Кіріспе

1823 жылы Уолтер Скотттың тарихи романы.

Куентин Дюрвард – сэр Уолтер Скотттың 1823 жылы алғаш жарияланған тарихи романы. Оқиға француз королі Людовик XI (1423–1483) қызметіндегі шотланд мергенінің өмірінен алынған, ол оқиғаның маңызды бөлігін құрайды.

Құрамы және көздері

Квентин Дюрвард өте қысқа мерзімде жазылған. 1822 жылдың соңында алдын ала зерттеулер жүргізгеннен кейін Скотт 1823 жылдың қаңтарында жазуға кірісіп, 3 мамырда өзінің көмекшісі Джеймс Баллантайнның өтініші бойынша соңғы сөйлемдерді аяқтады. Скотттың басты дереккөзі – Филипп де Комминнің естеліктері. Әдеттегідей, ол тарихи фактілерді еркін өңдеп, көркем туындысын құрды, бірақ көбінесе Людовик XI бейнесіне қатысты Комминнің салмақты көзқарасын ұстанды. Ол басқа да құжаттарды және редакциялық түсініктемелерді пайдаланды, олар [Клод Бернард] Петиоттың «Франция тарихына қатысты естеліктердің толық жинағы» жинағының бірінші сериясында (1819–1826) Коминге қосылған болатын. Кейбір деректер көптеген тарихшылардан алынған, олардың көпшілігі Луиге қарсы болған. Скотттың Солтүстік Францияның сипаттамаларына қатысты кейбір егжей-тегжейлер оның досы Джеймс Скене Рубиславтың Еуропаға жасаған саяхаттарынан алынған қолжазба материалдарынан туындауы мүмкін. Цигандар туралы материалдары үшін Скотт негізінен екі еңбекке сүйенді: Г.М.Г. Грелманның неміс тілінен аударылған «Цигандар туралы диссертация» (1807) және Джон Хойландтың «Цигандардың әдет-ғұрыптары, мінез-құлқы және қазіргі жағдайы туралы тарихи шолу» (1816).

Басылымдар

Алғашқы басылымы 17 мамыр 1823 жылы Лондонда Hurst, Robinson and Co., ал екі күннен кейін Эдинбургте Archibald Constable and Co. баспасынан үш томдық болып жарық көрді. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Басылымның тиражы 10 000 дананы құрады, ал бағасы – бір жарым гинея (1 фунт 11 шиллинг 6 пенни немесе 1,57½ фунт). 1830 жылы Скотт «Магнум» басылымы үшін «Квентин Дюрвард» романына кіріспе мен түсіндірмелер жазды, ол 1831 жылдың желтоқсанында және 1832 жылдың қаңтарында екі томдық болып жарық көрді. J. H. Alexander және G. A. M. Wood дайындаған стандартты қазіргі заманғы басылым 2001 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 15-томы ретінде жарық көрді: ол алғашқы басылымға негізделген, ал «Магнум» материалы 25b томда жарияланды.

Сюжетке кіріспе

Сюжет Франция королі Людовик XI мен Бургундия герцогы Чарльз Батыл арасындағы ортағасырлық қарсыластыққа ортақтас. Луи Льеж қаласының тұрғындарын Чарльзға қарсы көтеріліс жасауға итермелейді, олар Чарльздың жекжаттысы Людовик де Бурбонды, Льеж епископын, Луидің одақтасы Вильгельм де ла Марктің басшылығымен тұтқынға алып, өлтіреді (1482 жылы болған нақты тарихи оқиға). Қылмыс кезінде Луи Чарльздың Пьерондегі лагерінде болады, оны достық көрсету арқылы алдауға тырысады. Алайда Чарльз оның алдамшылығын байқап, көтеріліске ықпал еткен деп айыптап, түрмеге қамауға алады. Луидің еңбегі мен ес жітілігі Чарльздың күдігін сейілтуге және бостандығын қайтаруға мүмкіндік береді. Екінші сюжет желісінде Бургундияның мұрагері Изабел де Крой Чарльздың оны өзінің сүйіктісі Кампо Бассоға үйлендіруге тырысқанда Луидің сарайына паналап келеді. Луи оны бандит капитан Вильгельм де ла Маркқа беруге шешім қабылдап, Льеж епископының қорғауына беру сылтауымен Фландрияға жібереді. Оның сапарында Шотландиядағы кедейлікті қалдырып, Луидің шотланд гвардиясының садақшыларына қосылған садақшы Квентин Дюрвард оны сүйемелдейді. Квентин жоспарланған сатқындықтың алдын алып, Изабелдің махаббатына ие болады. Бірақ Чарльз оны Орлеан герцогымен (француз тәжінің мұрагері) үйлендіруге уәде береді, бірақ ол бас тартады, ал герцог ашуланып, де ла Марктің басын әкелгенге оны уәделейді. Квентин оның інісі Людовик Леслидің көмегімен мұны істейді және Изабелдің қолын жеңіп алады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға 1468 жылы орын алады. Феодализм мен рыцарлық дәуір аяқталып, Франция королі Фландрияның бай азаматтарын өзінің бүлікшіл вассалы Бургундия герцогына қарсы қоссақтап, оларға қарсы айдады. Квентин Дюрвард Турға келді, онда оның ағасы Луи XI-нің шотландтық күзетшілерінің бірі болды, ол әскери қызмет іздеді және патша оны саудагер кейпінде қонақүйге таңғы асқа шақырды, сондай-ақ ақшамен қамтамасыз етті. Заметті ағаштан ілінгенін көріп кесіп тастағаны үшін маршалдың жазасынан мүжілгеннен кейін, ол Лорд Кроуфордтың қызметіне қабылданды және Жаклиннің тарихын білді. Ол Луимен танысты, ал патшалық сарай аң ауына дайындалып жатқанда, Кревекёр графы герцогтің қамқорлығындағы Крой графинясын дереу тапсыруды талап етіп келді, оның себебі графиня әпкесімен бірге мәжбүрлі некеден қашу үшін Бургундиядан қашқан еді, сондай-ақ оның қожайыны Франция тажына адалдығын жоққа шығарды деп жариялады. Аң ауы кезінде Дюрвард патшаның өмірін шошқадан құтқарды, осы қызметі үшін Луи шаштаразымен кеңесіп, оған графиня мен леди Хамелинді қорғауға, шын мәнінде оларды Вильгельм де ла Марк қолына тапсыруға міндеттеді. Біраз жол жүргеннен кейін оларды Дюнуа мен Орлеан герцогы қуып жетеді, олар графиняны ұстап алуға тырысты, бірақ Лорд Кроуфорд оларды тоқтатып, тұтқынға алды. Содан кейін Хайраддин олардың артынан келді, және оның басшылығымен олар бір аптаға жуық сапар шекті, осы кезде Квентин богемиялықтың Де ла Маркпен одақтас екенін анықтады. Ол олардың бағытын өзгертіп, епископтың сарайына аман-есен жетті. Бірақ бірнеше күннен кейін азаматтар оларға шабуыл жасады, ал Хайраддин леди Хамелинді Мартонмен бірге құтқарып шығарды, Квентин графиняны құтқару үшін оралды, ал Гизлердің кеңесімен Павильон оларды қызы мен күйеуі ретінде үлкен залға кіргізді, онда Арденнің шошқасы деп аталатын заңнан тыс адам толқушылармен той жасап отырды. Қаланың губернаторы болған епископты содан кейін сүйреп әкетіп, тұтқынына қарсы айыптағаннан кейін Никкель Блоктың кескішімен өлтірді. Қайырымдылық туралы ұрандар көтерілді, бірақ Де ла Марк әскерін шақырып, Квентин ұлы Карлдың тамағына қылыш тіреп, азаматтарды үйлеріне қайтуға шақырды. Синдиктің көмегімен леди Изабелла мен оның қорғаушысы Шарлеруаға жетті, онда ол монастырға орналастырылды, ал ол бұл жаңалықты Бургундия герцогына жеткізді, оның сарайында Луи кішкентай сүйегімен қонақ болды. Чарльз ашуға толы күйінде патшаны қасиетті жерді қорлауға қатысқан деп айыптап, оны тұтқын ретінде ұстады. Келесі күні өткен кеңесте ол Бургундияның вассалдары арасында көтеріліске итермелеуде айыпталды, ал графиня оған қарсы куә ретінде әкелінді. Ол өзінің кінәсін мойындады, ал Квентин Дюрвард оны эскорттауы туралы сұрақтарға жауап беріп жатқанда, де ла Марк Льеждің принц-епископы ретінде танылуын және оның одақтасы Франция королін босатуды талап еткен хабаршы келді. Луи өзінің өлтірушіні дарға асуға ниетті екенін айтты, ал хабаршының Хайраддин екені анықталды, ол өлім жазасына кесілді, ал герцог пен патша арасындағы дау Орлеан герцогы леди Изабеллаға үйленуі керек деген келісіммен реттелді. Алайда Кревекёр оның мүддесін қорғады, және Арденнің шошқасының басын әкелген адам оның қолын алуға лайық деп келісілді. Квентин богемиялықтан оның жоспарларын білген Франция мен Бургундияның одақтас әскерлерімен бірге оның бекінісіне қарсы аттанды, содан кейін қаһарлы шайқас болды. Ақырында жас шотландық Де ла Маркпен бетпе-бет келгенде, Павильонның қызы француз сарбазынан қорғауын сұрады, және оны қауіпсіз жерге орналастырған кезде, оның ағасы Ла Балафре осы сарбазбен күресіп, оның басын патшаның алдына әкелді. Лорд Кроуфорд оның асыл туған екенін жариялады, бірақ ескі сарбаз өзінің мұрагерлік құқығынан бас тартып, король Луи Квентиннің қызметіне және ептілігіне кепілдік берді, ал герцог оның тегіне қанағаттанғандықтан, ол әділ ханымның жас эмигрантқа деген сезімін білуді сұрады, осылайша ол байлық, мәртебе және сұлулықтың иесі болды.

Қабылдау

Квентин Дюрвард туралы сын-пікірлер көбінесе жағымды болды, оны Уэверли романдарының ең жақсыларының қатарына қойды, бірақ наразылық білдіргендер де болды. Әсіресе, тапқыр кіріспесі, Луи мен Чарльздың контрастты бейнелемесі, есімде қаларлық оқиғалар мен суреттемелер, сюжеттің шебер басқарылуы (кейбіреулер оны әлсіз санаса да) және қызықты әрі беймәлім дәуірдің жарқын көрсетілуі жоғары бағаланды. Ең көп таралған жағымсыз пікірлер – тарихи талдаудың тым басым болуы, көркем шығарманы басып тастау қаупі және әйел персонаждардың әлсіздігі болды. Ұлыбританияда сатылым бастапқыда өте баяу болды, мүмкін, «Пиверіл Пик» романынан кейін тым шапшаң шыққандықтан, бірақ ол Еуропа континентінде бірден танымал болды.