқы қабаты аз-көп мөлшерде жоталармен, тікендермен немесе қабықшалармен қапталған. Бұл "скульптура" көбінесе ұшпен тозаңданатын түрлерде, ал қоңыздар немесе аралар тозаңдаған түрлерде аз көрінеді. Тұқымдары жіңішке қоңыр түсті, ұсақ тұқымдық қабығы (немесе testa) және ақ эндоспермі бар, ол тәтті және кокосқа ұқсас.

Тарату және мәртебесі

Айфанес туысы солтүстіктегі Испаниола (Доминикан Республикасы) мен Панамадан шығыста Тринидад пен Тобагоға дейін, Колумбиядан Анды таулары бойымен Боливияға дейін таралған. Бразилияда ол тек Перумен шекарада кездеседі. Айфанестің бір түрі (A. hirsuta) Панамада, ал тағы екеуі (A. horrida және A. minima) Кариб теңізінде кездеседі. Кариб аралдарына тән Aiphanes minima - Оңтүстік Америка құрлығында жоқ жалғыз түр. Гуана мен Венесуэланың оңтүстігінде A. horrida туралы хабарланғанмен, бұл хабарлар гербарийлік талондармен расталған жоқ. Aiphanes horrida - ең кең таралған түр. Ол Тринидадтан Боливияға дейін таралған, бірақ Эквадор мен Перудің солтүстігінде жоқ. Басқа түрлердің таралу аймағы тар, олардың бір орталығы Колумбия мен Эквадордың батысында, ал екіншісі Перудің солтүстік-шығысында орналасқан. A. leiostachys және A verrucosa және тағы үш түрі осыған ұқсас қауіпке ұшырайды деп есептеледіA. chiribogensis, A. duquei және A. lindeniana. Родриго Берналь мен Глория Галеано 2005 жылы Колумбия пальмаларының мәртебесін қарастырған кезде бұл тізімді кеңейтті. Олар екі түрін өте қауіпті деп санады. graminifolia, 2002 жылы алғаш рет сипатталған және A. leiostachys (IUCN Қызыл тізімінде жойылып бара жатқан түр ретінде жіктелген). Олар екі түрін жойылып бара жатқан түрлер қатарына жатқызды. A. acaulis және A. parvifolia және екі түрі осалА. гелатоза және А. пиларис. Сондай-ақ, олар алты түрін қатерлі А деп жіктеді. erinacea, A. hirsuta, A. lindeniana (IUCN Қызыл тізімі бойынша осал), A. linearis, A. macroloba және A. simplex. Бұл түрлерге төнген қауіптер тізімде жоқ, бірақ Йенс Кристиан Свеннинг А. эринацеяға оның таралуы шектеулі және бұзылған ормандарда қалпына келтіру қабілеті нашар болғандықтан, ағаш кесу қауіп төндіретінін хабарлады. Бұған қоса, А. deltoidea, ол Амазонканың батыс жаңбырлы ормандарында кең таралған, сондай-ақ, ол сондай-ақ төмен тығыздықта кездеседі, оны Фрэнсис Кан мен Фарана Мусса 1994 жылы сирек кездесетін түр ретінде жіктеді.

Мекендейтін орта және экология

Аифандар - орман астындағы және астындағы пальмалар. Ең кең таралған түрі, A. horrida тропикалық құрғақ орманда да, ылғалды орман түрлерінде де кездеседі, бірақ оның таралуында жоғары Амазонка бассейнінің ең ылғалды ормандарымен сәйкес келетін алшақтық бар. Тағы екі түр, A. minima және A. eggersii, сондай-ақ құрғақ ортада кездеседі; A. eggersii жыл сайын жауын-шашын аз түсетін аймақтарда кездеседі. Қалған түрлері биік тау ормандарында немесе ылғалды, жиі өте ылғалды жазық ормандарда, оның ішінде жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 5 млн. А. horrida жемісі витаминдер мен энергияға бай және көптеген жануарлар жейді. Оның жемісін май құстары жеп, тұқымдарын шашыратады. Ағаш тікенді болғанына қарамастан, бөрікшіктер де жемісті жейді. және құрып кету қаупі төнген Пуэрто-Рико амазонкасының (Amazona vittata) әлеуетті маңызды азық-түлік түрі болып саналады. Бірнеше түрдің таралуы топтасқан. Эквадорда A. erinacea және Пуэрто-Рикода A. minima тұқымдарының ересектерінің топтасып таралуын және көшеттерді аз жиналуын түсіндіру үшін дисперсияны шектеу қолданылды.

Қолданылуы

Айфандар түрлерінің адамда ұзақ уақыт қолданылуы бар. А. horrida-ға тиесілі деп саналатын көмірленген тұқымдардың қалдықтары Колумбиядағы археологиялық орындарда 2800 жыл бұрын табылған; бұл түрдің тұқымдары әлі күнге дейін тұтынылады және жергілікті нарықтарда сатылады. Aiphanes horrida де кеңінен орнату ретінде отырғызылады, A. minima сияқты. A. deltoidea, A. eggersii, A. linearis және A. minima тұқымдары немесе жемістері жергілікті жерде тұтынады. А. макролабаның пальмалық жүрекін Оңтүстік Американың солтүстік-батысындағы коайкерлер жейді. Aiphanol, A. horrida-дан оқшауланған қосылысы циклооксигеназаларға қарсы елеулі ингибиторлық белсенділікті көрсетті; бұл ферменттерді ингибициялау қабыну мен ауырсыну белгілерін жеңілдетуі мүмкін.