Кіріспе

Карл Маркстың "Еврей мәселесі туралы" эссесі – сол кездегі еврей мәселесі жөніндегі пікірталастарға Карл Маркстың жауабы. Маркс бұл мақаланы 1843 жылы жазды, ал ол алғаш рет 1844 жылы Парижде «Deutsch–Französische Jahrbücher» журналында «Zur Judenfrage» деген неміс тіліндегі атауымен жарияланды. Эсседе Маркс, жас гегельші Бруно Бауэрдің пруссиялық еврейлердің саяси эмансипацияға қол жеткізуге жасаған тырысы туралы екі зерттеуін сынап көрсетеді. Бауэр еврейлердің саяси эмансипацияға тек өздерінің ерекше діни саналарынан бас тартса ғана қол жеткізе алатынын айтты, себебі саяси эмансипацияға зайырлы мемлекет қажет; Бауэр дін сияқты әлеуметтік үлгілерге орын жоқ деп есептейді. Бауэрдің пікірінше, мұндай діни талаптар «Адам құқықтары» идеясымен қақтығысады. Бауэр үшін нағыз саяси эмансипация діннің жойылуын талап етеді. Маркс Бауэрдің эссесін либералдық құқықтар туралы өз талдауын ұсыну мүмкіндігі ретінде пайдаланады, Бауэрдің «зайырлы мемлекетте» дін әлеуметтік өмірде маңызды рөл атқармайды деген болжамында жаңылысқанын көрсетеді. Маркс мысал ретінде АҚШ-тағы діннің кең таралғандығын келтіреді, ол Пруссиядан айырмашылығы, мемлекеттік діні жоқ еді. Маркстың талдауында «зайырлы мемлекет» дінге қарсы емес, керісінше, оны алғышарт етеді. Азаматтарға қатысты діни немесе мүліктік талаптарды алып тастау дін мен мүлікті жоюды білдірмейді, тек қана жеке тұлғаларды олардан тыс қарауға мүмкіндік береді. Содан кейін Маркс дін бостандығы мәселесінен асып, Бауэрдің «саяси эмансипация» талдауына қатысты нақты мәселесіне тоқталады. Маркс жеке адамдар зайырлы мемлекетте «рухани» және «саяси» жағынан бос болуы мүмкін екенін, бірақ олар экономикалық теңсіздік арқылы еркіндікке қатысты материалдық шектеулерге байланысты бола беруі мүмкін екенін айтады, бұл кейінірек капитализмді сынаудың негізін құрайтын болжам. Көптеген ғалымдар мен сарапшылар «Еврей мәселесі туралы» эссені, әсіресе Бауэрдің «Қазіргі еврейлер мен христиандардың бостандыққа жету мүмкіндігі» еңбегіне арналған екінші бөлімін антисемиттік деп санайды, бірақ кейбіреулері олай ойламайды.

Мазмұны туралы қысқаша мәлімет

Маркстің пікірінше, Бауэр саяси эмансипация мен адам эмансипациясын ажырата алмайды. Жоғарыда айтылғандай, қазіргі заманғы мемлекетте саяси бостандық яһудилерден (немесе христиандардан) дінді тастауды талап етпейді; тек толық адам эмансипациясы ғана діннің жоғалуын білдіреді, бірақ бұл әлі күнге дейін "бар болған әлемдік тәртіп шегінде" мүмкін емес. Эссесінің екінші бөлігінде Маркс Бауэрдің иудаизм және оның христиан дінімен байланысы туралы "теологиялық" талдауына қарсы шығады. Бауэрдің айтуынша, діннен бас тарту яһудилер үшін ерекше қиындық тудырады. Бауэрдің пікірінше, иудаизм – христиан дінінің дамуының бастапқы кезеңі. Осылайша, бостандыққа қол жеткізу үшін христиандар тек бір кезеңнен өтуі керек, ал яһудилер екі кезеңнен өтуі тиіс. Бұған жауап ретінде Маркс яһуди дінінің Бауэр талдауына сәйкес маңызға ие еместігін айтады, себебі ол яһудилердің экономикалық өмірінің рухани көрінісі ғана. Бұл күрделі және біршама метафоралық аргументтің бастауы, ол "яһуди" стереотипін қаржылық жағынан шебер "алакөз" ретінде қолданады және дін ретінде иудаизм мен қазіргі буржуазиялық қоғамның экономикасы арасындағы ерекше байланысты көрсетеді. Осылайша, Бауэрдің пікірінше, яһуди діні қоғамнан жоғалуы керек емес, өйткені ол оның табиғи бөлігі. Сөйтіп, "практикалық иудаизмді" "алакөздік пен ақшаға" теңеген Маркс "христиандар яһудилерге айналды" деген қорытындыға келеді; және, ақырында, адамзаттың (христиандар да, яһудилер де) өзін ("практикалық") иудаизмнен босатуы керек.

Басылым тарихы

"Zur Judenfrage" алғаш рет 1844 жылдың ақпанында Маркс пен Арнольд Руге бір ғана нөмірін шығарған «Неміс-француз жылнамасында» жарияланды. 1843 жылдың желтоқсанынан 1844 жылдың қазанына дейін Бруно Бауэр Шарлоттенбургте (қазіргі Берлиннің бір бөлігі) ай сайын шығатын «Allgemeine Literatur Zeitung» (Жалпы әдеби газет) газетін шығарды. Онда ол Маркс және басқалардың еврей мәселесі жөніндегі өзінің эсселерін сынағандарына жауап берді. Содан кейін 1845 жылы Фридрих Энгельс пен Маркс «Жас гегельшілерге» қарсы «Киелі отбасы» атты polemikalyq сынды жариялады. Кітаптың бір бөліктерінде Маркс еврей мәселесі және саяси және адам азаттығы жөнінде Бауэрден өзгеше пікірлерін тағы да ұсынды. 1850 жылы Парижде Герман Эвербектің «Qu'est ce que la bible d'après la nouvelle philosophie allemande?» (Жаңа неміс философиясы бойынша Киелі кітап деген не?) кітабында француз тіліндегі аударма жарық көрді. 1879 жылы тарихшы Генрих фон Трейцке «Unsere Aussichten» («Біздің перспективалар») атты мақаласын жариялады, онда ол еврейлердің неміс мәдениетіне ассимиляциялануын талап етті және еврей иммигранттарын Германия үшін қауіп деп сипаттады. Бұл мақала дау тудырды, оған Эдуард Бернштейн басқарған «Социал-демократ» газеті 1881 жылдың маусым және шілде айларында «Zur Judenfrage» екінші бөлігінің көбін қайта басып шығарды. Бұл эссе 1890 жылдың қазан айында Вильгельм Либкнехт редакциялаған «Berliner Volksblatt» газетінде тағы да қайта басылды. 1926 жылы Маркстың эсселер жинағында Г. Дж. Стеннингтің «Иудей мәселесі туралы» деген тақырыппен ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді. «Zur Judenfrage» атты тағы бір ағылшын тіліне аудармасы 1959 жылы жарық көрді (Маркс жазған басқа мақалалармен бірге) және «Еврейсіз әлем» деп аталды. Редактор Дагоберт Д. Рунес Маркстың антисемитизмін көрсетуді көздеді. Рунның мәтінін Луи Харап Маркс пікірлерін дұрыс емес көрсеткені үшін қатты сынады.

Маркс антисемит ретінде

1984 жылы "Commentary" журналында жарияланған "Марксизм және яһудийлер" мақаласында ағылшын журналисі Пол Джонсон Маркстің эссесінің екінші бөлігін Маркс антисемитизміне дәлел ретінде келтіреді: "Байер сияқты діни емес, күнделікті яһудиді қарастырайық. Яһудилердің дініндегі құпияны іздемейік, оның дініндегі құпияны нағыз яһудиден іздеуіміз керек. Иудаизмнің дүниелік негізі қандай? Практикалық қажеттілік, жеке мүдде. Яһудилердің дүниелік діні қандай? Сауда-саттық. Оның дүниелік құдайы қандай? Ақша. [ ] Сауда-саттыққа қажетті алғышарттарды, демек сауда-саттық жасау мүмкіндігін жоятын қоғамдық құрылым яһудиді мүмкін емес етеді. [ ] Яһуди өзін яһудилік жолмен босатты, себебі ол қаржылық билікке ие болды, сонымен қатар, оның арқылы және одан тысқары, ақша әлемдік билікке айналды және практикалық яһуди рухы христиан ұлттарының практикалық рухына айналды. Яһудилер өздерін христиандар яһуди болғандай азат етті. Ақша – Израильдің қызғанатын құдайы, оның алдында ешқандай басқа құдай болуға болмайды. Ақша адамның барлық құдайларын төмендетеді және оларды тауарға айналдырады. Айырбас векселі – яһудилердің нағыз құдайы. Оның құдайы – жалған айырбас векселі ғана. Яһудилердің ойдан туған ұлты – саудагерлердің, жалпы алғанда ақшаның ұлты. Антисемитизмді зерттеуші Роберт Вистрич: "Маркстің эссесінің жалқы нәтижесі – дәстүрлі анти-яһуди стереотипін – яһудилерді ақша табумен байланыстыруды – мүмкіндігінше күшейту" деді. Бернард Льюис "Яһуди мәселесі туралы" еңбегін "антисемиттік насихаттың классикалық туындыларының бірі" деп сипаттады. Хал Дрейпер (1977) "Яһуди мәселесі туралы" еңбегінің екінші бөлімінің тілі еврей социалисі Мозес Гесстің "Ақша жүйесі туралы" эссесіндегі яһудилердің рөлі туралы көзқарасты ұстанатынын атап өтті. Эдвард Фланнеридің сөзіне қарағанда, Маркс яһудилерді жанкешті капиталистер деп есептеген. Хайам Маккоби "Яһуди мәселесі туралы" Маркстің "алғашқы антисемитизмінің" мысалы деп санайды. Маккобидің пікірінше, Маркс эсседе қазіргі коммерциялық әлем – иудаизмнің жеңісі, құдайы ақша болатын жалған дін деп тұжырымдайды. Маккоби Маркс өзінің яһуди тегіне ұялып, яһудилерді "жамандықтың өлшеуіші" ретінде пайдаланғанын айтады. Маккоби жазғандай, кейінірек Маркс яһудилерге деген қарсылығын жеке хаттар мен әңгімелерге шектеді, себебі оның саяси қарсыластары – солшылдар (Пьер Жозеф Прудон және Михаил Бакунин) мен оңшылдар (аристократия және шіркеу) антисемитизмді қатты қолдады. Әлеуметтанушы Роберт Файн (2006) Бауэрдің эссесі "яһудилерді жалпы алғанда "саудагер" және "ақшагер" ретінде бейнелеуді қайталады", ал "Маркстің мақсаты – яһудилердің барлық басқа неміс азаматтарымен бірге толық азаматтық және саяси бостандыққа (яғни тең азаматтық және саяси құқыққа) ие болу құқығын қорғау еді". Файн: "Маркс шабуылдаудың бағыты Бауэрдің яһудилер туралы қарапайым стереотиптерін Германиядағы яһудилердің нақты жағдайымен салыстыру емес, Бауэрдің қазіргі демократияның мәнісін түсінбегенін көрсету" дейді. Социолог Ларри Рэй (2006) Файнның эссеге жасаған талдауын яһудилердің азаттығын ирониялық түрде қорғау деп мойындайды. Ол Маркс тілінің екіұштылығына назар салады. Рей "Zur Judenfrage" сөйлемін аударып, оны "эмансипацияланған адамзаттың ішінде яһудилерге бөлек этникалық немесе мәдени бірегейлік үшін орын жоқ" және "мәдени және экономикалық айырмашылықты жоятын қоғамды" жақтаған ассимиляциялық позиция ретінде түсіндіреді. Рей мұнда Марксті "сыныпқа тікелей байланысты емес, қанаушылықтың түрлерін шеше алмайтын солшыл ойлаудың бір саласын" көрсетеді.

Басқа түсіндірмелер

Абрам Леонның 1946 жылы жарық көрген «Иудей мәселесі» атты кітабында Леон еврей тарихын материалистік тұрғыдан қарастырады. Леонның сөзіне қарағанда, Маркстің мақаласында «иудей тарихын түсіндіру үшін діннен бастаудың қажеті жоқ; керісінше, еврей дінінің немесе ұлттығының сақталуын тек «нағыз еврей», яғни еврейдің экономикалық және әлеуметтік рөлі арқылы ғана түсіндіруге болады». Исаак Дойчер (1959) Марксті Елиша бен Абуя, Барух Спиноза, Генрих Гейне, Роза Люксембург, Леон Троцкий және Зигмунд Фрейдпен салыстырады, олардың барлығын еврейліктен бас тарқан еретиктер деп санайды, бірақ олар әлі де еврей дәстүріне байланысты. Дойчердің пікірінше, Маркстің мақаладағы «социализм идеясы және сыныпсыз, мемлекетсіз қоғам» Спинозаның «Этика және Құдай» сияқты әмбебап. Өзінің революциялық экономикалық және саяси жобасын әлемді иудаизмнен азат ету ретінде қалыптастыра отырып, Маркс өзінің «қайталанған христиандық» болған «мессиандық құштарлығын» білдірді, дейді Дэвид Ниренберг. Шломо Авинери (1964) Маркстің антисемитизмін факт ретінде мойындағанмен, Маркстің иудаизмді философиялық тұрғыдан сынауы оның еврейлерді бірден саяси мақсат ретінде бостандыққа қолдауын басып тастайды деп санайды. Авинери Бауэрдің көптеген еврей замандастарымен пікірсайыстарында Маркс еврей авторларының Бауэрге қарсы көзқарастарын толық қолдағанын атап көрсетеді. Дэвид Ниренберг Маркстің антииудаизмді әлемді түсіну және оны сын тұрғысынан қарастыру үшін теориялық құрал ретінде пайдаланғанын көрсетеді. 1965 жылы жарық көрген «Маркс үшін» атты кітабында Луи Альтюссер «Иудей мәселесі туралы», «Гегельдің мемлекет философиясы» және тіпті «Қасиетті отбасы» еңбектерінде Маркс тек Фейербахтың «адам табиғаты» теориясын саясатқа және адамның нақты қызметіне қолданды, кейін оны (көбінесе) қолжазбалардағы саяси экономияға кеңейтті дейді. Ол «Капитал» енді «Иудей мәселесі туралы» деп оқылмайды, «Иудей мәселесі туралы» «Капитал» деп оқылады деген тенденцияға қарсы. Альтюссер үшін мақала – «терең идеологиялық мәтін», «коммунизм үшін күреске берілген», бірақ марксистік емес; «сондықтан, теориялық тұрғыдан, тарихи материализмді анықтауға арналған кейінгі мәтіндермен сәйкестендірілмейді». Дэвид Маклелан «Иудей мәселесі туралы» Маркстің Бруно Бауэрмен Германиядағы саяси эмансипацияның мәні туралы пікір алмасуы аясында түсіндірілуі керек деп санайды. Маклеланның сөзіне қарағанда, Маркс «Judentum» сөзін «сауда» деген мағынасында қолданып, немістер капитализмнен зардап шегеді және одан босатылуы керек деп дәлелдеген. Маклелан Маркстің мақаласының екінші жартысын «Бауэрдің есебінен жасалған созылған ойын» деп оқуға болатынын айтады. Стивен Гринблатт (1978) бұл мақаланы Кристофер Марлоудың «Мальталық яһуди» пьесасымен салыстырады. Гринблаттың пікірінше, «екі автор да қоғамның өмірінде бір жағынан жат, екінші жағынан маңызды болып саналатын қызметке назар аударуға және осы қызметке қарсы аудиторияның антисемиттік сезімін бағыттауға үміттенеді». Гринблат Марксқа «өзінің діни өмірін өткір, тіпті гистериялық түрде жоққа шығарды» деп есептейді. Феминист Венди Браун «Иудей мәселесі» иудаизмді сынау емес, либералдық құқықтарды сынау еңбегі екенін, ал «Ақша – Израильдің қызғаныш құдайы, оның алдында басқа құдай жоқ» сияқты антисемиттік жолдарды осы контексте қарастыру керек дейді. Йоав Пелед (1992) Маркстің «еврейлердің эмансипациясы туралы пікірталасты теологиялық деңгейден социологиялық деңгейге көшіргенін» көрсетеді, осылайша Бауэрдің негізгі аргументтерінің бірін айналып өтеді. Пеледтің пікірінше, «бұл Бауэрге толыққанды жауап болмаса да, Марксқа экономикалық шеттелуді сынаумен қатар, эмансипация үшін күшті жағдай жасауға мүмкіндік берді». Ол «Маркстің «Иудей мәселесі туралы» еңбегінде жасаған философиялық жетістіктері оның еврейлерді эмансипациялауға деген ұмтылысымен байланысты болды» деп қорытындылайды. Фрэнсис Уийн былай дейді: «Бұл еңбекке «Менің күресімнің» алғы күрсіні деп қараушылар бір маңызды жайтты ұмытып кетіпті: нашар тілдес және дөңгелек стереотиптерге қарамастан, мақала шын мәнінде еврейлерді қорғау үшін жазылған. Бұл Бруно Бауэрге қарсы жауап болды, ол еврейлер христиан дініне шомылдырылмаса, толық азаматтық құқықтар мен бостандықтар берілмеуі керек деп мәлімдеген». Бруно Бауэр өзінің атеист екенін айтса да, яһуди дінін нашар санаған. Саяси ғалым профессор Иэн Хэмпшер Монк өзінің оқулығында былай деп жазды: «Бұл еңбек («Иудей мәселесі туралы») Маркстің антисемитизмін дәлелдеу ретінде жиі келтіріледі, бірақ мұндай интерпретацияға тек беткей қарау ғана көндіреді». Мақаланың екінші бөлімінде Маркс 1524 жылы жарық көрген Томас Мюнцердің «Кешірім сұрау» атты памфлетіне сілтеме жасайды, онда ол Мартин Лютерді сынаған. Маркстің Мюнцердің позициясын бағалауы Маркстің жануарларға деген симпатиялық көзқарасы ретінде түсіндірілді. Мүмкін, Мюнцер барлық адамзат пен әлем үшін Құдай жаратқан нәрсені өздеріне қарастыратын тәжді билеушілердің ерсілігін айтқан болар.