Қыс гүлінің түрлері мен ерекшеліктері

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Chimonanthus – Calycanthaceae тұқымдасына жататын, Қытайда табиғи түрде өсетін гүлді өсімдіктер туысы. Таксономиялық тұрғыдан қарағанда, оған үштен алтыға дейін түр жатады; Қытай флорасы алты түрді мойындайды. Бұл атау грек тілінде «қысқы гүл» деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

Олар 2–13 м биіктікке дейін өсетін жапырақты немесе мәңгі жасыл бұталар. Жапырақтары қарама-қарсы, бүтін, 7–20 см ұзындығында және 3–7 см енінде болады. Гүлдері 2–3 см енді, көптеген спиральды орналасқан сары немесе ақ түсті гүл жапырақтарынан (тепалдарынан) тұрады; олардың иісі күшті, және жаңа жапырақтардан бұрын қыстың соңында немесе көктемнің басында гүлдейді. Жемісі – 3–4 см ұзындығындағы эллипстік құрғақ қапшық.

Өсіру және пайдалану

Chimonanthus praecox ("қысқы тәтті") – әсемдік үшін кеңінен өсірілетін жалғыз түр, оның қыста хош иісті гүлдері үшін; олар гүл шаруашылығында кесілген гүлді бұтақтар ретінде де қолданылады, оларды форзиция сияқты күштеп өсіруге болады. Гүл жапырақтары өте майлы. Өсімдік күн сәулесінің орташа мөлшерін немесе күңгірт көлеңкені, ылғалды климатты (USDA 7 аймағына төзімді) және қыста су тоқтамайтын, жұмсақ, қышқыл, су өткізгіш топырақты жақсы көреді. Гүлдеуіне ыңғайлы жағдай жасау үшін оңтүстікке қараған, қорғалған қабырға жақсы, және оның 3 м (10 фут) дейін кеңейетінін ескере отырып, орналасқан жерін таңдау керек, себебі дұрыс емес орналасқан бұтаны жазда уақытынан бұрын кесу келесі қыста гүлдеуіне кедерес келтіреді. Қытайда Chimonanthus Сунь әулеті кезінде қолданысқа енген, 11 ғасырдағы сарай поэзиясына шабыттандырған; ол қытайлық Жаңа жылда гүлдейді, гүлдеген бұтақтары шаш әшекейі ретінде қолданылады. Қытайда кесілген бұтақтары кептіріліп, кір жуатын шкафтарды хош иістендіру үшін сақталады. Бұл бұта Жапония бақшаларына Қытайдан Эдо кезеңінің басында (шамамен 1611-1629 жылдар аралығында) әкелінген. Оның Еуропа бақшаларына енгізілуі, Жапониядан, Англияда 1766 жылы белгілі болды, ол Ворчестерширдегі Крум Корттағы консерваторияда Ковентридің 6-графы үшін шыны астында өсірілді. 1799 жылға қарай бұл бұтаның биіктігі 5 метр, ені 3 метрге жеткен. Сол кезде ол қыста қорғанышсыз сыртта сыналып, Англияның оңтүстігінде төзімді екені дәлелденді. Оның бір бөлігі балабақшалардағы өсірушілерге таратылып, Еуропа бау-бақша шаруашылығына енген. Ірі гүлді (бірақ иісі аз) "grandiflorus" сорты 1819 жылға дейін Лондонның Бейсуотер қаласында графа де Вандеспен өсірілгені де белгілі. Американың отарлық бағында Chimonanthus туралы ешқандай мәлімет табылмады; ол алғаш рет 1811 жылы американдық каталогта ұсынылды. Бұл гүлдер кем дегенде Нью-Йорк қаласына дейін қырауда тоқтап, бірақ гүлдеуін тоқтатпайды. Гүлдері жеуге жарамды, сондай-ақ шайға хоштандыру үшін қолданылуы мүмкін. Гүлдеуі бітіп, жас өскіндерде гүлдеуі жақсы болатындықтан және жазғы және күзгі маусымда әдемі болмайтындықтан, Форзиция сияқты, жартылай кесіп, бірнеше ескі, жуан сабақтарды түбірден алып тастау арқылы жұқартқышпен кесіледі. Chimonanthus өсімдіктері көбінесе құрттардың шабуылына ұшырайды, сондай-ақ кенелер мен жапырақ қоңыздары да зиян келтіруі мүмкін.

Chimonanthus praecox ("wintersweet") is the only species widely grown as an ornamental plant, for its spicily scented winter flowers; these are also used in floristry as cut flowering branches, which can also be forced as with forsythia. The petals are quite waxy. The plant prefers medium exposure to sunlight or high dappled shade, a fresh climate (hardy to USDA Zone 7), and soft, acidic permeable ground not waterlogged in winter. A protected, south facing wall encourages early flowering, and a position should be chosen where its spicy perfume can be appreciated while coming and going from the house. Space needs to be allowed for its eventual spread to 3 m (10 ft), since untimely summer pruning to keep an ill sited shrub in check will sacrifice flowering the following winter. In China Chimonanthus was domesticated during the Song Dynasty and inspired courtly poems from the eleventh century; it flowers at the Chinese New Year, when flowering sprigs are used as hair ornaments. In China, prunings are dried and kept to perfume linen cupboards. The shrub was introduced to Japanese gardens from China in the early Edo period (probably between 1611 and 1629, according to Garden Plants of Japan). Its introduction into European gardens, from Japan, is noted for England, 1766, when it was grown under glass for the sixth Earl of Coventry in the conservatory at Croome Court, Worcestershire. By 1799 that shrub had grown to be 16 feet high and 10 feet wide. By that time it had been tried out of doors without winter protection and proved hardy in the south of England. Slips of it were distributed among nurserymen and so it entered European horticulture. A larger flowered (though less fragrant) variety, "grandiflorus" was grown by the comtesse de Vandes in Bayswater, London, before 1819.) is also noted. No notice has yet been found of Chimonanthus in an American colonial garden; it was first offered in an American catalogue in 1811. It is hardy at least to New York City, where frosts interrupt, but do not stop the flowering. The flowers are said to be edible., and can be used to flavor tea. At the end of its flowering, since it flowers most freely on ripened young wood and has little summer and autumn interest, it is thinned and pruned similarly to Forsythia by partly heading back and a few thick old stems removed at the ground. Chimonanthus plants are frequently subject to attacks from aphids, and may be attacked by mites and leaf beetles.

Мәдениет символикасы

Химонантусты көбінесе Prunus mume деп жаңылыстырады, себебі оның аты қытай тілінде 梅 (мей) таңбасымен аяқталады. Екеуі де қыс пен көктем арасында гүлдейді және жаңа жылдың жақындап келе жатқанының символы болып саналады. Дегенмен, «Қыстың үш досы» немесе «Суй Хан Сан Ю» деп аталатын Prunus mume, қарағай және бамбук бірге қыстың суық кезеңдеріндегі төзімділігі үшін қытай мәдениетінде ерекше құрметке ие үштік құрайды.