Кіріспе

Jerzy Kuryłowicz (26 тамыз 1895 – 28 қаңтар 1978) – үнді-еуропа тілдерін зерттеген поляк тіл білімі маманы.

Өмір

Станиславов, Галиция, Аустрия-Венгрия (қазіргі Ивано-Франковск, Украина) қаласында туған Курилович – поляк тарихи тіл білімі маманы, структуралист және тіл теориясының маманы, үнді-еуропа тілдерін зерттеуге терең қызығушылық танытқан. Ол Вена экономика және бизнес университетінде оқыды (1913–1914), содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Львов университетінде оқуын жалғастырды, онда оның ерекше тілдік дағдылары көрнекті тіл білімі мамандарының назарын аударды. Осының нәтижесінде оған Парижге оқуға стипендия берілді. Бұл оған Польшаға оралғаннан кейін көп ұзамай үнді-еуропа тілдерінен университет профессоры атағын алуға мүмкіндік берді. Атақ алғаннан кейін Львов университетінде профессор болып жұмыс істеді. Кейін 1946–1948 жылдары Курилович Вроцлавтағы ағылшын филологиясы институтында доктор Крыжановскийдің орнын толтырды. Соңында ол Краковқа көшіп, Ягеллон университетінде Жалпы тіл білімі кафедрасын басқарды. 1965 жылы зейнеткерлікке шықты. Курилович Польша ғылым академиясының және Польша білім академиясының мүшесі болды. Ол Краков қаласында 82 жасында қайтыс болды. Ол микробиолог Влодзимиер Куриловичтің бауыры болды. Оның ұлы, сондай-ақ Ежи Курилович (1925–2002) Варшава политехникалық университетінен докторлық диссертациясын қорғады.

Тіл білімі саласындағы жұмыс

Курилович ешқандай структуралистік тіл білімі мектептеріне жатпады. Ол көзқарастарында глоссематикаға жақын болды, оның көптеген қағидаларын қабылдап, дамытты. Ол ең әйгілісі – үнді-еуропа тілдері туралы еңбектерімен танылды. Ең маңыздылары – «Үнді-Еуропа тілдеріндегі афония» (1956) және «Үнді-Еуропа тілдерінің инфлекциялық категориялары» (1964). Соңғысында ол үнді-еуропа тілдерінің инфлекциялық категорияларын талқылап, кейіннен осы зерттеулер негізінде «кейс теориясы» деп аталатын теорияны қалыптастырды.

Аналогияның заңдары

Антуан Мейеттің бұрынғы еңбектеріне сүйене отырып, Куриловичтің "Аналогияның алты заңы" да кеңінен танымал, олар тарихи тіл білімінде аналогтық грамматикалық өзгерістердің қалай жүзеге асырылатынын түсіну үшін қолданылады. Бұл заңдар аналогтық өзгерістердің бағытын анықтайтын алты болжамдық тұжырымнан тұрады:
Бипартитті белгі изофункционалды қарапайым белгіні ығыстыруға бейім. Аналогияның бағыты – қолданыс аясына қарай, "негізгі" формадан "бағынышты" формаға қарай болады. Негізгі және бағынышты элементтерден тұратын құрылым, изофункционалды бірақ жеке тұрған негізгі элементтің негізі болып табылады. Ескі (аналогты емес) және жаңа (аналогты) формалар бірдей қолданыста болғанда, алғашқысы қосымша функцияны сақтайды, ал соңғысы негізгі функцияны иеленеді. Маңыздырақ айырмашылықтың қадірін арттыру үшін маңызсыз айырмашылық жойылады. Аналогиядағы негіз престижді диалектке жата алады, осылайша одан үлгі алатын диалекттің формасына әсер етеді.

Ларенгельділер

Индоевропа тілдерінің фонетикасын зерттеген кезде Курилович 1927 жылғы "ə indo européen et ḫ hittite" мақаласында хетт тіліндегі ḫ дауыссыз дыбысының бар екенін көрсетті. Бұл жаңалық Фердинанд де Соссюрдың 1879 жылғы сонантикалық коэффициенттердің болуы туралы ұсынысын қолдады. Де Соссюр индоевропа тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың ұзақтығының өзгеруін түсіндіру үшін бұл элементтерді қалпына келтірген болатын. Осыдан индоевропалық лингвистикада маңызды қадам болған және де Соссюрдің теориясын растаған, ларингеалдық теория пайда болды.

Негізгі идеясы

Курьлович элементтердің иерархиясымен және тіл жүйесінің функциясымен де қызығушылық танытты. Иерархия мәселесін талдағанда ол "негіз" деген ұғымды енгізді, ол – тілдегі екі форманың немесе функцияның арақатынасы. Аталған формалардың немесе функциялардың бірі, "негіз салушы" деп аталады, әрқашан "негізделгеннің" болуына әкеледі, бірақ керісінше емес. Мысалы, латын тілінде "os" және "or" жұрнақтары атау райдағы жекеше түрінде әрқашан "orem" жұрнағымен (көтеру райдағы жекеше түрінде) сәйкес келеді. Бірақ бұл керісінше жұмыс істемейді, себебі көтеру райдағы жұрнақ бойынша атау райдағы жұрнақты болжау мүмкін емес: ол "os" немесе "or" болуы мүмкін. (Физиак 1975: 56)

Жарияланымдар

Тон және қақпа орнының іздері. Париж: Champion, 1925. Курилович, Ж., 1927а. “Индоиран тілдеріндегі ə әсері”, Prace Filologiczne 11: 201–43. Курилович, Ж., 1927б. “ə индоевропалық және хетт тілі”, Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, 1 томда. В. Тасжицкий және В. Дорошевский редакторында. Краков: Gebethner & Wolff, 95–104 беттер. Индоевропалық зерттеулер. Краков: Gebethner & Wolff кітапханасының бас баспаханасы, 1935. Курилович, Ж., 1936. “Лексикалық және синтаксистік туындылар”. Курилович, Ж., 1960, 41–50 беттерде. Курилович, Ж., 1938. “Морфема құрылымы”. Курилович, Ж., 51–65 беттерде. Курилович, Ж., 1949а. “Т.аталған ‘аналогтық’ процестердің мәні”. Acta Linguistica 5: 121–38. Курилович, Ж., 1949б. “Изоморфизм ұғымы”. Курилович, Ж., 1960, 16–26 беттерде. Курилович, Ж., 1949в. “Жағдайлардың жіктелу мәселесі”. Курилович, Ж., 1960, 131–154 беттерде. Индоевропалық апофония. Вроцлав: Zakład im. Ossolińskich, 1956. Индоевропа тілдерінің акцентуациясы. Вроцлав: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958. Тілдік эскіздер. Вроцлав–Краков: Polska Akademia Nauk / Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1960. Индоевропа тілдерінің инфлекциялық санаттары. Гейдельберг: Carl Winter, 1964. (Манфред Майрхофермен бірге) Indogermanische Grammatik. Гейдельберг 1968 ж. және одан кейін. Ескі германдық метриканың тілдік негіздері. Дерек, 3 маусымда 1970 ж. Инсбрук университетінің 300 жылдығына арналған дәріс апталығында оқылған баяндама. Редакторы: Ежи Курилович. Инсбрук: Инсбрук университетінің салыстырмалы тіл білімі институты, 1970. Семит грамматикасы және метрикасы бойынша зерттеулер. Вроцлав: Wydawn. Polskiej Akademii Nauk / Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Лондон: Curzon Press, 1972. Индоевропалық зерттеулер; немесе, Индоевропалық зерттеулер. Редакторы: Jerzy Kuryłowicz және басқалар. Вроцлав: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1974. Метрика және тіл тарихы. Вроцлав: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975. Индоевропалық тіл білімі мәселелері. Вроцлав: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1977. Тіл білімі зерттеулері, 1 том: Польша тілінде жарияланған еңбектер таңдамасы. Варшава: Państwowe Wydawn. Nauk., 1987.