Кіріспе

Маниоттар немесе Маниаттар (Μανιάτες) – Мани түбегінде дәстүрлі түрде қоныстанған грек этностық тобы; Грекияның оңтүстік Пелопоннес аймағындағы Батыс Лакония және Шығыс Месенияда орналасқан. Бұрын оларды Майноттар деп, ал түбекті – Майна деп атаған. Маниоттар өзінің ежелгі спарталықтардың ұрпақтары екенін айтады және олар көбінесе осылай сипатталады. Аймақтың жер бедері таулы және қиын өткелді (жақында ғана көптеген Мани ауылдарына теңіз арқылы ғана қол жеткізуге болатын), ал "Мани" деген аймақтық атау бастапқыда "құрғақ" немесе "шөл" дегенді білдірген болуы мүмкін. "Маниот" атауы "Маниге тән" деген мағынаны білдіреді. Жаңа заманның басында маниоттар қатал және мақтаншақ тәуелсіз жауынгерлер ретінде танымал болды, олар қарақшылықпен айналысып, қандық қарым-қастылықтар жасады. Көбінесе маниоттар бекінілген ауылдарда (және "мұнара үйлерде") өмір сүрді, олар өз жерлерін Вильгельм II Вильгардуиннің әскерлеріне, содан кейін Осман империясының әскерлеріне қарсы қорғады.

Аттар

Маниоттардың тегі қазіргі Манидің Мессениялық ("сыртқы" немесе солтүстік-батыс) бөлігінде "eas", Лакониялық ("ішкі" немесе оңтүстік-батыс және шығыс) бөлігінде "akis" немесе "akos"пен бітеді, ал сирек жағдайларда "oggonas" болады.

Микендік Мани

Гомердің "Кеме каталогы" атты "Илиада" кітабында Мани қалалары: Месси (Мезапос), Оэтил (Оитил), Кардамили (немесе Скардамула), Герения, Тютрон (Котронас) және Лас (Пассавас) есімдері аталады. Микендіктер дәуірінде Мани гүлденді, ал Тенерон мүйісінде грек құдайы Аполлонға арналған ғибадатхана салынды. Бұл ғибадатхананың мәні соншалық, ол Дельфимен бәсекелесе алды, ол кезде Дельфи Посейдонға арналған ғибадатхана болған. Көп ұзамай, Тенерон ғибадатханасы Посейдонға, ал Дельфидегі ғибадатхана Аполлонға бағышталды. Басқа аңыздарға сәйкес, Тенероның жанында Аидқа апаратын үңгір бар екен. Мани басқа да әңгімелерде де кездеседі, мысалы, Троялық Елена (Спарта патшайымы) мен Парис Гитхеио жағалауындағы Кранае аралында алғашқы түндерін өткізген. Біздің заманымыздан бұрынғы 12 ғасырда Дорийлер Лаконияға шапқындады. Дорийлер бастапқыда Спартада қоныстанды, бірақ олар көп ұзамай аумағын кеңейте бастады және шамамен б.з.д. 800 жылға қарай Мани мен Лаконияның қалған бөлігін басып алды. Маниға Периоэктер деген әлеуметтік топ берілді. Сол кезде Финикиялықтар Маниге келіп, Гитионда (римдік атауы: Gythium) отар құрған деп есептеледі. Бұл отар Лакон шығанағында көптеп кездесетін, қызыл бояу жасауға қолданылатын мүрекс (мурекс) деп аталатын теңіз қабықшасын жинады.

Классикалық мани

Спартандықтар Маниді билеген кезде Тенерон жалдамалы әскерлердің маңызды жиналатын орнына айналды. Гит Спартадан жақын болғандықтан, спартандықтардың маңызды портына айналды. 455 ж.б.д., бірінші Пелопоннес соғысы кезінде, афиналық адмирал Толмид 50 трирема және 4000 гоплитпен бірге оны қоршап алып, басып алды. Пелопоннеске спартандықтардың басшылығы б.з.д. 371 жылға дейін сақталды, содан кейін Леуктра шайқасында Эпаминондас бастаған тебандықтар оларды жеңді. Тебалықтар Лаконияға жорық бастап, үш күндік қоршаудан кейін Гиттиумды басып алды. Тебалықтар Гиттиумды ұзақ уақытқа дейін ұстай алмады, оны спортшылар кейпінде келген 100 таңдаулы жауынгер басып алды. 195 ж.б.д., Рим-Спартан соғысы кезінде, Рим Республикасы мен Ахай лигасы, біріккен Пергамен және Родос күштерінің көмегімен, ұзақ қоршаудан кейін Гиттиумды басып алды. Одақтастар Спартаны қоршауға алып, Набисті қарсыластыруға мәжбүрлеуге тырысты. Бейбіт келісім шартының талаптары бойынша, Манидің жағалау қалалары автономияға ие болуға міндеттелді. Қалалар Ахай лигасының қорғауындағы Гиттиумды астана етіп, еркін лакондықтардың Койнонын құрды. Филопомен басқаратын Ахай лигасының әскері мен флоты қаланы азат етуге тырысты, бірақ Ахай флоты Гиттиум түбінде жеңіліске ұшырады, ал әскер Тегеяға шегінуге мәжбүр болды. Алайда, спартандықтар порт іздеп жүріп Лас қаласын басып алды. Ахайлар Спартаны басып алып, оларға өз заңдарын таңуға тырысты.

Римдік Мани

Маниоттар б.з.д. 146 жылға дейін бейбіт өмір сүрді, сол кезде Ахай лигасы римдік үстемдікке қарсы көтеріліс жасап, Коринф шайқасына әкеп соқты. Бұл қақтығыс нәтижесінде Коринф қаласы Луций Муммий Ахаик әскерлерімен қиратылды және Ахай лигасы Рим республикасына қосылды. Римдіктер Пелопоннесті жаулап алғанымен, Коинон өзінің тәуелсіздігін сақтап қалды. Маниоттар криттік және киликийлік қарақшылардың шабуылына ұшырады, олар Маниді тонап, Посейдон храмын қарақшылықпен тонады. Маниоттар Помпей Ұлы оларды жеңген кезде қарақшылардан құтылды. Көбінесе ризашылықтың белгісі ретінде, маниоттар Помпейге Юлий Цезарьге қарсы шайқастарында (б.з.д. 49–45) садақшылармен жабдықтап, бірақ жеңіліске ұшырады. Антоний мен Октавиан арасындағы азаматтық соғыс кезінде (б.з.д. 32–30), маниоттар және қалған лакондықтар Августқа Актиум шайқасында (б.з.д. 2 қыркүйек, 31) Марк Антоний мен Клеопатра VII-ге қарсы күресу үшін әскерлер берді. Олар Августы император ретінде ресми түрде мойындап, оны Псаматхусқа (қазіргі Порто-Кагио маңына) шақырды, соның нәтижесінде Коинонның "алтын ғасыры" басталды. Мани римдіктерге құрметпен бағынып, римдіктердің билігінде гүлденді. Коинон 24 қаладан (кейіннен 18) тұрды, олардың ішінде ең маңыздысы Гитхиум болды. Алайда, Манидің көп бөлігі жартылай тәуелсіз (Рим билігіндегі автономия) Спартаның билігінде қалды, олардың ең танымалдары Асине және Кардамили еді. Паузаний Гитхиумның Марк Аврелийдің (161–180 жылдары билеген) тұсындағы сипатын сипаттап қалдырды: агора, акрополь, Крана (Маратониси) аралы, онда Парис Трояға жол тартқанда, Спартадан әкелген сұлу Еленамен неке тойын өткізді, Мигоний немесе Афродита Мигонитис (қазіргі қала орналасқан жері) және оның үстіндегі Ларисий (Кумаро) төбесі. Бүгінгі күні, театрдың қалдықтары мен теңіздің ішінара жапқан ғимараттарының барлығы римдік кезеңге жатады. Коинон 297 жылы Рим императоры Диоклетианның провинциялық реформаларына дейін жартылай тәуелсіз (Рим билігіндегі автономия) күйінде болды. Рим империясына варварлардың шабуылы басталғанда, Мани босқындарға пана болды. 375 жылы аймақта болған күшті жер сілкінісі Гитхиумды қиратты. Он жылдардан кейін, атақты византиялық қолбасшы Белисарий вандалдарға қарсы жеңісті жорығына бара жатып, Кениполисте тоқтады, жергілікті тұрғындарды жеңісі үшін құттықтады, олардан азық-түлік және сарбаздар жинады. Гринхалг пен Элиопулосқа сәйкес, еуразиялық аварлар (славяндармен бірге) 590 жылы батыс Пелопоннестің көп бөлігін шабуылдап, басып алды. Алайда, VI ғасырдың соңына дейін императорлық Византия аумағына славян (немесе авар) шабуылдарының археологиялық дәлелдері жоқ. Жалпы алғанда, Грекияда славян мәдениетінің іздері өте сирек кездеседі.

Мореяның деспоты кезінде

1261 жылғы 25 шілдеде Михаил VIII Палеологтың басшылығымен Византиялықтар Константинопольді қайта басып алды. Принц Уильям Мегали-Майна, Мистрас, Геронтрай және Монемвасия бекіністерін, сондай-ақ Пасавас бароннасы леди Маргарет сияқты кепілдерді тапсыру шартымен босатылды. Франктар Лакониядан кеткеннен кейін, маниоттар Морея деспотының билігінде бейбіт өмір сүрді, оның кезектегі деспоттары провинцияны басқарды. Мани аймағында босқындар болған Никляни әулеті үстемдік құрған секілді. Алайда, Осман түріктері Пелопоннеске шабуыл жасағанда бейбітшілік бұзылды. Патрик Ли Фермор олардың Никли тұрғындары екенін айтады. Никлянилер – бай, жоғары топқа жататын адамдар еді, олар Маниде қамалдар салуды бастады. Соңғы топ – фамейлер, олар жемі-жұмысшылар еді. Олардың ешқандай мүлігі болған жоқ, сондықтан кейде қазіргі тарихшылар оларды ахманомерилермен шатастырады. Олар босатылып, ахманомерилерге айналуға мүмкіндік алатын. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Мани халқы Грекияның басқа аймақтарынан келген көптеген босқындардың есебінен күрт өсті. Кассис сол кезде Мани халқының саны 40 000 мен 80 000 аралығында болғанын айтады. Венециялықтар Портаның құрметін алу үшін кейбір маниот көтерілісшілерін ұстап берді. Османдықтар Кладастан бұрын Оитилоға жетті, ал маниоттар оларға шабуыл жасап, қырғын жасады. Тек бірнеше адам ғана құтылды, олардың ішінде Але Бумико да болды. Кладас 14 000 маниотпен Лакония жазығына басып кірді және түрік тұрғындарын өлтірді. Бір айдан кейін Ахмед бей басқаруымен үлкен күш Маниге басып кірді және Кладасты Порто-Кагиоға кері шегіндірді. Сол жерде оны Неаполь королі Фердинанд I-нің үш галерасы алып кетті. Кипр сол жылы құлады, бірақ Киелі Лига флоты 1571 жылы Лепанто шайқасында Осман флотын жеңді. Гректер Иоанн Австриялықтың Монемвасия епископының басшылығымен олардың көтерілісін қолдайды деп үміттенді.

17 ғасыр

1603 жылы маниоттар жақында крест алған Рим папасы VIII Климентке үн қосты. Екі жылдан кейін Климент қайтыс болды, ал маниоттар Испания патшасы Филипп III-ге назар аударып, жаңа қолдаушы іздеуге кірісті. Осы арқылы ол Константинополь тағына талапкерлік етті. Ол маниоттармен келісімге келіп, олар оны «Палаиолог Константин патша» деп атады. Порта бұл туралы естігенде, Маниге шабуыл жасау үшін 20 мың сарбаз бен 70 кемеден тұратын әскерді Арсланның басқаруымен жіберді. Ол Маниді қиратты және маниоттарға салық жүктеді (бірақ маниоттар салық төлемеді). Бұл Неверсті жаңа жорығын белсендіруге итермеледі. Неверс Еуропа елдерінен қолдау іздеп, елшілерді жіберді. 1619 жылы ол алты кеме мен бірнеше адамды жалдады, бірақ Отыз жылдық соғыстың басталуына байланысты миссияны тоқтатуға мәжбүр болды. Маниде босқындардың жаппай көшіп келуі жаңа проблемалар тудырды. Жақсы егістік жердің шектеулі болуы отбасылар, рулар және түрлі ауылдар арасында көптеген жергілікті соғыстарға әкелді. Маниде қарымта алу дәуірі басталды және елді азаматтық соғыстан тек Осман империясының жаңа шабуылы ғана құтқара алады деп ойланды. Көптеген маниоттар Венеция дожінің әскерінде жалдамалы әскерлер ретінде қызмет етсе, ал басқалары патриоттық міндеттерін орындау үшін қарақшыларға айналды. Шындығында, Осман флоты Криттегі Ханья маңында маниоттық қарақшылармен жойылды. Критті басып алғаннан кейін Осман империясы Маниге назар аударды. Ұлы визир Кёпрули Фазыл Ахмет-паша Маниді бағындыру үшін пират Хасан Бабаны жіберді. Баба Маниге келді және маниоттардан кепілдерді беруді талап етті, бірақ оған оқпен жауап берді. Түнде он маниот Хасанның кемелерінің арқандарын кесіп тастады. Бұл жағдайдан пайдаланып, маниоттар түріктерге шабуыл жасап, оларды өлтіріп, кемелерді басып алды. Баба тек бір кемемен ғана құтыла алды. Константинополь бағында 25 жастағы маниоттық пират Лимберакис Геракарис өмір сүрді. Он бес жасында ол Венеция галереяларында есуші болып жұмыс істеді. Венециялықтар босатып жібергеннен кейін ол қарақшылықты жалғастырды және 1667 жылы түріктерге түсті. Ұлы визир оған түріктермен ынтымақтасып, Маниді басып алуға көмектессе, рақымшылық жасайтынын шешті. Геракарис келісіп, 1670 жылы Манидің бегі болды. Геракистің алғашқы әрекеттерінің бірі - кланының жаулары Иатриан және Стефанопулос отбасыларын Оитилодан қуу болды. Иатриандар 1670 жылы Тосканадағы Ливорноға қашып, сонда қоныстанды. Стефанопулос руы 1676 жылы Оитилодан кетуге мәжбүр болды және Генуя Республикасынан рұқсат алғаннан кейін Корсикаға кетті. Стефанопулос отбасы алғаш Паомия қаласында тұрды, содан кейін Каргезеге көшіп, осы күнге дейін өздерін гректер деп санайды. 1600-1700 жылдар аралығында маниоттардың Маниден Еуропа елдеріне жаппай көшіп кетуі болды. 1570 жылы кейбір маниоттар Волтерраға көшіп келді. Стефанопулос руының 700-ге жуық мүшесі Корсикаға көшіп келді, сондай-ақ Фердинанд Медичидің рұқсатын алғаннан кейін Тосканаға қоныс аударған Латриани (оның латыншасы Медичи болды). Осман әскерлері австриялықтармен айналысқан кезде Морозинидің басшылығымен венециялықтар Пелопоннестегі түрік иелігіндегі аумақтарды басып алу мүмкіндігін көріп, Мореан соғысын бастады. Пелопоннестегі түрік генералы Исмаил бұл жоспарды біліп алып, Маниге 10 000 сарбазбен шабуыл жасады. Түріктер жазықты қиратты, бірақ түнде маниоттар шабуыл жасап, 1800 түрікті өлтірді. Басқа түріктер Келефа мен Зарнатас қамалдарына қашып, онда маниоттар қоршауға алды. Ұзақ қоршаудан кейін маниоттар Корони мен Келефаны басып алды. Алайда Исмаил 10 000 жаяу әскері мен 2500 артиллериясымен оралып, Келефада маниоттарды қоршауға ала бастады. Түріктер Морозинидің басшылығындағы 4500 венециялық келгенге дейін қабырғаларды бұзуға аздап қалды және түріктерді Маниоттар қуып келе жатқан Кастанияға шегінуге мәжбүр етті. Венециялықтар гректердің көмегімен Пелопоннестің қалған бөлігін басып алып, содан кейін Афинаны қоршауға алды. Афинаны қоршау кезінде Османдықтар Парфенонды оқ-дәрі қоймасы ретінде пайдаланды. Венециялықтардың артиллерия атысы қоймаға тигенде, жарылыс Парфенонның үлкен бөліктеріне зақым келтірді. Венециялықтар Лимберакисті Киелі Марк орденінің рыцары етіп, Румелидің билеушісі деп таныды. Лимберакис алғаш Арта қаласына шабуыл жасады, осы кезде Османдықтар Карпензидегі оның иеліктерін жойды. Ол Маниге қайтып оралғанға дейін қаланы...

Орлов көтерілісі

Орыс армиясының грек офицері Георгиос Папазолис Орловтармен дос болғандықтан, оларды Ұлы Екатеринаға Маниге әскер жіберіп, Грецияны азат етуге көндірді. Орыстар сол жылдың соңына дейін өздерінің операцияларын жүргізді, содан кейін Ресейге қайта оралды. Қастаниядан Хасан Гази Скутариге қарай жылжып, күшті Григоракис руының мұнарасын қоршады. Мұнарада он бес адам болды, олар үш күн бойы қарсы тұрды, сосын түріктер мұнараның негізін бұзып, оқ-дәрі орналастырып, бүкіл гарнизонды жарылыспен жойды. Осы кезде 5000 ер және 2000 әйелден тұратын негізгі Маниот әскері Парасирос қаласының үстіндегі таулы жерде қорғаныс позициясын бекітті. Бүкіл әскерге Экзарх Григоракис және оның інісі Занетос Григоракис басшылық етті. Осман әскері Агио Пигада (яғни "Қасиетті құдық") жазығына жетті. Олар Маниоттарға Хасанның келіссөздерге дайын екенін хабарлап, елшілерді жіберді. Маниоттар түріктерге елші жіберсе, келіссөздер сәтсіз аяқталған жағдайда Хасан оларды өлтіретінін білді. Дегенмен, маниоттар алты адамды шарттарды талқылауға жіберді. Елшілер өлтірілгеннен кейін, қалған маниоттар османдықтарға шабуыл жасады. Шайқас қызыл болды, және тек 6000 түрік ғана Мистрасқа жетті. Маниоттардың қанша шығынға ұшырағанын ешкім нақты білмеді, бірақ түріктер 10000 адамнан айырылды. Пасха күні Экзархтың анасы Скутари халқын ұлының өлімі үшін кек алуға үндеді. Занетос Григоракистің басшылығымен Скутарилықтар дін қызметкерлерінің киімдерін киіп, Пасавасқа кіруге рұқсат алды. Ішке кірген соң, олар жасырын қаруларын шығарып, Пасавастың барлық түрік тұрғындарын өлтірді. 1782 жылы Османдықтар Мани биі Микалис Трупакисті кемеге шақырып, Лесбосқа жіберді, онда ол қарақшылық үшін өлім жазасына кесілді. Порта оны алмастыру үшін Занетос Григоракисті алуға тырысты, бірақ Занетос кемеге тартылып, би болуға мәжбүр болғанға дейін бас тартты. Орлов экспедициясынан кейін көптеген маниоттар Ресей әскеріне қатысты. Екі легионның қалдықтары Ресей теңіз күштеріне мортықтар ретінде қосылып, Эгей және Жерорта теңізіндегі операцияларға қатысты. Бұл еріктілердің екі жетекшісі Стефанос Мавромихалис және Димитриос Григоракис негізгі Маниот руларының ұрпақтары болды, олардың әрқайсысы майор шеніне дейін көтерілді.

Ламброс Кацонис

Занетос билік құрған кезде Мани көптеген клепттер мен басқа да грек қарақшыларының бекінісіне айналды. Олардың арасында белгілі грек қарақшысы және орыс әскерінің офицері Ламброс Кацонис болды, ол орыстарға османдықтарға қарсы соғыста көмектесті, сондай-ақ Андреас Андрутсос (Одиссейдің әкесі) және Захария Барбициотис та болды. 1792 жылдың 9 қаңтарында Ресейдің Екатерина II-сі өзінің өкілі Александр Безбородкоға Осман империясының ұлы визирі Кожа Юсуф-пашамен Яссы шартын жасауға бұйрық берді. Бұл шарт Ресей-Түрік соғысын аяқтады, Ресейдің 1783 жылы Қырым хандығын аннексиялауын мойындады және Едисанды Ресейге берді, осылайша Еуропадағы Ресей-Түрік шекарасын Днестр өзенімен белгіледі, ал Азия шекарасы (Кубань өзені) өзгеріссіз қалды. Ламброс Кацонис: "Аикатерина (грекше: Екатерина) келісімін жасады, бірақ Кацонис жаумен келісім жасаған жоқ" деді. Сол жылы маниоттар Гитейода бас қосып, Занетос Григоракистің туысы Теодорос Занеракос немесе Теодоробейді Манидің басшысы етіп сайлады. 1815 жылы османдықтар Маниге шабуыл жасады, бірақ олар кері шегінді.

"Соғыс жариялау" және грек революциясына үлес қосу

Өздерінің жауынгерлік дәстүрлерімен танымал болған маниоттар грек азаттық қозғалысына (көптеген басқа грек аймақтарымен бөліскен талап) алғашқы болып қосылды және олардың үлесі маңызды болды. Филики Этерия деп аталатын қоғам маниоттарды ұйымдастыру үшін өз өкілдерін Перревос пен Крисоспатис жіберді. 1821 жылы 17 наурызда 12000 маниот Ареополи қаласындағы Таксиархтар (Архангелдер) шіркеуінде жиналып, Осман империясына қарсы соғыс жариялады. Олардың туы ортасында көк крестпен ақ түсті. Тудың үстінде "Жеңіс немесе өлім" деген ұран бар еді. Маниоттар өздерінің байрағында "Азаттық" емес, "Жеңіс" деп жазуға жауапты болды, өйткені Мани әрқашан еркін болды. Тудың төменгі жағында ежелгі спартан жазуы бар еді: "Қалқанмен немесе қалқанда". 21 наурызда Петрос Мавромихалис, Теодорос Колокотронис және Папафлессас қолбасшылығындағы 2000 адамнан тұратын армия Каламатаға қарай аттанды. 23 наурызда олар қаланы басып алды. Колокотронис өзінің дұрыс екеніне сенімді болып, 300 маниотпен Аркадияға көшіп барды. Аркадияға кірген кезде оның 300 жасағы түрік әскерімен соғысып, оларды жеңді. Ибрагим осы шатастықты жақсы пайдаланып, өз әскерімен (25 000 жаяу әскер, ат әскері және артиллерия, Осман Мысыр флотының қолдауымен) Метонияға қонды. Көп ұзамай Ибрагим Нафплио мен Маниден басқа Пелопоннес аралдарын қайтадан басып алды. Ол Нафплионды басып алуға тырысқанда, оны Димитриос Ипсилантис пен Петростың ағасы Константинос Мавромихалис кері қайтарып жіберді. Содан кейін Ибрагим Маниге баруды шешті. Ол маниоттарға: "Егер сендер берілмесеңдер, олардың жерін қиратып жіберемін" деп хабаршы жіберді. Маниоттар берілудің орнына: "Оны Альмирос пен Верга қабырғаларында тоқтатты, олардың ұзындығы шамамен 500 метр болатын. Қабырғаларды Илияс Мавромихалис (Кацакос) басқаратын 2000 маниот және 500 грек босқыны қорғады. Ибрахим өзінің жаяу әскері мен ат әскерін маниоттықтарға қарсы қозғаған кезде, екі кемесіне, соның ішінде өзі де, маниоттықтардың қорғанысына теңізден артиллериясымен шабуыл жасауға бұйрық берді. Мысыр әскері маниоттықтарға сегіз рет шабуыл жасап, кері қайтарып жіберді. Маниоттар мысырлықтарды Вергаға қайтып оралғанға дейін Каламатаға дейін қуып жетті. Бұл шайқас Ибрагим үшін қымбатқа түсіп қана қоймай, оның Маниге солтүстіктен шабуыл жасау жоспарын да бұзды. Верга мен Дироста жеңілген Ибрагим бір ай бойы Пелопоннесті тонап, кейін Маниге қайта оралды. Ол Тайгетус өзеніне қарай 6 мыңнан тұратын араб әскерін жіберіп, Гитейо мен Лакония Маниін басып алды. Әскердің қолбасшысы Босинас деп аталатын грек сатқын болды. Полицаравосқа (қазіргі Таигеттің оңтүстік бөлігіндегі бос орын) қарай алға жылжуда, оны Теодорос Статакос тоқтатты, ол өзінің он үш адамнан тұратын отбасымен бірге мұнарасында күтіп тұрды. Босинас Статакосты берілуге мәжбүрлеуге тырысты, ал соңғысы берілуді қимылдаған кезде Босинас мұнараға қарай келді. Алайда Босинас қашықтықта болған кезде Статакос және оның кішкентай тобы оны өлтірді. Босинас әскері бұған жауап ретінде мұнараға өздерінің оқ-дәрілерімен атқылап, оны қиратты. Содан кейін мысырлықтар Полицаравос қаласына қарай жүріп, оған 28 тамызда жетті. Қала тұрғындары әйелдер мен балаларды тауларға қашырып, ондағы қорғаныстарын нығайтты. Қалалық әскерге басқа маниоттар қосылды, көп ұзамай олардың қатарында 2500 адам болды. Арабтар келген кезде маниоттар бекіністерінің айналасына жиналып, оларға шабуыл жасады. Арабтар Полицаравостан 400 адамнан қаза тауып, кері шегінген, ал маниоттар тек тоғыз адамнан қаза тапты. Каподистрий Петростың інісі Ценистің Грекияның сол кездегі астанасы Нафплиоға барып, келіссөздер жүргізуін өтінді. Тзанис келген соң, оны тұтқындап, түрмеге жапқан. Кейін Каподистрий Маниге сарбаздарды жіберіп, Петросты тұтқындатып, түрмеге қамап, басқыншылық жасады деген айып тағып отырды. Оның ағасы Константинос, Нафплионың қорғаушысы, және Петростың ұлы Георгиос Мавромихалис, астанада үй қамауына алынды. 1831 жылы 27 қыркүйекте (Грегориан күнтізбесі бойынша 9 қазан) Каподистриас Киелі Спиридон шіркеуіндегі ғибадатқа қатысты. Ол Константинос пен Георгиостың шіркеудің есігінде күтіп тұрғанын байқады. Ол олардың қасынан өтіп бара жатып, кішкене тоқтап, шіркеуге кірді. Ол шіркеуге кіргізер алдында Константинос өзінің қаруын қолданды, ал оқ Каподистриастың басын артқы жағына тигізді, ал Георгиос оны жүрекке ұрды. Каподистрий өзінің қызметшілерінің қолына құлап түсті. Каподистрийдің қауіпсіздік қызметкері Константиносты қашқанда атып, оны бірнеше оқтар шалды. Константинос денесін ашулы халық сүйреп теңізге лақтырып жіберді. Георгиосты тұтқындап, Нафплио жағалауындағы Бурци аралында атқылап өлім жазасын орындады, ал оның әкесі бәрін бақылады. Кеңес Меса Маниді бағындыру үшін баварлық әскерді жіберді. Олар Ареополиге жетті, бірақ түні бойы маниоттар оларды қоршап алып, тұтқынға алды, олар аумақтан кетуге мәжбүр болды. 1834 жылы 14 мамырда төрт баварлық рота, төрт зеңбірекпен бірге, Петровуни қаласын қоршады. Ақырында 800 маниот айналасындағы қалалардан шабуыл жасады. Баварлықтар көптеген сарбаздары маниоттардың қолынан қаза тауып немесе қаладан қашқанда жартасқа құлап өлді. Кейін сол жылы генерал Кристиан фон Шмальц басқаруымен бес зеңбірекпен 6000 сарбаздан тұратын әскер Петровуниді қайтадан қоршады, сонымен қатар патшалық маниоттардың бес эскадроны көмектесті. 1000 маниоттан тұратын әскер жақындап келе жатқанын естіген соң, олар Гитейоға шегінді.

XIX ғасырдың аяғы

Отто билігі тұсында Маниде қан төгілді, өйткені ондаған жылдар бойы аймақты қырқыстар мазалады. 1841 жылы Критіде Осман империясына қарсы көтеріліс болды. Криттіктердің туыстары саналатын маниоттар Критіге асығыс келіп, оларға көмектесті. Криттіктер маниоттармен бірігіп, түріктерді бекініске тығып, оларды қоршауға алды. Бірлескен Османдық-британдық флот криттіктерді бағындырды, бірақ жеңіліс көрмеген маниоттар Маниге қайтуды жөн көрді. 1866 жылы Критіде жаңа төңкеріс басталды, және Петропулакос басшылығымен 2000 маниот туыстарына көмекке аттанды. Бірақ криттіктер жеңіліске ұшырады, ал жеңіліс көрмеген маниоттар тағы да Маниге оралды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маниот қарулы күштері Грекия шайқасында Грек армиясының жеңіске жетуіне зор үлес қосты. Маниот полковнигі Константинос Давакис қарулы күштердің жетекшілерінің бірі болды. Маниоттардың коммунизмге қарсы көзқарастарының арқасында, оккупация кезінде Мани қауіпсіздік батальондарының бекінісіне айналды. 1944 жылы немістер мен итальяндықтар Грекиядан кетіп қалды, бірақ олар кетіп кеткеннен кейін Грецияда Азамат соғысы басталды. Грекия Коммунистік партиясының, ЭЛАС және ДСЕ әскерлері Грек армиясымен және роялистермен шайқасты. Мани екі соғыстан да толыққанды жазыла алмады, көп ұзамай Манидің көптеген жастары Афинаға, Америка Құрама Штаттарына және Австралияға кетіп қалды. Қазіргі уақытта Мани екі әкімшілік аймаққа бөлінген: Лакония және Месения. Маниде шамамен 18000 тұрғын бар, ең ірі және халық саны көп қаласы – Гитейо. Манидің негізгі табыс көзі – туризм. Туристер арасында ең танымал орындар – Дирос үңгірлері, олардың ішінде жер асты өзендері ағып жатыр.

Маниот диалектісі

Қазіргі грек тілінің маниот диалектісі басым көпшілік нұсқаларынан ерекшеленетін бірнеше архаикалық ерекшеліктерге ие. Олардың бірі, Tsakonian тілімен және 19 ғасырға дейін Афина төңірегінде қолданылған ескі диалекттермен ортақ – тарихи <υ> әрпінің өзгеше айтылуы. Бұл дыбыс басқа жерлерде біріккенімен, осы диалекттерде оның орнына (мысалы, стандартты тілдегі «ағаш» сөзіне қарсы) қолданылады. Осы диалектілер бұрын кең таралған, орта ғасырдың соңында Арванитиканың кеңінен таралуына дейін ортақ ерекшеліктерді бөліскен үлкен диалектік топтың қалдықтары деп саналады. Маниот диалектісінің тағы бір ерекшелігі – дауыстық ырғақтардың жұмсаруы, яғни (немесе) дыбыстарының пайда болуы. Бұл ерекшелік грек тілінің көптеген оңтүстік диалекттерімен, әсіресе крит диалектісімен ортақ.

Экономика

Грекияда Осман империясының үстемдігінің бастапқы кезеңдерінде Мани экономикасы туралы мәліметтер аз, ал 17 және 18 ғасырлардағы экономика туралы белгілі нәрселер шетелдік бақылаушылардың есебінен алынған. Экзо Маниде ("сыртқы Мани") көп мөлшерде зәйтүн өсірілді, бірақ зәйтүн Меса Маниде ("ішкі Мани") 18 ғасырда ғана кеңінен тарады. Экзо Маниден экспортқа кеме тудыруға арналған қарағай, терпентин, тері, сондай-ақ тоңдау үшін қолданылатын зат және принкоки – қызыл түсті бояу шығарылды. Меса Манидің солтүстік-батыс бөлігінде тутақ және жібек көп болды. Бал да өте жақсы сапалы. Мани экономикасының тағы бір маңызды бөлігі – қақпайлық. Бүгінде Манидегі басты салалар – ауыл шаруашылығы және туризм.

Өкініш

Маниот мәдениетінің тағы бір маңызды аспектісі – Маниді жиі мазалаған қастықтар еді. Әдетте, қастық бастау туралы шешім отбасылық жиналыста қабылданатын. Қастықтың басты мақсаты көбінесе қарсы тұрған отбасыны құрту болып табылды. Қастыққа қатысқан отбасылар өздерінің мұнараларына бекініп, мүмкіндік болған сайын қарсы отбасының мүшелерін өлтіретін. Ауылдағы басқа отбасылар әдетте, қастыққа кедергі келтірмеу үшін өздерінің мұнараларына жасырынып отыратын. Қастықтар айлар бойы, кейде жылдар бойы созылуы мүмкін, және көбінесе бір отбасы құрылғанда немесе қаладан кеткенде аяқталады. Кейбір жағдайларда (мысалы, кісі өлтірушінің өліміне жауап ретінде жасалған қастық) қастық "кінәлі" адам өлтірілгеннен кейін тоқтатылатын. Басқа жағдайларда, әсіресе ұзаққа созылған қастықтар бейбіт келісіммен немесе мүлік алмасу арқылы аяқталады. Ұзаққа созылған қастықтар кезінде отбасылар егін жинау немесе діни рәсімдерге қатысу үшін уақытша трева (τρέβα, ‘бейтұс’) туралы келісімге келетін; трева аяқталған кезде, өлтіру қайта басталуы мүмкін. Маниоттардың қастық мәдениетінің негізгі қағидасы – түрік қаупі туғанда барлық қастықтар дереу тоқтатылуы керек еді. Барлық тревалардың ең ұзын тревасын 1821 жылдың наурыз айында Осман империясына соғыс жариялаған Мавромихалис руы жариялады, бұл Грекияның Тәуелсіздік соғысын басталды. Грекия азат етілгеннен кейін де қастықтар жалғасты, тіпті Регенттік мұнараларды бұзуға тырысқанына қарамастан.

Этнология

Мани тұрғындары өзінің ежелгі спарталықтардың тікелей ұрпақтары екенін мәлімдейді және олар "таза қанды" гректер саналады. Олардың дәстүріне сәйкес, римдіктер Лаконияны басып алғаннан кейін, Ликургтың спарта заңдарына адал болған көптеген спарталықтар Ахайя немесе кейіннен рим қызметінде болудың орнына, қалған спарталықтармен бірге Манидің спарта тауларына көшуді шешкен. Кириакос Кассис 20-ғасырға дейін маниоттардың маниот емес адамдармен сирек үйленгенін айтады. Мани 4-ғасырда, Еуропаға варварлардың шапқындары басталғанда, паналық орынға айналды. Аварлар мен славяндар Пелопоннеске шабуыл жасағанда, көптеген грек босқындары Маниге қашып келді, себебі шабуылшылар таулы аймаққа енуге мүмкіндік таппады. Константин Порфирогениттің сөзіне қарағанда, маниоттар славяндар тарапынан бағындырылмаған және ежелгі "Romaioi" ұрпақтары болып табылады.

Генетикалық зерттеулер

"Пелопоннес халқының генетикасы және ортағасырлық Пелопоннес гректерінің жоғалу теориясы" (2017) атты мақаласы, "Еуропалық адам генетикасы" журналында жарияланды. Онда маниоттардың геномдарының орташа есеппен 0,25% (немесе 35–36 сМ) бірдей тектік келешегімен (IBD) бөлісетіні көрсетілді, сонымен қатар жұптардың 95% кемінде бір IBD сегментін бөліседі. Маниоттар PCA және ADMIXTURE талдаулары бойынша барлық басқа пелопоннезиялықтардан ерекшеленеді. Олар материктік, аралдық және Кіші Азия гректерінен де ерекшеленеді, бірақ "ішінара" сицилиялықтармен және Оңтүстік Италиялықтармен үштасады. Бұл маниоттардың (сакониялықтармен бірге) Пелопоннес аймағында, әсіресе Терең Маниден шыққандардың, славяндық аутосомалық тектің ең төмен мөлшерін мұра еткендігімен түсіндіріледі. Атап айтқанда, Терең Мани немесе Mesa/Inner Mani (22 сынама) үшін бұл көрсеткіш 0,7–1,6% құрайды, ал Батыс Тайгетостан немесе Exo/Outer Mani (24 сынама) үшін 4,9–8,6%, ал Шығыс Тайгетостан немесе Kato/Lower Mani (23 сынама) үшін 5,7–10,9% славяндармен (белорустар, орыстар, поляктар және украиндермен) ортақ тектілікке ие. Соңғы екеуінің славяндық тектілігі Терең Манидікінен бес-сегіз есе жоғары, бірақ сакониялықтарды есептемегенде, қалған Пелопоннес халқының (148 сынама) славяндармен бөлісетін тектілігіне қарағанда төмен. Бұл көрсеткіш төмен болғанымен, маниоттардан (және сакониялықтардан) салыстырмалы түрде жоғары, 4,8–14,4% құрайды. Оңтүстік (15 сынама) және Солтүстік (9 сынама) бөліктеріне бөлінген сакониялықтар да славяндармен 0,2–0,9% және 3,9–8,2% ортақ тектілікке ие болғанымен, маниоттардан да, қалған пелопоннезиялықтардан да ерекше халық болып қала береді. Бұл қашықтыққа байланысты оқшауланумен және ежелгі заманда Саконияда дорийлік тілінде сөйлейтін иониялықтар (Геродот бойынша) тұрғандығымен, ал сондай-ақ консервативті Маниде нақты дорийліктер тұрғандығымен байланысты.