Кіріспе
Оркадия мифологиясынан жын тәрізді жылқы – Нуклави (/pron//n//ʌ//k//l//ɑː//'//v//iː/) немесе Нуклави – Оркадия фольклорынан шыққан, жылқы мен адам дене мүшелерін біріктіретін жын тәрізді жаратылыс. Британдық фольклоршы Кэтрин Бриггс оны Шотландияның Солтүстік аралдарындағы барлық жын-перілердің ішіндегі "ең қатыгез" деп атады. Нуклавидің демі егінді құртып, малды ауруландырады деп есептелді, және бұл жаратылыс негізінен теңізде мекендегенімен, құрлықтағы құрғақшылық пен жұқпалы ауруларға кінәлі деп саналды. Арал тұрғынының бірі оған тап болғандағы кездесуін баяндап, Нуклавидің құрлықта қалай көрінетінін егжей-тегжейлі сипаттады, бірақ жаратылыстың сыртқы түріне қатысты мәліметтер әртүрлі. Басқа көптеген теңіз монстрлары сияқты, ол тұщы суды көтере алмайды, сондықтан оны қуатын адамдар өзеннен немесе арықтан өтіп, одан құтылуы керек. Нуклавиді жаз айларында Митер О'Си, ежелгі Оркадия рухы, және оны бақылай алатын жалғыз күш ұстап тұрады. Оркадия фольклоры скандинавиялық мәдениеттің күшті ықпалында болғандықтан, Нуклави кельт мифологиясынан келген су жылқысы мен норвегтер әкелген жаратылыстың қосындысы болуы мүмкін. Кельпи сияқты басқа да зұлым күштер сияқты, ол ежелгі замандағы арал тұрғындары түсіне алмайтын оқиғаларға түсінік беруге көмектескен болуы мүмкін.
The nuckelavee (/pron//n//ʌ//k//l//ɑː//'//v//iː/) or nuckalavee is a horse like demon from Orcadian folklore that combines equine and human elements. British folklorist Katharine Briggs called it "the nastiest" of all the demons of Scotland's Northern Isles. The nuckelavee's breath was thought to wilt crops and sicken livestock, and the creature was held responsible for droughts and epidemics on land despite being predominantly a sea dweller. A graphic description of the nuckelavee as it appears on land was given by an islander who claimed to have had a confrontation with it, but accounts describing the details of the creature's appearance are inconsistent. In common with many other sea monsters, it is unable to tolerate fresh water, therefore, those it is pursuing have only to cross a river or stream to be rid of it. The nuckelavee is kept in confinement during the summer months by the Mither o' the Sea, an ancient Orcadian spirit, and the only one able to control it. Orcadian folklore had a strong Scandinavian influence, and it may be that the nuckelavee is a composite of a water horse from Celtic mythology and a creature imported by the Norsemen. As with similar malevolent entities such as the kelpie, it possibly offered an explanation for incidents that islanders in ancient times could not otherwise understand.
Этимология
XIX ғасырдың соңында фольклорды жазуға қызығушылық артып, бірақ жазушылар біркелкі емес жазу тәсілдерін қолданды және сөздерді жиі ағылшыншалап жазды, осылайша бір жанға әртүрлі есімдер берілуі мүмкін еді. "Нуклеви" термині Оркадиялық "knoggelvi" сөзінен туындаған, ал Оркней тұрғыны және XIX ғасыр фольклорисі Уолтер Трейл Деннисонның сөзіне сәйкес, "Теңіз шайтаны" деген мағынаны білдіреді. Сол демон Шетландта "муккелеви" деп аталады, онда ол жаман теңіз троуі немесе теңіз шайтаны деп есептелген. XIX ғасырдың басындағы антиквар Самуэль Хибберт, "нуклеви" атауының құрамдас бөлігі "nuck" сөзінің, христиандық сенімдегі шайтанды білдіретін "Ескі Никтегі Ник" есімімен және латын тіліндегі "necare" – "өлтіру" сөзімен туыс екенін ойлады.
Сипаттамасы мен жалпы атрибуттары
Мифтік Оркадиялық жын-шайтандар туралы әңгімелер 16 ғасырлық латын қолжазбаларында жазылған, Джо Беннің жазбаларында кездеседі. Ол Стронсей аралын сипаттағанда нуклавиге сілтеме жасаған болуы мүмкін. Деннисон Оркниде айтылған дәстүрлі әңгімелер туралы көптеген ақпаратты жазды, бірақ оларды жазбаша түріне келтіру барысында кейбір элементтерін романтикалық безендіріп, жүйелі түрде өзгертті. Нуклави – мифтік теңіз жаратылысы, ол құрлыққа шыққанда ат сияқты жынға айналады. Жазушы және фольклоршы Эрнест Марвик оны норвегиялық nøkk, Шетландтың nuggle және kelpie сияқты деп санайды. Оның зұлым мінез-құлқы аралдардағы оқиғаларға әсер етеді. Арал тұрғындары осы құбылыстан қатты қорқып, оның атын айтудан бұрын міндетті түрде дұға оқитын. Ол көбінесе жағажай маңында кездеседі, бірақ жаңбыр жауса жағаға жақындамайтын. Теңізде нуклавидің қандай түрінде болатыны туралы ешқандай әңгіме жоқ, бірақ құрлықтағы кейпі егжей-тегжейлі сипатталған. Бір арал тұрғыны, Таммас, осы құбылыспен кездескенде аман қалғанын айтты және Деннисонның көптеген өтініштерінен кейін, жыртқыш туралы өзінің сипаттамасын, бірінші қолдан алынған жалғыз мәліметті, теріс айтты. Таммасқа сәйкес, нуклавидің денесі аттың үстінде отырған адамның денесінен тұрады. Адамның денесінде аяқтары жоқ, бірақ қолы жерге жете алады, ал аттың аяқтарында қанаттай қосымшалар бар. Денесі алға-артқа қозғалатын үлкен басының диаметрі шамамен 1 метрге жетеді. Таммас сипаттаған құбылыстың екі басы бар: аттың басынан өткір, уытты бу шығады, ал бір көзі қызыл жалын сияқты жанады. Ең қорқыныштысы – нуклавидің терісі жоқ; қара қан сары тамырлар арқылы ағып өтеді, ал ақшыл бұлшық еттері мен күшті бұлшықтары дірілдеп тұрған масса ретінде көрінеді. Басқа хабарламаларда бұл жаратылыс кентаврға ұқсайды делінеді, бірақ жынның сипаттамасының егжей-тегжейлі мәліметтері әртүрлі. Трейл Деннисон тек "шошқаның аузындай шығыңқы" адам басын сипаттайды. Марвик де бір ғана қызыл көзі бар бір бастан ғана сөз етеді және ол Таммас сипаттаған жаратылыстың аузын "қалық сияқты" деп жазады. Нуклавидің демі егінді кеуіп, малдың ауруына себеп болады деп саналды, сондай-ақ ол індет пен құрғақшылықтың себепшісі деп есептелді. 1722 жылы Стронсейде теңіз балдырларын өртеп, сол кезде "келп" деп аталған затты алу басталды. Өнім – сода күлі – негізінен қышқыл топырақты өңдеу үшін қолданылатын сілтілік зат еді, бірақ уақыт өте келе оның самын мен шыны өндірісіндегі коммерциялық маңызы артты. Бұл процесте шығатын қатты түтін нуклавиді ашуландырады деп есептелді, нәтижесінде обаның таралуы, малдың өлімі және егіннің жойылуы болды. Нуклави Стронсейдегі аттарды "морташин" деп аталатын өлімге әкелетін аурумен жұқтырды деп айтылады, бұл оның ашуын көрсету және теңіз балдырларын өртеп жіберген арал тұрғындарына кек алу үшін жасалды; инфекция кейіннен өнеркәсіпке қатысқан барлық басқа аралдарға тарады. Бұл жаратылыс сонымен қатар ұзақ уақыт бойы жауын-шашынның аз болуына, су тапшылығына және нашар өріске де кінәлі деп есептелді.
Қалпына келтіру
Нуклави – Шотландия аралдары мен оның төңірегіндегі ең қатыгез демон, оның ешқандай жақсы қасиеті жоқ. Оны бақылай алатын жалғыз күш – теңіз анасы, Оркад мифологиясындағы ежелгі рух, ол жаз айларында нуклавиді шектеулі ұстайды. Басқа мифтік теңіз құбыжықтары сияқты, мүмкін кельпилер мен Шетландтың наггльдерін қоспағанда, ол таза ағын судан өте алмайды, сондықтан өзеннен өтіп құтылуға болады. Таммас, жанында болған көлден су шашып жібергеннен кейін нуклавиден қашып құтылды; бұл құбыжықты қысқа ғана уақытқа алаңдатты, соның арқасында Таммас жақын жердегі тұщы су арнасына жүгіріп, қарсы жағалауға секіріп қауіпсіздікке жетті.
Шығу тегі
Зұлым жаратылыстар, мүмкін, арал тұрғындары түсіндіре алмайтын жағдайларға түсінік беру үшін пайда болған; көптеген ежелгі мифтер Оркни айналасындағы құлпытас және үздіріліссіз өзгеретін теңіздің табиғи құбылыстарына негізделген. Оркнидің дәстүрлі әңгімелері скандинавия мифологиясының күшті ықпалында болды, кельт халықтарының әдеттегі әңгімелерімен үйлесіп, сондықтан нуккелавидің тамыры норвегтер әкелген мифтік жаратылыстар мен кельт су жылқысының бірігуінен туындауы мүмкін.