Дискурстық этика: Нормативтік шындықты іздеу

Кіріспе

Этикалық аргументке бағытталған пікірталас. Дискурстық этика – дискурс алғышарттарын зерттеу арқылы нормативтік немесе этикалық шындықтарды орнатуға тырысатын аргумент түрі. Бұл этикалық теория неміс философтары Юрген Хабермас және Карл Отто Апельдің еңбектерінен бастау алды, ал Фрэнк Ван Дун мен Хабермас шәкірті Ханс Герман Хоппе оның түрлерін пайдаланды.

Хабермас пен Апель

Хабермас дискурстық этикасы – моральдық түсінік пен нормативтік жарамдылық саласында коммуникативтік рационалдылықтың салдарларын түсіндіруге жасалған тытысу. Бұл коммуникативтік құрылымдарды талдау арқылы Канттың деонтологиялық этикасының негізгі ойларын қайта формулиациялауға бағытталған күрделі теориялық күш-жігер. Бұл, коммуникативтік рационалдылықтың әмбебап міндеттемелерін пайдалану арқылы моральдың әмбебап және міндетті сипатын түсіндіруге жасалған әрекет. Сонымен қатар, бұл когнитивистік моральдық теория, яғни моральдық нормалардың жарамдылығын дәлелдеу фактілерді дәлелдеуге ұқсас жолмен жүзеге асырылуы мүмкін деп есептейді. Дегенмен, бүкіл жоба моральдық түсініктің рационалды түрде қайта құрылуы ретінде іске асырылады. Ол тек жеке тұлғаларды басшылыққа алатын жасырын нормативтік бағдарларды қайта құруға және оларға коммуникацияны талдау арқылы қол жеткізуге мұраттанады.

Жалпыға бірдейлендіру

Коммуникацияның алғышарттары дискурста бейтараптық сақтаудың жалпыға бірдей міндетін білдіреді, бұл барлық әсер ететін адамдарды пікір алмасу кезінде барлық басқалардың көзқарастарын қабылдауға мәжбүр етеді. Осыдан Хабермас келесі универсализация принципін (U) шығарады, ол әрбір жарамды норманың орындауы керек шарты:

(U) Барлық әсер ететін адамдар [норманың] жалпы сақталуынан туындауы мүмкін салдарлар мен жанама әсерлерді, сондай-ақ барлық адамдардың мүдделерін қанағаттандыру үшін қабылдай алады, ал салдарлар реттеудің белгілі басқа мүмкіндіктеріне қарағанда артықшылыққа ие. (Habermas, 1991:65)

Бұл барлық қабылданған моральдық нормалардың терең құрылымы ретінде түсіндірілуі мүмкін, және оны (U)-де көрсетілген шарттарды қанағаттандыратын нормалар бар деп есептейтін дискурстық этика принципімен (D) шатастыруға болмайды. (D) Тек осы нормалар ғана жарамды деп мәлімдеуге құқылы, олар барлық мүдделі тараптардың практикалық дискурстың қатысушылары ретінде мақұлдауына ие (немесе ие болуы мүмкін). (U) және (D) өте маңызды. (U) барлық когнитивистік моральдық теориялардың негізінде жатқан бейтарап моральдық тұрғыдан қарауды рационалды түрде қайта құруды мақсат етеді. Моральдық когнитивистердің (мысалы, Кант, Роулз т.б.) пікірінше, осындай моральдық тұрғыдан ғана жалпы еріктің нақты (де-факто) тұлғасыз міндеттемелерін түсінуге болады, себебі бұл көзқарас шешімдерді жеке мүдделердің қателіктерінен босатады. Әрине, Хабермас реконструкциясы ерекше, өйткені ол интерсубъективті. Яғни, Хабермас (Кант пен Роулзден өзгеше) қарастырылып отырған нормаға әсер ететін адамдардың көптеген көзқарастарынан туындайтын моральдық тұрғыдан қарауды қалыптастырады. (U)-де түсіндірілген моральдық тұрғыдан қарау жеке субъектінің емес, әңгімелесушілер қауымдастығының меншігі, рөлді қабылдау және көзқарастарды алмасудың күрделі диалогтық процесінің нәтижесі. Сонымен қатар, (U) коммуникацияның алғышарттарын рационалды түрде қайта құрудан туындайды, бұл Кант этикасының күшті трансцендентализмін коммуникацияның ішкі дүниелік процестеріне негізделгендігі арқылы төмендетеді. (D) болса, (U)-ға сәйкес келетін нормалар дискурс арқылы негізделуі керек әдіске қатысты принцип. Тағы да Хабермас моральдық ойлауды оқшауланған жеке адамның санасынан алып, оны интерсубъективтік коммуникация процестеріне береді. (D) ұсынатын нәрсе – моральдық принциптер нақты дискурста расталуы керек, ал нормаға әсер ететін адамдар оның жарамдылығы туралы пікір алмасуға қабілетті болуы керек. Ешқандай ой эксперименті оларға әсер ететін моральдық нормалар туралы басқалармен коммуникацияны алмастыра алмайды. Сонымен қатар, моральдық нормаларды негіздеу үшін қажетті дискурс түріне қатысты бұл жалпы ұсыным моральдық ойлау процесін қателікке ұшырау мүмкіндігімен байланысты білім алуға ашады. (U) және (D) – моральдық оқыту процесінің катализаторы, ол қателіктерге ұшыраса да, салыстырмалы емес. Коммуникативтік алмасуға қатысушылардың нақты түсініктері коммуникация мен аргументацияның терең құрылымдарынан алынған әмбебап нұсқаулар арқылы сындырылады. Бұл рационалды траекторияға ие дискурстерді тудырады, олар қатысушылардың ерекше жағдайларына негізделген, бірақ жалпыға бірдей моральдық жарамдылыққа бағытталған.

This can be understood as the deep structure of all acceptable moral norms, and should not be confused with the principle of discourse ethics (D), which presupposes that norms exist that satisfy the conditions specified by (U). (D) Only those norms can claim to be valid that meet (or could meet) with the approval of all affected in their capacity as participants in a practical discourse. The implications of (U) and (D) are quite profound. (U) claims to be a rational reconstruction of the impartial moral point of view at the heart of all cognitivist moral theories. According to moral cognitivists (e. g. Kant, Rawls etc. ), it is only from such a moral point of view that insight into the actual (quasi factual) impersonal obligations of a general will can be gained, because this perspective relieves decisions from the inaccuracies of personal interests. Of course, Habermas's reconstruction is different because it is intersubjective. That is, Habermas (unlike Kant or Rawls) formulates the moral point of view as it arises out of the multiple perspectives of those affected by a norm under consideration. The moral point of view explicated in (U) is not the property of an individual subject but the property of a community of interlocutors, the results of a complex dialogical process of role taking and perspective exchanging. Furthermore, (U) is deduced from a rational reconstruction of the presupposition of communication, which downgrades the strong transcendentalism of Kantian ethics by establishing a foundation in inner worldly processes of communication. (D) on the other hand is a principle concerning the manner in which norms conforming to (U) must be justified through discourse. Again, Habermas takes the task of moral reflection out of the isolated individual's head and gives it to intersubjective processes of communication. What (D) proposes is that moral principles must be validated in actual discourse and that those to be affected by a norm must be able to participate in argumentation concerning its validity. No number of thought experiments can replace a communicative exchange with others regarding moral norms that will affect them. Moreover, this general prescription concerning the type of discourse necessary for the justification of moral norms opens the process of moral deliberation to the kind of learning that accompanies a fallibilistic orientation. (U) and (D) are catalysts for a moral learning process, which although fallible is not relative. The flesh and blood insights of participants in communicative exchange are refracted through the universal guidelines explicated from the deep structures of communication and argumentation. This spawns discourses with a rational trajectory, which are grounded in the particular circumstances of those involved but aimed at a universal moral validity.

Практикалық қолдану

Дискурстық этиканың практикалық қолданылуы Хабермастың "Фактілер мен нормалар арасында" (1992) кітабы жарық көргеннен кейін маңызды өзгеріске ұшырады, онда демократия мен заңнамалық процеске қатысты қолданылуы айтарлықтай жетілдіріліп, кеңейтілді. Осы кітапқа дейін Хабермас дискурс теориясының түрлі салалардағы қолданылу мүмкіндігін, Ұлыбритания Парламенті мен АҚШ Конгресінің дебаттары сияқты көзге түсетін саяси және мемлекеттік ұйымдардан бастап, халықаралық сайттар мен «Википедия» сияқты мемлекеттік және жеке мекемелердегі консенсусқа бағытталған басқа да іс-әрекеттерге дейін, консенсусқа ұмтылатын кез келген топқа ашық қалдырған болатын.