Кіріспе
Қазіргі испан территориясындағы яһудилердің тарихы яһуди дәстүріне сәйкес Киелі кітап заманына дейін созылады, бірақ Иберия түбегінде ұйымдасқан яһуди қауымдастықтарының қоныстануы б.з. 70 жылы Екінші ғибадатхананың қиратылуынан кейін басталған болуы мүмкін. Ибериядағы еврейлердің болуына ең ерте археологиялық дәлел – Мерида қаласынан табылған 2 ғасырға жататын қабір тасы. VI ғасырдың соңынан бастап, вестгот монархтары ариандықтан Никеялық сенімге ауысқаннан кейін, Ибериядағы яһудилердің жағдайы едәуір нашарлады. VIII ғасырдың басында Умайялардың Испанияны басып алуынан кейін, яһудилер дімми жүйесінде өмір сүрді және біртіндеп арабтанды. Ал-Андалустағы яһудилер, әсіресе 10 және 11 ғасырларда, халифалық және алғашқы тайфалық кезеңдерде ерекше көзге түсті. Осы кезеңде еврейлердің қасиетті кітаптарын ғылыми және тілдік тұрғыдан зерттеу басталып, еврей тілінде алғаш рет әлемдік поэзия туды. Алморавидтер мен Алмохадтардың басып кіруінен кейін көптеген яһудилер Солтүстік Африкаға және христиандық Иберия мемлекеттеріне қашты. Христиандық мемлекеттерде тұратын яһудилер антисемиттік топтардың зорлық-зомбылығына ұшырады және 14 ғасыр бойы қуғын-сүргінге түсті, бұл 1391 жылғы қырғынға әкелді. 1492 жылғы Альгамбра жарлығының нәтижесінде Кастилия мен Арагонның қалған діншіл яһудилері католицизмге өтуге мәжбүр болды (осылайша «жаңа христиандар» атанды, олар кан тазалығын тексеру жүйесі бойынша кемсітуге ұшырады), ал иудаизмді жалғастырғандары (шамамен 100 000 – 200 000 адам) елден қуылды, осыдан диаспора қауымдастықтары құрылды. 1924 жылғы жарлықтан бастап, сефард яһудилерінің Испанияға оралуына көмектесу мақсатында, тектік байланысын дәлелдегендерге испан азаматтығын алу оңайлатылды. Бүгінде Испанияда шамамен 13 000 – 50 000 яһуди тұрады.
The history of the Jews in the current day Spanish territory stretches back to Biblical times according to Jewish tradition, but the settlement of organised Jewish communities in the Iberian Peninsula possibly traces back to the times after the destruction of the Second Temple in 70 CE. The earliest archaeological evidence of Hebrew presence in Iberia consists of a 2nd century gravestone found in Mérida. From the late 6th century onward, following the Visigothic monarchs' conversion from Arianism to the Nicene Creed, conditions for Jews in Iberia considerably worsened. After the Umayyad conquest of Hispania in the early 8th century, Jews lived under the Dhimmi system and progressively Arabised. Jews of Al Andalus stood out particularly during the 10th and the 11th centuries, in the caliphal and first taifa periods. Scientific and philological study of the Hebrew Bible began, and secular poetry was written in Hebrew for the first time. After the Almoravid and Almohad invasions, many Jews fled to Northern Africa and the Christian Iberian kingdoms. Targets of antisemitic mob violence, Jews living in the Christian kingdoms faced persecution throughout the 14th century, leading to the 1391 pogroms. As a result of the Alhambra Decree of 1492, the remaining practising Jews in Castile and Aragon were forced to convert to Catholicism (thus becoming 'New Christians' who faced discrimination under the limpieza de sangre system) whereas those who continued to practise Judaism (c. 100,000–200,000) were expelled, creating diaspora communities. Tracing back to a 1924 decree, there have been initiatives to favour the return of Sephardi Jews to Spain by facilitating Spanish citizenship on the basis of demonstrated ancestry. An estimated 13,000 to 50,000 Jews live in Spain today.
Ерте тарих
Ғалымдар яһудилердің Рим Испаниясындағы алғашқы болуын 1-3 ғасырларға, ал "нақты дәлелдер" 4-6 ғасырлардың соңына жатқызады. Бір күмәнді есеп бойынша, Испанияға 80 мың адам әкелінген. Кейіннен, Жерорта теңізінің солтүстік Африка және оңтүстік Еуропа жағалаулары арқылы осы аймаққа көші-қон толқындары келді. Рим дәуірінде Испаниядағы яһудилерге қатысты ең ерте жазбалардың бірі – апостол Павелдің римдіктерге жолдаған хаты. Көптеген адамдар Павелдің Испанияға барып, жақсы жаңалықты уағыздау ниетін, ондағы яһуди қауымдастықтарының болуын, сондай-ақ Цезардың 39 жылы Иродты Испанияға қуғанын көрсетеді (Флавий Иосиф, «Яһудилердің соғысы», 2.9.6). Мишна да Испанияда яһуди қауымы болғанын және Израильдегі яһуди қауымымен байланыс болғанын айтады. Сәл кейінгі кезеңде Мидраш Рабба (Левит Рабба § 29.2) және Песикта де Рав Кахана (Рош Хашана) Испаниядағы (Гиспания) яһуди диаспорасы мен олардың соңынан оралуы туралы айтады. Бұл ертедегі сілтемелердің арасында 4-ші ғасырдың басында өткен Эльвира кеңесінің бірнеше шешімдері бар, олар Испаниядағы яһудилерге қатысты дұрыс христиандық мінез-құлықты қарастырады, әсіресе яһудилер мен христиандар арасындағы некеге тыйым салады. Ертедегі Иберия яһудилерінің материалдық дәлелі ретінде, әсіресе ерте болуын көрсететін, Кадисте 8-7 ғасырларға дейінгі мөрлі сақина табылды. Сақинадағы жазу, көбінесе финикиялық деп танылған, кейбір ғалымдар «көне иврит» деп түсіндіреді. Бұл зат Испанияның құрлық бөлігінен емес (Ибицадан, Балеар аралдарынан табылды), бірақ оның үстіндегі екі еврей әрпі осы кезеңде аймақпен тікелей немесе жанама байланыстың болғанын көрсетеді. Таррагона мен Тортосадан табылған екі үш тілді еврей жазулары б.з.д. 2 ғасырдан 6 ғасырға дейін мерзімделді. (Бауэрс, 396-бет). Сонымен қатар, Адрада (бұрынғы Абдера) 3-ші ғасырдың басына жататын Соломонула есімді яһуди қызының қабір тасына жазылған жазу бар. Осылайша, яһудилердің Испаниямен байланысы туралы ертедегі материалдық және әдеби мәліметтер шектеулі болғанымен, нақты және маңызды деректер 3-ші ғасырдан басталады. Бұл кезеңдегі деректер бұл қауымның негізі бұрын қаланғанын көрсетеді. Бұл қауымдар Яһудеяны жаулап алғаннан кейін бірнеше ұрпақ бұрын пайда болған, тіпті одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. Бабыл мен Испанияның яһуди қауымдары арасында тығыз байланыс болған болуы мүмкін, өйткені Талмудта Рабби Бейвайдың әпкесі Ицхақтың ұлы, Егилархтың «Кордовадан Испанияға» саяхат еткені жазылған. Рим империясының азаматтары болғандықтан, Испаниядағы яһудилер әртүрлі кәсіптермен, соның ішінде егіншілікпен айналысты. Христиан дінін қабылдағанға дейін яһудилер яһуди емес халықтармен жақын қарым-қатынаста болды және провинцияның әлеуметтік және экономикалық өмірінде белсенді рөл атқарды. Эльвира Синодының шешімдері, діни қызметкерлердің антисемитизмге шабыттандырған ерте мысалдары болғанымен, кейбір адамдардың алаңдауын тудырған яһудилердің қоғамға жеткілікті түрде енгенін көрсетеді: кеңестің 80 канондық шешімінің барлығы яһудилерге қатысты және екі қауымды бөліп тұруға қызмет етті. Бұл кезде католик шіркеуі үшін яһудилердің болуы басқа дінге табынушылардың болуынан гөрі көбірек алаңдау тудырды; яһудилермен некеге тұруға тыйым салған 16-шы канон 15-ші каноннан гөрі қатаң түрде жазылған. 78-ші канон яһудилермен зина жасағандарды оқшаулаумен жазалайды. 48-ші канон яһудилерге христиан егінін баталауға тыйым салады, ал 50-ші канон яһудилермен бірге тамақтануға тыйым салады; еврей Киелі кітабына бұйрық беру басқа ұлттарға құрмет көрсетуді білдірді.
Визиготтар билігі Репрессиялар мен мәжбүрлі түрде дінге айналу (5 ғасырдан 711 жылға дейін)
Барбарийлердің шапқыншылығы 5 ғасырдың басында Пиреней түбегінің көп бөлігін вестготтардың билігіне әкелді. Католиктерді жек көруден басқа, римдіктерді еске түсіретін олар вестготтардың өздерінің патшалығындағы діни сенімдерге көп қызығушылық танытпады. Тек 506 жылы Аларик II (484–507) өзінің «Breviarium Alaricianum» еңбегін жариялағанда, ол құлатылған римдіктердің заңдарын қабылдады. 587 жылы Рекаред басшылығымен вестготтардың патшалық отбасы ариандықтан католиктікке ауысқаннан кейін жағдай одан да күрт өзгерді. Визиготтар патшалықты жаңа діннің қол астына берік ету үшін яһудилерге қарсы агрессивті саясат қабылдады. Патша мен шіркеу тек өз мүдделерін ойлап әрекет еткендіктен, яһудилердің жағдайы нашарлай түсті. Рекаред 589 жылы Толедоның үшінші кеңесінде яһудилер мен христиандардың аралас некелерінен туған балаларды күштеп шомылдыру рәсімінен өткізуді мақұлдады. Сонымен қатар, Толедо III яһудилерге мемлекеттік лауазымдарға орналасуға, христиан әйелдерімен жыныстық қатынасқа түсуге және құлдарды немесе христиандарды сүндеттеуге тыйым салды. Дегенмен, Рекаред өзінің науқандарында толыққанды табысқа жете алмады, өйткені барлық вестгот арийлері католиктікке көшпеген еді. Көшпегендер яһудилердің адал одақтастары болды, екеуі де қысымға ұшырады, ал яһудилер арий епископтары мен тәуелсіз вестготтар ақсүйектерінен қорғаныс алды. Кейінгі патшалар Люва II (601–604), Витерик (603–610) және Гундемар (610–612) саясаты белгісіз болса да, Сисебут (612–620) Рекаредтің жолына жаңа күшпен түсті. Аралас некедегі балаларды міндетті түрде шомылдыру туралы жарлықты бекіткеннен кейін көп ұзамай, Сисебут испандық ресми саясатта қайталанатын құбылыс болды – еврейлерді Испаниядан қуғынға салудың алғашқы жарлықтары. 613 жылы ол яһудилерді немесе дінге айналдыру керек, немесе қуғынға салу керек деген жарлық шығарғаннан кейін, кейбіреулері Галлияға немесе Солтүстік Африкаға қашып кетті, ал 90 000-ға жуығы дінге айналды. Көптеген конверсолар, кейінгі кезеңдердегілер сияқты, өздерінің яһудилік болмыстарын жасырып қалды. Суинтиланың (621–631) толерантты билігі кезінде конверсолардың көпшілігі иудаизмге оралды, ал бірқатар жер аударылғандар Испанияға оралды. 633 жылы Толедоның төртінші кеңесі, мәжбүрлі шомылдыруға қарсы тұрып, крипто-иудаизм мәселесін шешу үшін жиналды. Егер өздерін мәсіхшілер деп атағандар діни яһуди екені анықталса, олардың балаларын монастырларда немесе сенімді мәсіхші отбасыларда тәрбиелеу үшін алып кетуге шешім қабылданды. Чинтиланың (636–639) билікке келуімен шыдамсыздыққа бейімділік жалғасты. Ол Толедоның алтыншы кеңесінде тек католиктердің ғана патшалықта қалуы мүмкін екенін бұйырды және ерекше қадам жасап, өзінің яһудилерге қарсы жарлықтарына сәйкес әрекет етпеген кез келген ізбасарын «алдын ала» құлдыратуға бұйырды. Көптеген адамдар қайтадан дінге айналды, бірақ басқалары жер аударылуды таңдады. Алайда, «мәселе» жалғасып жатты. 653 жылы Толедоның сегізінші кеңесі патшалықтағы яһудилер мәселесін қайта қарастырды. Сол кездегі басқа шараларға яһуди дінінің барлық салт-дәстүрлеріне (оның ішінде сүндеттеу мен демалыс күнін сақтау) тыйым салу кірді. Кеңес жергілікті билік орындарының сәйкес келмеуінен бұрынғы әрекеттердің сәтсіз аяқталғанын білген; сондықтан, еврейлерге иудаизмді ұстануға көмектескен кез келген адам, оның ішінде ақсүйектер мен дін қызметкерлері, олардың мүлкінің төрттен бір бөлігін тартып алу және қауымнан шығару арқылы жазалануы керек еді. Бұл жолы да оның әрекеті сәтсіз болды. Яһуди халқының саны жеткілікті болды, сондықтан Вамба (672–680) оларға қарсы шектеулі қуғын-сүргін бұйрықтарын шығарды, ал Эрвигтің (680–687) билігі де бұл мәселеге ренжіген сияқты. Толедоның он екінші кеңесі тағы да мәжбүрлеп шомылдыруды, ал мойынсұнбағандарға мүлкі тәркіленіп, дене жазасы, жер аударылу, өлтіру және құлдыққа шақырды. 694 жылы жеті жастан асқан яһуди балалары ата-аналарынан алыстатылып, осыған ұқсас әрекет жасалды. Сонымен қатар, Эрвиг католиктермен татуласатын адамдардың соттың шешімдерін бұзуға тырысқан яһудилерге көмектеспеуіне қам жасады. Яһудилердің мүддесін қорғаған ақсүйектерге үлкен айыппұл салынатын, ал заңға бағынбаған дін қызметкерлеріне түрлі жазалар тағайындалатын. 693 жылы Толедоның XVI кеңесі Егиканың шараларын қолдады. 694 жылы Толедо кеңесінде яһудилер Визиготтармен құлдыққа сотталды, өйткені Шығыс Рим империясы мен Испанияда әлі де тұратын римдіктердің ықпалымен оларға қарсы бүлік ұйымдастыруға тырысқандары анықталды. Испаниядағы яһудилер католиктердің билігінен қатты ашуланып, мұсылман шапқыншылығы кезінде оларды құтқарушы күш ретінде қабылдады және оларға елді басқаруға көмектесуге асықты. Басып алынған көптеген қалаларда мұсылмандар гарнизонды яһудилердің қолына қалдырып, содан кейін солтүстікке қарай жылжыды, бұл испан яһудилерінің Алтын ғасырының бастамасы болды.
Маврлар жаулап алуы
711 жылы Тарик ибн Зиядтың жеңісімен сефардтардың өмірі күрт өзгерді. Ибериядағы яһудилер монархтардың шабуылын қуана қарсы алды. Мұсылман және католик дереккөздерінде яһудилер басып алушыларға құнды көмек көрсеткені айтылады. Қала басып алынған соң Кордованы қорғау яһудилерге, ал Гранада, Малага, Севилья және Толедо яһудилер мен маврлардың аралас әскеріне қалдырылды. Лукас де Туйдың хроникасында католиктер Толедодан Пасхаға дейінгі жексенбіде Киелі Леокадия шіркеуіне барып, құдайлық уағыз тыңдағанда, яһудилер сатқындықпен әрекет етіп, сарацендерге хабарлап, қала қақпаларын католиктер келмей жатып жапты және маврларға ашты деп жазылған. Алайда, де Туй есебінен өзгеше, Родриго Хименес де Раданың «Hispaniae туралы жазбаларында» Толедо «тұрғындарынан дерлік толық бос еді» делінеді. Бұл яһудилердің сатқындығынан емес, «көптеген адамдар Амиараға, басқалары Астурияға, ал кейбіреулері тауларға қашқандықтан» болды. Содан кейін қала арабтар мен яһудилерден құралған жасақпен нығайтылды (3.24). Кейбір қалаларда яһудилердің мінез-құлқы мұсылмандардың табысына көмектессе де, жалпы әсері шектеулі болды. Диммилер ретінде яһудилерге қойылған шектеулерге қарамастан, мұсылмандық билік кезіндегі өмір бұрынғы католик вестготтармен салыстырғанда көптеген мүмкіндіктер ұсынды, бұл шетелден келген яһудилердің көптігімен дәлелденді. Католик және мұсылман әлемдеріндегі яһудилер үшін Иберия салыстырмалы түрде төзімділік пен мүмкіндіктер елі ретінде қарастырылды. Араб берберлерінің алғашқы жеңістерінен кейін, әсіресе 755 жылы Абд әл-Рахман I-нің Омейядтар әулеті билігін орнатуымен, жергілікті еврей қауымына Еуропаның қалған бөлігінен, сондай-ақ Мароккодан Месопотамияға дейінгі араб аумақтарынан еврейлер қосылды (соңғы аймақ еврей дереккөздерінде Вавилония деп аталды). Осылайша, сефардтар түрлі еврей дәстүрлерінің араласуынан мәдени, зияткерлік және діни жағынан байыды. Таяу Шығыс қауымдарымен байланыс нығайды, ал Сура мен Пумбедитадағы вавилондық академиялардың ықпалы ең жоғары деңгейге жетті. Нәтижесінде, Х ғасырдың ортасына дейін сефардтық зерттеулердің көп бөлігі Халахаға бағытталды. Палестина деп аталатын Леванттың дәстүрлері де, еврей және Киелі кітаптарды зерттеуге қызығушылықтың артуымен бірге, әсерлі болмаса да енгізілді. Әрине, араб мәдениеті сефардтық мәдениеттің дамуына да елеулі әсер етті. Мұсылмандық еврейге қарсы айтыстар мен рационализмнің таралуы, сондай-ақ караиттік иудаизмнің раббаниттікке қарсы айтыстары Киелі жазбаларды қайта қарауға себеп болды. Араб тілін қабылдаған кезде, Бабылдағы Талмуд академияларының басшылары болған бабылдық геонимдер сияқты, араб мәдениетінің мәдени және интеллектуалдық жетістіктері білімді яһудиге, сондай-ақ араб ғалымдары жақсы сақтаған грек мәдениетінің ғылыми және философиялық ойларына ашылды. Арабтардың грамматика мен стильге деген құрметі еврейлердің арасында филологиялық мәселелерге қызығушылықты оятуға әсер етті. Араб тілі сефардтық ғылымның, философияның және күнделікті іс-қағаздардың негізгі тіліне айналды. 9 ғасырдың екінші жартысынан бастап көптеген яһуди жазбалары, оның ішінде халахикалық емес көптеген діни еңбектер араб тілінде жазылды. Араб тілінің кеңінен таралуы яһудилердің араб мәдениетіне сіңісуіне үлкен септігін тигізді. Алғашында мұсылмандық топтар арасындағы жиі қанды даулар яһудилерді саяси сферадан шеттеткенмен, Алтын ғасырдың алдындағы алғашқы екі ғасыр яһудилердің медицина, сауда, қаржы және ауыл шаруашылығы сияқты түрлі кәсіптердегі белсенділігінің артуымен ерекшеленді. Тоғызыншы ғасырда сефард қауымының кейбір мүшелері бұрынғы яһудилік «католиктер» арасында дін таратуға қатысуға сенімді болды. 838 жылы иудаизмге кірген бұрынғы диякон Бодо франк пен Кордованың конверсо епискобы Альваро арасындағы қызу хат алмасулар ең танымал болды. Екі адам да «жаман компилятор» сияқты сөздерді қолданып, бірін-бірін бұрынғы дініне қайтаруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтті болмады.
Кордова халифаты
Бірінші ерекше өркендеу кезеңі Кордованың бірінші халифасы Абд ар-Рахман III (882–955 жж.) (929 ж. бастап) тұсында орын алды. Алтын ғасырдың басталуы оның еврей кеңесшісі Хасдай ибн Шапрут (882–942) мансабымен тығыз байланысты. Бастапқыда сарай дәрігері болған Шапруттың ресми міндеттеріне кедендік бақылау және сыртқы сауда кірді. Ол билік басындағы хазарлармен хат алысып отырды, бұл патшалық VIII ғасырда яһуди дініне көшкен болатын. Абд ар-Рахман III-тің араб ғылымын қолдауы Иберияны араб филологиялық зерттеулерінің орталығына айналдырды. Осы тұста еврей тілінің зерттеуіне қызығушылық дамып, өркендеді. Хасдайдың басты демеушісі болғандықтан, Кордова "яһуди ғалымдарының Меккесіне" айналды, мұнда еврей сарайлықтары мен бай адамдары қонақтарға жомарт қонақжайлылық көрсететін. Хасдай өзі де ақын болғандықтан, басқа сефард жазушыларының шығармаларын да қолдады және ынталандырды. Тақырыптар кең ауқымды болды, дін, табиғат, музыка, саясат және ләззатты қамтыды. Хасдай Кордоваға көптеген ғалымдарды әкелді, соның ішінде еврейше метрикалық поэзияны жаңартқан Дунаш бен Лабратты және Германия мен Франциядағы яһудилер арасында кеңінен қолданылған алғашқы еврей сөздігін құрастырған Менахем бен Сарукты. Бұл дәуірдің танымал ақындары Сүлеймен ибн Габирол, Йехуда Халеви, Самуил Ха Нагид ибн Нагрела, Ибраһим және Муса ибн Эзра болды. Киелі кітап заманынан бастап қазіргі Израиль мемлекетінің құрылуына дейінгі аралықта бір ғана рет яһуди (Самуил ха Нагид) яһуди әскеріне басшылық етті. Хасдай Иберияда ғылыми ізденістерге қолайлы орта жасау арқылы және шетелдегі яһудилердің мүддесін қорғау үшін ықпалын пайдалану арқылы әлемдік яһуди халқына пайда келтірді, бұл оның Византия ханшайымы Еленаға жазған хатында көрініс тапты. Онда ол Византия билігі астындағы яһудилерді қорғауды сұрады, ал-Андалустағы христиандарға әділ қарауды растады және мұндай жағдай шетелдегі яһудилерге қатысты екенін көрсетті. Ал-Андалустың сефардтарының зиялылық жетістіктері яһуди емес адамдардың өміріне де әсер етті. Әдебиетке қосқан ең маңызды үлесі – Ибн Габирольдің неоплатондық "Тұрмыс көзі" (Fons Vitae). Көптеген адамдар оны христиан жазушысы деп санайды, ал христиандар оны бағалады және орта ғасырлар бойы монастырларда зерттеді. Кейбір араб философтары еврей философтарының идеяларын ұстанды, бірақ бұл құбылыс араб тілінде болғанымен, еврей философиялық еңбектері көбінесе еврей әріптерімен жазылған. Сондай-ақ, еврейлер астрономия, медицина, логика және математика сияқты салаларда белсенді болды. Ақыл-ойды логикалық, бірақ абстрактілі және нәзік ойлауға баулудан басқа, табиғат әлемін зерттеу, Яратушының ісін тікелей зерттеу арқылы Құдайды жақсырақ түсінудің және оған жақындаудың ең жақсы жолы болды. Ал-Андалус Хасдай тұсында яһуди философиясының маңызды орталығына айналды. Талмуд пен Мидраш дәстүріне сәйкес, көптеген еврей философтары этика саласына арналды, бірақ этикалық еврей рационализмі дәстүрлі тәсілдер тақырыпты емдеуде сәтті болмады деген түсінікке негізделген, өйткені олар рационалды, ғылыми дәлелдерден айырылды. Түпнұсқалық еңбектерді жазудан басқа, сефардтар аудармашылар ретінде де белсенді жұмыс істеді. Грек мәтіндері араб тіліне, араб тілі еврей тіліне, еврей тілі мен араб тілі латын тіліне аударылды және керісінше аудармалар жасалды. Араб, еврей және грек тілдеріндегі ұлы еңбектерді латын тіліне аудару арқылы Иберия еврейлері Еуропаның басқа бөліктеріне Ренессанс дәуіріндегі білімнің негізін құраған ғылым мен философия салаларын жеткізуде маңызды рөл атқарды.
Тайфалар, Альморавидтер және Альмохадтар
11 ғасырдың басында Кордобадағы орталық билік, берберлердің шапқыншылығынан және Омейядтардың құлауынан кейін күйреп қалды. Оның орнына жергілікті араб, бербер, славян немесе муваллад басшыларының билігімен тәуелсіз тайфалық княздықтар құрылды. Халифаттың ыдырауы оның жұмысын тоқтатқан жоқ, керісінше, яһудилер мен басқа да кәсіпқойларға жаңа мүмкіндіктер ашты. Яһуди ғалымдарының, дәрігерлерінің, саудагерлерінің, ақындарының және ғалымдарының қызметтерін аймақтық орталықтардың христиан және мұсылман билеушілері, әсіресе жақында бағындырылған қалалардың тәртібі келтірілген кезде бағалады. Мұсылман тайфаларында уәзір ретінде қызмет еткен ең белгілі яһудилердің арасында ибн Нагрелас (немесе Нагрела) болды. Самуил Ха Нагид ибн Нагрела (993–1056) Гранаданың патшасы Хаббус әл-Музаффар мен оның ұлы Бадисқа отыз жыл бойы қызмет етті. Самуил ибн Нагрела саясаттың директоры және әскери басшы (мұсылман әскерлеріне қолбасшылық еткен екі яһудидің бірі, екіншісі – оның ұлы Жүсіп) болғаннан басқа, ол шебер ақын болды және Талмудқа жазған кіріспесі бүгінге дейін стандартты болып саналады. Оның ұлы Жозеф ибн Нагрела да уәзір болып қызмет етті, бірақ 1066 жылғы Гранада қырғынында қаза тапты. Севилья, Лусена және Сарагоса қалаларында да яһуди уәзірлері қызмет атқарды. 1066 жылғы Гранада қырғыны – мұсылман халықтың Иосиф паналаған патша сарайына шабуыл жасап, оны айқышқа тартып өлтірген Гранададағы еврейлерге қарсы погром еді. Содан кейін шабуылдаушылар 1500 яһуди отбасына шабуыл жасап, шамамен 4000 гранадалық яһудиді өлтірді. Алтын ғасыр христиандық Реконкиста аяқталғанға дейін аяқталмады. Гранададағы қырғын яһудилердің мәртебесінің төмендеуінің алғашқы белгісі болды, бұл негізінен Солтүстік Африкадан келген діншіл ислам секталарының ықпалынан туындады. 1085 жылы Толедо христиандарға берілгеннен кейін Севилья билеушісі Альморавидтерден көмек сұрады. Аскеттік секта Аль-Андалустың ислам мәдениетінің кеңдігін, соның ішінде кейбір дхиммилердің мұсылмандарға билік етуін жек көреді. Альморавидтер христиандармен күрескеннен басқа, көптеген реформаларды жүзеге асырып, Аль-Андалусты дұрыс ислам туралы түсініктеріне сәйкес келтірді. Көптеген мәжбүрлі түрлендірулерге қарамастан, сефард мәдениеті толығымен жойылған жоқ. Мысалы, Лусенаның яһуди қауымының мүшелері дінге өтуден пара алып құтылды. Альморавидтер андалусиялық исламның рухын қабылдаған сайын, яһудилерге қатысты саясат жеңілдетілді. Бұл кезеңде ақын Мұса ибн Езра шығармаларын жазуын жалғастырды, ал бірнеше еврей Альморавидтердің дипломаттары мен дәрігерлері болды. Солтүстік Африкадағы мұсылман тайпаларымен болған соғыстар Альморавидтерді Ибериядан әскерлерін қайтаруға мәжбүр етті. Христиандар алға жылжуда, Иберия мұсылмандары оңтүстіктегі бауырларына, бұл жолы Альморавидтерді солтүстік Африкаға ығыстырғандарға тағы да өтініш жасады. 1172 жылға қарай ислами Иберияның көп бөлігін бақылаған Альмохадтар фундаменталистік көзқараста Альморавидтерді асып түсіп, диммилерге қатал қарады. Яһудилер мен христиандар Мароккодан және ислами Испаниядан қуылды. Көптеген яһудилер өлім немесе дінге өтуді таңдауға мәжбүр болды. Кейбіреулері, мысалы Маймонидтің отбасы, оңтүстікке және шығысқа, көбірек төзімділік танытқан мұсылман елдеріне қашып кетті, ал басқалары солтүстікке қарай, өсіп келе жатқан христиан патшалықтарына қоныстанды. Сол уақытта Реконкиста солтүстікте жалғасты. 12 ғасырдың басында жаңадан пайда болған христиан патшалықтарындағы кейбір яһудилердің жағдайы жақсара бастады. Омейядтар билігінің күйреуінен кейін қалаларды қайта құру кезінде болғандай, яһудилердің қызметтерін христиан басшылары пайдаланды, олар кейінгі Реконкиста кезінде жеңіске жетіп жатты. Яһудилердің жаудың тілі мен мәдениетін білуі, олардың дипломаттар мен кәсіби мамандар ретіндегі дағдылары және төзімсіз жағдайлардан арылуға деген құштарлығы Реконкиста кезінде христиандарға қызмет етуде олардың еңбектерін бағалы етті, осы себептердің арқасында олар мұсылман шапқыншылығының алғашқы кезеңдерінде арабтарға да пайдалы болған еді. Бағындырылған аумақтарда жаулап алушылардың қоныстану қажеттілігі антисемитизмнің көзқарастарынан да басым болды, кем дегенде исламдық қауіп болғанда. Осылайша, ислами Ибериядағы жағдай нашарлаған сайын, христиан әмірліктеріне көшіп келушілер саны артты. Алайда, мұсылман оңтүстігінен солтүстікке көшіп келген яһудилер толығымен қауіпсіздікке ие болған жоқ. Ескі көзқарастар жаңаларымен күшейді. Исламмен байланыс күдігі әлі де болды және мұсылман аумақтарынан көшіп келген яһудилер араб тілінде сөйледі. Алайда, көптеген жаңа келген яһудилер 11 және 12 ғасырлардың соңында өркендеді. Осы кезеңде яһудилерге қатысты латын құжаттарының көп бөлігі олардың жер иеліктеріне, егістіктері мен жүзімдіктеріне сілтеме жасайды. Көп жағынан, Аль-Андалустың сефардтары үшін өмір толық айналым жасады. 12 және 13 ғасырларда мұсылман билігіндегі аумақтарда жағдай нашарлаған сайын, яһудилер тағы да сыртқы мәдениеттен көмек іздеді. Бағындырылған қалалардың христиан басшылары оларға кең аутономия берді, ал яһуди ғылымы өркендеп, қауымдастықтардың өсуімен және маңыздылығымен дамыды (Assis, p. 18). Алайда, Реконкиста яһудилері Алтын ғасырдың яһудилерінің деңгейіне жете алмады.
Ертедегі билік (9741085)
Католик әміршілері, Кастилия графтары және Леонның алғашқы патшалары яһудилерге қатал қарым-қатынас жасады. Маврларға қарсы күресінде олар яһудилерді де аямады, олардың синагогтарын қиратты және ұстаздары мен ғалымдарын өлтірді. Бірақ билеушілер, өзіне қарсы күшті жаулары бар екенін ескере отырып, яһудилерді өздеріне қарсы қоюға болмайтынын біртіндеп түсінді. Кастилия графы Гарсия Фернандес Кастрохериз фюеросында (974) яһудилерді көп жағдайда католиктермен теңестірді; және Альфонсо V төрағалық еткен Леон кеңесінде (1020) осыған ұқсас шаралар қабылданды. Леонда көптеген яһудилер жылжымайтын мүлікке ие болды, сондай-ақ егіншілік және жүзім шаруашылығымен қатар қолөнермен де айналысты; және басқа қалалардағыдай, олар христиан халқымен достық қарым-қатынаста өмір сүрді. Сондықтан Коянза кеңесі (1050) ескі вестгот заңын қайта жаңарту қажет деп шешті, ол шіркеу тарапынан жазалаумен яһудилер мен христиандардың бір үйде бірге тұруына немесе бірге тамақтануына тыйым салады.
Толеранттылық және еврей иммиграциясы (10851212)
Фердинанд I Кастильский яһудилер салықтарының бір бөлігін шіркеуге бөлді, тіпті дінге аса құштар емес Альфонсо VI да Кастро яһудилері төлеген салықты Леон шіркеуіне берді. 1085 жылы Толедоны бағындырған Альфонсо VI яһудилерге төзімділік пен мейірімділік көрсетіп, Папа Александр II-нің мақтауына ие болды. Ал ол бай және еңбекқор яһудилерді морилерден алыстату үшін оларға түрлі жеңілдіктер ұсынды. 1076 жылы шығарылған және бекітілген Нажара Сепульведа заңдарында ол яһудилерге католиктермен толық теңдік берді, тіпті оларға ақсүйектерге берілген құқықтарды да берді. Яһудилер патшаның оларға берген құқықтары үшін оған және елге адал қызмет етуге дайын болды. Альфонсоның әскерінде 40 000 яһуди болды, олар қара және сары түсті бас киімдерімен ерекшеленді. Осы яһуди жасағы үшін Саграхас шайқасы демалыс күні аяқталған соң ғана басталды. Папа Григорий VII патшаға яһудилердің католиктерге билік етуіне рұқсат етпеуді ескерткендіктен, патшаның яһудилерге көрсеткен ықыласы католиктердің ашу-ызасын тудырды. Уклес шайқасынан кейін, онда Инфанте Санчо 30 000 әскермен бірге қаза тапты, Толедода яһудилерге қарсы көтеріліс болды. Көптеген яһудилер өлтірілді, олардың үйлері мен синагогалары өртелді (1108). Альфонсо қылмыскерлерді жазалауды жоспарлаған, бірақ 1109 жылдың маусым айында қаза тапқандықтан, жоспарын іске асыра алмады. Ол қайтыс болғаннан кейін Каррион-де-лос-Кондес тұрғындары яһудилерге шабуыл жасады, көптеген адамдар қаза тапты, ал қалғандары түрмеге қамалды, үйлері тоналды. Леон, Толедо және Сантьяго императоры атанған Альфонсо VII билік басында әкесі яһудилерге берген құқықтар мен бостандықтарды шектеді. Ол яһудилердің де, дінін өзгерткендердің де католиктерге билік етуіне тыйым салды және яһудилерді патшалық салықтарды жинауға жауапты деп таныды. Бірақ көп ұзамай ол қайтадан оларға жақсы қатынас жасап, барлық бұрынғы жеңілдіктерін растады және тіпті оларға қосымша жеңілдіктер берді, осылайша оларды католиктермен теңестірді. Яһуда бен Жүсіп ибн Езра (Наси) патшаға үлкен ықпалға ие болды. Калатраваны бағындырғаннан кейін (1147) патша Юданы бекіністің басшысы етіп тағайындады, кейіннен оны өзінің сарайының басқарушысы етіп тағайындады. Яһуда бен Жозеф патшаның үлкен құрметіне ие болды, сондықтан оның өтініші бойынша ол Альмохадтардың қуғын-сүргінінен қашқан яһудилерді Толедоға қабылдап қана қоймай, көптеген қашқындарға Фласкала (Толедо маңында), Фромиста, Каррион, Паленсия және басқа да жерлерде баспана берді, онда жаңа қауымдар құрылды. Король Санчо III-тің қысқа ғана билігінен кейін Фернандо II Леон (яһудилерге ерекше жеңілдіктер берген) мен Арагон және Наварра патшалары арасында соғыс басталды. Яһудилер екі әскерде де соғысты, содан кейін бейбітшілік орнатылды және олар бекіністерді күзетуге жауапты болды. Таққа отырған Кастилияның Альфонсо VIII (1166–1214) яһудилерге Ор, Селориго және кейіннен Майорганы күзетуді тапсырды, ал Наварраның данасы Санчо оларды Эстелла, Фунес және Мураньонға тағайындады. Альфонсо VIII билік кезінде яһудилер одан да зор ықпалға ие болды. Патшаның Толедолық әдемі Рахель (Фермоса) деген яһуди қызға ғашық болуы, әрине, олардың ықпалын арттырды. Альфонсо Аль-Мансур басшылығындағы Альмохадтармен Алaркос шайқасында жеңілгенде, жеңіліс патшаның Фермосамен махаббатына байланысты деп есептелді, ал ол және оның туыстары Толедода ақсүйектер тарапынан өлтірілді. Ал, әмір Мухаммад ан-Насир күшті әскерімен Кастилияны басып алып, бүкіл католик Испаниясын жаулап алумен қорқытты. Толедо архиепископы Альфонсоға көмек көрсету үшін крест жорығын шақырды. Бұл соғыста морилерге қарсы патшаға Толедоның бай яһудилері, әсіресе оның "алмохариф мэрі", білімді және жомарт Наси Иосиф бен Соломон ибн Шошан (Әл Хажиб ибн Амара) үлкен көмек көрсетті.
Бұрылыс нүктесі (12121300)
Толедода крестшілер қуанышпен қарсы алынды, бірақ яһудилер үшін бұл қуаныш тез қайғыға айналды. Крестшілер Толедода (1212) «қасиетті соғысты» яһудилерді тонап, өлтіру арқылы бастады. Егер рыцарлар оларды қарулы күшпен тоқтатпағанда, Толедодағы барлық яһудилер қаза табар еді. Лас-Навас-де-Толоса шайқасынан (1212) кейін Альфонсо жеңіспен Толедоға кіргенде, яһудилер оны салтанатты шерумен қарсы алды. Патша 1214 жылғы қазан айында яһудилердің құқықтық жағдайын олар үшін жағдайды жақсартатын «Фуэро де Куэнка» жарлығымен реттеді. Фердинанд III (Леон және Кастилия патшалықтарын біріктірген) және Арагонның сол кездегі билеушісі Яков I кезінде Испаниядағы яһудилер тарихындағы маңызды өзгеріс орын алды. Діни қызметкерлердің яһудилерге қарсы күресі күшейді. Франциядағы яһудилер сияқты, испан яһудилерінің де екі жынысы католиктерден өзгеше болу үшін киімдеріне сары белгі тағуға мәжбүр болды. Бұл бұйрық оларды католиктермен араласпау үшін шығарылды, бірақ олардың қауіпсіздігі үшін жасалған деп түсіндірілді. Видал Тароч сияқты кейбір яһудилерге жер иеленуге рұқсат берілді. 1250 жылғы сәуір айында Папа Иннокентий IV яһудилерге арнайы рұқсатсыз жаңа синагог салуға тыйым салатын бұйрық шығарды. Сондай-ақ, яһудилердің дін аударуына тыйым салынды, бұл жаза ретінде өлім және мүлікті тәркілеумен қорқытылды. Олар католиктермен араласа алмайтын, бір үйде тұрмайтын, бірге тамақтанбайтын, бір ваннада жуынбайтын. Католиктер яһудилер дайындаған шарапты іше алмайтын. Яһудилер католик мейірбикелер мен қызметшілерді жұмысқа алмайтын, ал католиктер тек қана білікті католик дәріханалары дайындаған дәрі-дәрмектерді қолданатын. Әрбір яһуди белгіні тағуға міндетті болды, бірақ патша осы талаптан босату құқығын өзіне сақтап алды. Белгісіз ұсталған яһуди он алтын мараведи айып төлеуге немесе он соққы жазаға тартылуға жауапты болды. Сондай-ақ, яһудилерге Ұлы жұма күні көпшілік ортада пайда болуға тыйым салынды.
1300 жылғы еврей қауымы
Испаниядағы яһудилер өздері тұратын патшалықтардың (Кастилия, Арагон және Валенсия ең маңыздылары болды) азаматтары еді, және олардың әдет-ғұрыптары мен тілдеріне қатысты толық құқықтары болған. Олар жылжымайтын мүлікке ие болды, өздерінің жерлерін өз қолдарымен өңдеді, мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Өнімді еңбектерінің арқасында олар байлыққа ие болды, ал білімі мен қабілеттері оларға құрмет пен ықпал әкелді. Бірақ осы өркендеу халықтың қызғанышын оятып, дін қызметкерлерінің жеккөрінішін тудырды. Яһудилер осы себептерге байланысты көптеген қиындықтарға тап болды. Патшалар, әсіресе Арагон патшалары, яһудилерді өздерінің меншігі деп есептеді; олар «өз» яһудилері, «өз» яһудиялық аудандары (juderías) туралы айтты және оларды зорлық-зомбылықтан қорғап, өз мүдделері үшін барлық жағынан пайдаланды. Яһудилер де, христиан шаруалары сияқты, патшаның қарауындағы адамдар еді. 1300 жылға қарай католиктік Испанияда шамамен 120 яһуди қауымы болды, олардың саны жарты миллионнан асып, көбінесе Кастилияда шоғырланған. Каталония, Арагон және Валенсияда яһудилер сирек кездесті. Испаниялық яһудилер ауыл шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, өнеркәсіп, сауда және түрлі қолөнер салаларымен айналысқанмен, олардың байлығы мен ықпалының көзі ақшамен айналыс болды. Патшалар, дінбасылар, ақсүйектер және шаруалардың барлығына ақша қажет болды және оны тек яһудилерден ғана алуға болатын, оларға кірістің 20-25 пайызын төледі. Бұл бизнес, яһудилерді көптеген салықтар төлеуге және патшалардың талап еткен міндетті қарыздарды төлеуге мәжбүр етті, олардың арнайы лауазымдарда жұмыс істеуіне әкелді, мысалы, «қаражат сақтаушылар», сот өкілдері, салық жинаушылар. Испания яһудилері жеке саяси құрылымды құрады. Олар негізінен яһудиялық аудандарда (Juderias) тұрды, және оларды басқа жерде тұрудан тыйым салатын бірнеше жарлықтар шығарылды. Моғолдар кезінен бастап олардың өз әкімшіліктері болды. Кастилиядағы альжамалардың басында «раб де ла корте» немесе «раб мэр» (бас раввин немесе сот), сондай-ақ «жуес мэр» (бас судья) тұрды, ол мемлекет пен альжамалар арасындағы басты делдал болды. Бұл сарай раввиндері мемлекетке қызмет еткен адамдар еді, мысалы, Давид ибн Яхья және Авраам Бенвенисте, немесе Мейр Алгуадес және Якуб ибн Нуньез сияқты патша дәрігерлері, немесе Авраам Аға сияқты сот раввині лауазымының соңғы иесі болған салық жинаушылар. Олар патшалар тағайындады, таңдалғандардың діни біліктілігіне немесе дінге бейімділігіне ешқандай назар берілмеді.
13001391
XIV ғасырдың басында антисемитизмнің күшеюімен бүкіл Испанияда яһудилердің жағдайы қиынға түсті. Көптеген яһудилер Кастилия және Арагон таждарынан эмиграция жасады. Альфонсо IV және Пётр IV Арагон патшаларының, сондай-ақ жас және белсенді Альфонсо XI Кастилия патшасының (1325 ж.) билікке келуіне дейін жағдай жақсармады. 1328 жылы Наваррада дін қоздырушы монахтың үгітінен кейін 5000 яһуди қаза тапты. Альфонсо XI-нің ұлы және мұрагері Кастилиялық Пётр яһудилерге қатысты оң көзқарас танытты, оның тұсында олар ықпалының ең жоғары нүктесіне жетті – бұл көбінесе оның қазынашысы Самуэль ха Левидің жетістіктерімен көрсетілді. Осы себепті патшаны «еретик» және жиі «қатыгез» деп атады. Біліміне көңіл бөлінбеген Пётр 1350 жылы таққа отырғанда он алты жасқа толмаған еді. Билік құруының бастапқы күндерінен бастап ол өзін яһудилермен қоршады, сондықтан оның қарсыластары оның сарайын «яһуди сарайы» деп қысыммен айтты. Бірақ көп ұзамай азаматтық соғыс басталды, Кастилияның Генрих II және оның бауыры 1355 жылдың 7 мамырында Толедоның Alcaná деп аталатын яһуди кварталына (Judería) көтерілісшілердің тобымен басып кірді; олар қоймаларды тонады және жасы мен жынысына қарамастан шамамен 1200 яһудиді өлтірді. Алайда, көтерілісшілер Толедоның өзіндегі яһуди кварталын басып ала алмады, оны яһудилер мен патшаға адал рыцарьлар қорғады. Кастилияның Иоанн I билікке келгеннен кейін яһудилердің жағдайы біршама жақсарған сияқты, Иоанн I тіпті кейбір яһудилерге, мысалы Абрахам Давид Тарочқа заңдық жеңілдіктер берді. Пётр яһудилерге көбірек мейірімділік көрсеткен сайын және оларды қорғаған сайын, оның заңсыз туған ағасы оларға қарсы күшті қарсылық білдірді. 1360 жылы Кастилияға басып кірген кезде ол Нахерада тұратын барлық яһудилерді өлтірді және Миранда де Эброны тонау мен өлімге ұшыратты.
1366 жылғы қырғын
Барлық жерде яһудилер патша Петрге адал болды, оның әскерінде олар батыл соғысты; патша оларға барлық жағдайда жақсы ниет танытты, ал Гранада патшасын көмекке шақырғанда, ол соңғыдан яһудилерді қорғауды ерекше сұрады. Дегенмен олар қатты зардап шекті. Вилладиего, оның еврей қауымында көптеген ғалымдар, Агилар және басқа да көптеген қалалар толығымен қиратылды. Вальядолид тұрғындары, Петрдің жартылай бауыры Генриге адалдық білдірген, яһудилерді тонап, үйлері мен синагогтарын қиратты және Тора кітаптарын жыртып тастады. Паредес, Паленсия және тағы бірнеше қауымдар да осындай тағдырға ұшырады, ал Жаеннен 300 яһуди отбасы Гранадаға тұтқынға алынды. Замандас жазушы Самуэль Зарза Паленсияның айтуынша, азап шегу ең жоғарғы шегіне жетті, әсіресе Генри қоршап алған Толедода, онда 8000 адам аштықтан және соғыстың ауырлығынан қаза тапты. Бұл азаматтық қақтығыс Петрдің өлімімен аяқталды, ал жеңімпаз бауыры оны мазақтап: "Dó esta el fi de puta Judio, que se llama rey de Castilla?" ("Кастилия патшасы деп аталатын еврей ұлы қайда?") деді. 1369 жылдың 14 наурызында Петрдің басын Генрих пен Бертран Дю Гесклин шауып тастады. Өліміне бірнеше апта қалғанда, ол өзінің дәрігері және жорамалшысы Ибраһим ибн Зарзалды оған жақсылықты болжай білмегені үшін кінәлады. Генрих де Трастамара Генрих II ретінде таққа отырғанда, Кастилия яһудилері үшін азап пен төзімсіздік дәуірі басталды, бұл олардың қуғынмен аяқталды. Ұзақ соғыс елді қиратты, халық заңсыздыққа үйреніп, яһудилер кедейлікке түсті. Толқудың екі көшбасшысы тұтқынға алынып, көпшілік алдында жазаланды. Егер бұл күн Күл жексенбісіне келсе, Пасха 30 сәуірге түсер еді, бірақ бұл батыс христиандығында мүмкін емес. Осыдан ашуланған фанатиктер бірнеше яһудилерді өлтіріп, тонады және Гузман отбасын өліммен қорқытты. Регенттік шұғыл бұйрықтар берді, бірақ Ферранд Мартинес еврейлерді өлтіруге немесе дін ауыстыруға шақырып, тұрғындарды уақытша қоздыруын тоқтатпады. 6 маусымда толқу тудырғандар Севильяның яһуди кварталына барлық жағынан шабуыл жасап, 4000 яһудиді өлтірді; қалғандары өлімнен құтылу үшін дін ауыстыруға мәжбүр болды. Бұл туралы Гедалия ибн Яхья бен Жүсіптің "Shalshelet haQabbalah" (шамамен 1586 ж.), сондай-ақ Абрахам Закутоның "Сефер Юхасин", Соломон ибн Верганың "Шеват-Ехуда" кітабында, және 1391 жылы Испаниядағы оқиғалар туралы 1391 жылдың қысында Авиньон яһудилеріне Дон Хасдай Крескас жазған хатында айтылған. Хаты 1391 жылдың 19 қазанымен даталанған. Дон Хасдай Крескастың сөзіне сүйенсек, яһудилерге қарсы қуғын 1391 жылы Тамуз (маусым) айының 1-ші күні Севильяда басталды. Зорлық-зомбылық Кордобаға тарады, ал айдың 17-ші күні Толедоға (онда яһудилер оны арабша Ṭulayṭulah деп атады) жетті. Содан кейін зорлық-зомбылық Майоркаға тарады, ал айлық айдың бірінші күні Елулға дейін ол Каталониядағы Барселона яһудилеріне де жетті, онда екі жүз елу адам қаза тапты. Сондай-ақ, көршілес Лерида және Жиронда провинцияларында және Валенсия патшалығында тұратын көптеген яһудилер, сондай-ақ аль-Андалустың яһудилері де зардап шекті, ал көптеген адамдар шейіт болды, ал басқалары өмірін сақтау үшін дінін өзгертті.
13911492
1391 жыл испандық яһудилер тарихында шешуші кезең болды. Бұл қудалаулар, тоқсан жыл өткен соң, ересі және яһудилерді қадағалау мақсатымен құрылған Инквизицияның тікелей себебі болды. Өлімнен қашу үшін католицизмді қабылдағандардың саны көп – Жозеф Перестің мәліметінше, Испания яһудилерінің жартысынан астам, яғни 200 000 адам, ал 1410 жылға қарай дінін ашық түрде сақтайтын 100 000 яһуди ғана қалды. Баэна, Монторо, Баэса, Убеда, Андухар, Талавера, Македа, Хуэте және Молина қалаларындағы, әсіресе Сарагоса, Барбастро, Калатаюд, Уэска және Манреса яһудилері крещениеден өтті. Крещение алғандардың арасында бұрынғы дінтастарын қынжырлаған байлар мен ғалымдар да болды; тіпті Соломон ха-Леви немесе Пауль де Бургос (Пауль де Санта-Мария деп те аталады) және Джошуа Лорки немесе Геронимо де Санта-Фе сияқтылары бұрынғы туыстарындарының ең қатал жауы мен қудалаушысына айналды.
Яһудилерге қарсы заңдар
Католик уағыздаушы Феррердің өтініші бойынша 1412 жылы қаңтарда бала король Иоанн II Кастилия атынан Бургас Пауль, не Соломон халеви жасаған жиырма төрт баптан тұратын заң шығарылды. Бұл заңның мақсаты – яһудилерді кедейлендіру және одан әрі қорлау еді. Олар өздерімен бірге жабық "Юдерияларда" тұруға бұйырылды және бұйрық жарияланғаннан кейін сегіз күн ішінде оларға берілген бөлмелерге көшуге, әйтпесе мүліктерін жоғалту жазасы бойынша жөндеуді тапсыруға міндеттелді. Оларға медицина, хирургия, химия (фармация) және нан, шарап, ұн, ет және т.б. сауда жасауға тыйым салынды. Олар қолөнермен айналыспауы, мемлекеттік қызметте орналаспауы, ақша сатушы немесе агент ретінде жұмыс істемеуі керек еді. Олар католик қызметшілерін, шаруаларды, шам жағушыларды немесе қабір қазушыларды жалдауға, сондай-ақ католиктермен тамақтануға, су ішуге, суға түсуге, олармен жақын қарым-қатынаста болуға (жыныстық қатынаста болуға), оларға баруға немесе сыйлық беруге тыйым салынды. Католик әйелдерге, тұрмысқа шыққан не тұрмысқа шықпаған әйелдерге күндіз де, түнде де "Юдерияға" кіруге тыйым салынды. Яһудилерге өз билігін жүзеге асырудың ешқайсысы да рұқсат етілмеген, патшаның рұқсатысыз олар қоғамдық мақсаттар үшін салықтар жинауға болмайды; олар "Дон" атағын қабылдамауы, қару-жарақ ұстамауы немесе сақал мен шашын қырқуға болмайды. Яһуди әйелдерінен аяғына дейін жететін, ұзын, қарапайым, ұсақ матадан жасалған шапан кию талап етілетін. Олар мүлкіне қол сұғып, тіпті құлдыққа айналдыру қаупімен елден шығуға тыйым салынды, ал қашып кеткен яһудиді қорғаған немесе баспана берген кез келген абыройлы адам немесе салт адамы бірінші рет жасаған қылмысы үшін 150 000 мараведи айыппұлмен жазаланды. Бұл қатаң заңдар, оларды бұзу үшін 300–2000 мараведи айыппұл салынып, қамшымен жазаланды, яһудилерді католицизмді қабылдауға мәжбүрлеу үшін есептелген. Енді яһудилерді қудалау жүйелі түрде жүргізілді. Көптеген адам дінге айналады деген үмітте Бенедикт 11 мамыр 1415 жылы он екі баптан тұратын Папалық бұқа шығарды, олар негізінен Каталина шығарған жарлыққа ("Прагматика") сәйкес келді және Фернандо Арагонның жарлықтарына енгізді. Бұл бұқа арқылы яһудилер мен неофиттерге Талмудты зерттеуге, католиктерге қарсы жазуларды, әсіресе "Макелум" ("Мар Иезу") шығармасын оқуға, Исаның, Марияның немесе әулиелердің есімдерін айтуға, құдайлар мен басқа да шіркеу ыдыстарын жасауға немесе осындай уәделерді қабылдауға, жаңа синагогалар салуға немесе ескілерді әшекейлеуге тыйым салынды. Әр қауымда бір ғана мәжілісхана болған. Яһудилер өздерінің барлық құқықтарына ие бола алмады, сондай-ақ олар малсиналарға (айыптаушыларға) қарсы іс-қимыл жасай алмады. Олар мемлекеттік лауазымдарға ие бола алмайды, қолөнермен айналыса алмайды, немесе делдал, неке агенті, дәрігер, дәріханашы немесе дәріханашы ретінде қызмет ете алмайды. Олар үшін маццотты пісіру, сату, таратып беру тыйым салынды. Олар католиктермен жыныстық қатынасқа түсе алмайды, шомылдыру рәсімінен өткен балаларының мұрасынан айыра алмайды. Олар әрқашан белгіні киіп жүрулері керек еді, ал жылына үш рет он екі жастан асқан барлық яһудилер, еркек те, әйел де католиктік уағызды тыңдауға міндетті болды. (Бұл бұқа Риос ["Hist." ii. 627–653] деп аталады). Католик монархтары Фердинанд пен Изабелла таққа отырғанда, яһудилерді конверс пен өз отандастарынан бөлектеуге шара қолданылды. 1480 жылы Толедо Кортесінде барлық яһудилерге арнайы бариоларға бөлінуге бұйрық берілді, ал екі жылдан кейін Фрага Кортесінде Наваррада да осындай заң қолданылды, онда олар түнде "Юдерияларға" шектелді. Сол жылы Испания инквизициясы құрылды, оның басты мақсаты – конверсоларды жою. Екі монархты да Педро де Кабальерья мен Луис де Сантангел сияқты неокатоликтер қоршап алса да, Фердинанд еврейдің немересі болса да, ол еврейлерге, олар мағынасын өзгерткен бе, жоқ па, төзбеушілікті көрсетті. Ол барлық "конверс"-ке 1484 жылдың аяғына дейін Инквизициямен татуласуға бұйрық берді және Рим папасы Иннокентий VIII-ден барлық католик княздеріне барлық қашқын конверстерді Испанияның Инквизициясына қайтаруға бұйрық берді. Католик монархтарының қатаңдықтарын күшейтудің бір себебі – Гранада патшалығы соңғы дем алған кезде, еврейлер мен маврлардың біріккен әрекеттерінен қорқыныштың жоғалуы болды. Алайда билеушілер маврлар патшалығының яһудилеріне испандықтарға маврларды құлатуға көмектесу үшін олардың қазіргі құқықтарына ие болуды жалғастыра беретіндерін уәде етті. Бұл уәде 1490 жылдың 11 ақпанында берілген, бірақ шығарылу жарлығымен күшін жойды. Испанияның католик монархтарын қараңыз. Тыйымдар, қудалау және Испания мен Португалиядан яһудилердің жаппай көшіп кетуі испан экономикасының дамуына кері әсер еткен болуы мүмкін. Яһудилер мен католик емес христиандардың католик көпшілігінен әлдеқайда жақсы сандық дағдылары болғаны хабарланды, бұл еврей діни доктринасының нәтижесі болуы мүмкін, ол білім беруге күшті назар аударды, мысалы, Тораны оқу міндетті болды. Яһудилер жоғары білікті қалалық кәсіптерінен күштеп шығарылған кезде де, олардың сандық артықшылығы сақталды. Алайда, инквизиция кезінде осы дағдылардың таралуы шектеулі болды, себебі яһудилердің бөлінуі және көшіп кетуі экономикалық дамуға зиян келтірді.
Сәулет
Қуып шығаруға дейін сақталған синагогалардың шамалы саны бар, олардың ішінде Санта-Мария-ла-Бланка және Толедодағы Эль-Трансито синагогалары, Кордова синагогасы, Хихар синагогасы, Сеговиядағы Ескі бас синагога және Томар синагогасы.
Шақыру туралы жарлық
Гранада құлағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1492 жылдың 31 наурызында Фердинанд пен Изабелла Испания яһудилеріне қарсы Альгамбра жарлығы деп аталатын қуғын-сүргін жарлығын шығарды. Ол барлық яһудилерге, жасы ерекшеліксіз, шілде айының соңғы күні патшалықтан кетуді бұйырды: Тиша Б'Ав күнінен бір күн бұрын. Олар алтын, күміс немесе ақша емес, өздерінің мүлкін алып кетуге рұқсат алды. Жарлық кіріспесінде бұл әрекеттің себебі ретінде көптеген конверсолардың қайтадан діннен тайып кетуі көрсетілді, себебі олардың арасында дін ауыстырмаған яһудилер болды, олар оларды христиандықтан бұрып, яһудилік білімі мен салтын сақтап қалды. Бұрын Католик монархтарынан 20 000 дублон төлеп 480 яһудиді босатып алған Исаак Абарбанел енді оларға жарлықты жою үшін 600 000 крона ұсынды. Фердинанд шешімге келе алмады, бірақ бас инквизитор Томас де Торкемада оған ұсынысты қабылдауға кедергі жасады. Ол патшаның алдына жүгіріп келді және патша мен патшайымның алдына айқыш тастап, олар Яһуда сияқты ақша үшін Раббыларын сатар ма деп сұрады. Торкемада конверсо тегінен шыққан, ал Изабелланың рухани кеңесшісі Эспина бұрын равин болған. Бұл оқиғаның рас екендігі белгісіз, бірақ сот тарапынан ешқандай жеңілдік көрсетілмеді және Испания яһудилері жер аударуға дайындық жасады. Кейбір жағдайларда, мысалы, Виторияда, олар туыстарының қабірлерін ұстаздауға жол бермеу үшін Judumendi деп аталатын зиратты муниципалитетке тапсырды – бұл сақтық шарасы бекер болған жоқ, өйткені кейіннен Севильядағы яһуди зираты халық тарапынан қиратылды. Сеговиядағы яһуди қауымының мүшелері қаладағы соңғы үш күнін яһуди зиратында өткізді, ораза ұстап, өлген жақындарынан айырылғаны үшін жылады.
Қалғандардың саны
Испаниядан қуылған яһудилердің саны әлі де даулы мәселе болып табылады, ал ертедегі бақылаушылар мен тарихшылар қатты асыра көрсетілген сандарды келтірген. Қуылған кезде Испанияда 100 мыңнан астам дін ұстанатын яһудилер қалды, себебі көпшілігі бұрыннан католицизмге өткен еді. Бұған, сондай-ақ, қайта оралуға үлкерген белгісіз адамдардың саны қосылғандықтан, Жозеф Перес және Хулио Вальдеон сияқты соңғы ғылыми зерттеулер Испания аумағынан қуылған 50 мың мен 80 мың аралығындағы дін ұстанатын яһудилер туралы мәліметтер ұсынады.
Еуропалық шығарылулар
Яһудилерді елден қуу – Еуропа тарихында жақсы қалыптасқан үрдіс. 13-дан 16 ғасырға дейін, кем дегенде 15 еуропалық ел яһуди халқын қуды. Испаниядан яһудилерді қууға дейін Англиядан, Франциядан және Германиядан, сондай-ақ тағы көптеген елдерден қуулар болды, ал одан кейін кем дегенде бес қуу орын алды.
Әңгімелесулер
Бұдан былай Испаниядағы яһудилер тарихы – конверсолардың тарихы болып табылады, олардың саны, көрсетілгендей, қуғын-сүргін кезеңінде 50 мыңнан астам адамға көбейіп, мүмкін 300 мыңға жеткен. Қуғыннан кейін үш ғасыр бойы испандық конверсолар испан инквизициясының күдігіне ұшырады, ол 1570–1700 жылдары ерестік (оның ішінде яһудилік) айыбымен 3000-нан астам адамды өлімге кесті. Олар сондай-ақ "limpieza de sangre" деп аталатын жалпы дискриминациялық заңдарға бағынды, бұл заңдар испандықтардан белгілі бір лауазымдарға қол жеткізу үшін "ескі христиан" тегін дәлелдеуді талап етті. Осы кезеңде жүздеген конверсолар Англия, Франция және Нидерланды сияқты жақын елдерге қашып кетті немесе қайтадан яһудилікті қабылдап, Батыс сефардтар немесе испандық және португалдық яһудилер қауымдастықтарының құрамына кірді. Конверсолар Коммунеролар көтерілісінде (1520–1522) маңызды басшылық рөл атқарды, ол Қастилия тажында Киелі Рим императоры V Карлдың императорлық амбицияларына қарсы халықтық көтеріліс және азаматтық соғыс болды.
1858 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін
XIX ғасырда Испанияға аздаған яһудилер келе бастады, және Мадридте синагогтар ашылды. 1900 жылы, Сеута мен Мелильяны есептемегенде, Испанияда шамамен 1000 яһуди өмір сүрді. Еврейлер 1862 жылдан бастап Мелильямен байланыс жасады, ал 20-ғасырдың басында қаладағы еврей қауымының саны Марокко яһудилерінің келуімен артып, өсті. Бұл өсім Бу Хмараның Тазадағы оқиғаларынан кейін, 1909 жылғы Мелилья науқаны, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Риф соғысы салдарынан күшейді. Испан тарихшылары сефардтар мен яһуди-испан тіліне, олардың тіліне қызығушылық таныта бастады. Солтүстік Мароккодағы еврейлердің қайта жаңғыруы болды, олар осы тілді сақтап, ескі испандық дәстүрлерді ұстанды. Мигель Примо де Ривераның диктатурасы (1923–1930) 1924 жылдың 20 желтоқсанында белгілі бір сефардтарға испан азаматтығын беру туралы жарлық шығарды. Олардың шарты – Осман империясында тұрғанда Испанияның қорғауында болулары және 1930 жылдың 31 желтоқсанына дейін өтініш берулері керек еді. Франция үкіметі де Леванттағы мұсылман емес халықтарға қатысты осындай шара қолданды, олар бұрын Францияның қорғауында болған. Бұл жарлық әсіресе Грекия немесе Түркия азаматтығын қабылдаудан бас тартқан Салоники яһудилеріне арналған еді. Кейіннен бұл жарлықты испан дипломаттары Холокост кезінде сефард яһудилерін қуғын-сүргін мен өлімнен құтқару үшін пайдаланды. Испания азаматтық соғысына дейін, Сеута мен Мелильяны есептемегенде, Испанияда шамамен 6000–7000 яһуди өмір сүрді, олардың көп бөлігі Барселона мен Мадридте тұрды. Сол сияқты, 1936 жылға қарай Мелильядағы еврей қауымы 6000 адамды құрады, бірақ Венесуэлаға, Израильге, материктік Испанияға және Францияға көшіп кеткеннен кейін олардың саны айтарлықтай азайды.
Испаниядағы азаматтық соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс
Испаниядағы Азамат соғысы кезінде (1936–1939) синагогалар жабылып, соғыстан кейін ғибадат үйлерде жеке өткізілді. 1947 жылы Еуропа мен Солтүстік Африкадан келген яһудилердің келуімен яһудилердің қоғамдық өмірі қайта жанданды. Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдарында "оларды қабылдау ережелері жазылды, бірақ көбінесе ескерілмеді". Олардың көпшілігі Батыс Еуропадан, Франциядағы оккупация аймағынан концлагерлерге депортациядан қашып келген яһудилер еді, сондай-ақ Шығыс Еуропадан, әсіресе Венгриядан келгендер де болды. Труди Алекси бұл жағдайды "нацистердің соңғы шешімінен қашып, төрт ғасырдан астам уақыт бойы еврейлерге ашық түрде еврей болып өмір сүруге рұқсат етілмеген елде пана іздеудің абсурдтығы" және "парадоксы" деп сипаттайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франко үкіметінің испан дипломаттары Шығыс Еуропалық яһудилерге, әсіресе Венгрияға қорғаныш көрсетті. Испан тегі бар деп мәлімдеген яһудилерге өздерінің тегін дәлелдеуді талап етпей испан құжаттары берілді, олар Испанияға кетті немесе жаңа құқықтық статустарының көмегімен оккупацияланған елдерде соғыстан аман қалды. Соғыстың бағыты өзгере бастағанда, граф Франсиско Гомес Джордана Соуза Франконың жеңесі Рамон Серрано Суньердің орнына Испанияның сыртқы істер министрі болып тағайындалды, испан дипломатиясы "яһудилерге көбірек ықылас көрсетті", бірақ Франконың өзі бұл туралы "ешнәрсе демеді". Дипломаттар Касабланка маңындағы яһуди босқындары үшін транзиттік лагерь құру мүмкіндігін талқылады, бірақ Франция мен Ұлыбританияның қолдауы болмағандықтан бұл жоспар іске аспады. Дегенмен, осы кезеңде Испанияның Франциямен шекарасындағы бақылау жұмсалды, және мыңдаған яһудилер Испанияға өте алды (көптегені контрабанда жолдарымен). Олардың көбі соғыстан аман қалды. Америкалық еврейлердің бірлескен тарату комитеті Барселонада ашық түрде жұмыс істеді. Одан кейін Испания Грекия, Венгрия, Болгария және Румыниядағы сефард яһудилеріне азаматтық беруді бастады, сонымен қатар көптеген ашкеназ яһудилері мен еврей емес адамдар да азаматтыққа ие болды. Будапешттегі испан миссиясының басшысы Анхель Санц Бриз Венгриядағы мыңдаған ашкеназ яһудилерін құтқарып, оларға испан азаматтығын берді, оларды қауіпсіз үйлерге орналастырды және оларға испан тілінің негіздерін үйретті, осылайша олар сефард яһудилері сияқты көрінуге тырысты, әсіресе испан тілін білмейтін адамдарға. Испанияның дипломатиялық корпусы қиын жағдайға тап болды: Алекси олар қабылдаған яһудилердің саны неміс тарапының наразылығын қаншалықты күшейтетініне байланысты болды деп болжайды. Соғыстың соңына қарай Санц Бриз Будапешттен қашуға мәжбүр болды, бұл яһудилерді тұтқындау мен депортациялау қаупіне ұшыратты. Өзі испан қорғауында тұрған итальян дипломаты Джорджо Перласка, жалған құжаттарды қолданып, венгр билігін өзінің жаңа испан елшісі екеніне көндірді. Осылайша ол венгр яһудилеріне испандықтардың қорғанысын қызыл әскер келгенге дейін жалғастырды. Испания басқа бейтарап елдерге қарағанда яһудилердің концлагерьге депортациядан құтылуына көбірек көмектессе де, Испанияның соғыс кезіндегі босқындарға қатысты көзқарасы туралы пікірталас жалғасуда. Франконың режимі, сионизмге және "иудей-марксистік" масондыққа деген қарсылығына қарамастан, нацистер тарапынан насихатталған қатыгез антисемит идеологиясын бөліспеген сияқты. Шамамен 25 000–35 000 босқын, негізінен яһудилер, Испания арқылы Португалияға және одан әрі өтуге рұқсат алды. Кейбір тарихшылар бұл фактілер Франко режимінің гуманитарлық ұстанымын көрсетеді деп санайды, ал басқалары режим тек яһудилерге Испания арқылы транзит жасауға рұқсат бергенін атап көрсетеді. Соғыстан кейін Франконың режимі яһудилерді депортациялауға жауапты адамдарға, атап айтқанда Виши Франциясындағы еврей істерінің комиссары Луи Даркье де Пеллепоиске (1942 жылдың мамырынан 1944 жылдың ақпанына дейін) және басқа да көптеген бұрынғы нацистерге, мысалы Отто Скорцени мен Леон Дегрельге, сондай-ақ басқа да бұрынғы фашистерге өте ыстық қабылдады. Франконың қауіпсіздік басшысы Хосе Мария Финат и Эскрива де Романи 1941 жылдың 13 мамырында барлық провинциялық губернаторларға өз аудандарында тұратын барлық жергілікті және шетелдік яһудилердің тізімін беруді сұрап ресми бұйрық шығарды. Алты мың адамның есімдері жиналғаннан кейін Романи Испанияның Германиядағы елшісі болып тағайындалды, бұл оған тізімді жеке Генрих Гиммлерге жеткізуге мүмкіндік берді. 1945 жылы Германия жеңілгеннен кейін испан үкіметі нацистермен ынтымақтастығының барлық дәлелдерін жоюға тырысты, бірақ бұл ресми бұйрық сақталды. Бір еврей газеті 2010 жылдың 22 маусымында испан газеті El País жариялаған хабарламаға сілтеме жасады. Сонымен бірге, синагогалар ашылып, қауымдастықтар белгілі бір деңгейде қызметін жалғастыра алды. 1948 жылдың 29 желтоқсанында мемлекеттік ресми бюллетень (BOE) Грекия мен Египеттен шыққан сефардтық отбасылардың тегінің тізімін жариялады, оларға ерекше қорғау көрсетілуі керек еді. 1492 жылы яһудилерді қуған Альгамбра жарлығы 1968 жылдың 16 желтоқсанында ресми түрде жойылды. 1948 жылы, Израиль құрылған жылдан бастап 2010 жылға дейін 1747 испан яһудисі Израильге көшіп кетті (алия).
Қазіргі еврей қауымы
Қазіргі уақытта Испанияда шамамен 50 000 еврей тұрады, олардың ең ірі қауымдастықтары Барселона мен Мадридте, олардың әрқайсысында шамамен 3 500 мүшесі бар. Аликанте, Малага, Тенерифе, Гранада, Валенсия, Бенидорм, Кадис, Мурсия және тағы да басқа қалаларда кішірек қауымдастықтар бар. 3 500 яһуди тұрғыны бар Барселона Испаниядағы еврейлердің ең көп шоғырланған жері. Мелильяда ежелгі сефард яһуди қауымы сақталған. Елдің оңтүстік-шығысындағы Мурсия қаласында яһуди қауымының саны артып келеді және жергілікті синагог бар. Бұл аймақта кошер зәйтүн өндіріліп, әлемнің түкпір-түкпіріндегі яһудилерге экспортталады. Мурсия қауымына көшіп келген еврейлердің санының өсуіне байланысты қалада жаңа еврей мектебі ашылды. Испаниядағы қазіргі еврей қауымының басым бөлігі Солтүстік Африкадан, әсіресе бұрынғы испан колонияларынан келген сефардтардан тұрады. 1970 жылдары әскери хунтадан қашып келген, негізінен ашкеназдық еврейлердің Аргентинадан да көшіп келуі болды. Еуропалық қауымдастық құрылғаннан кейін, Еуропаның басқа елдерінен еврейлер Испанияға ауа-райының қолайлылығы, өмір салты және Еуропаның солтүстігімен салыстырғандағы тұрмыстың төмен құны себептерімен көшіп келді. Кейбір еврейлер Испанияны зейнеткерлер мен жастар үшін қолайлы өмір сүру отаны деп санайды. Мазаррон, Ла Манга, Картахена және Аликантеде де еврей қауымы өсіп келеді. Сонымен қатар, соңғы он жылда Барселона және Овьедо сияқты қалаларда реформалық және либералдық қауымдастықтар пайда болды. Яһуди тегінен шыққан танымал испандықтардың қатарында бизнесмендер Алисия мен Эстер Копловиц, саясаткер Энрике Мугика Герцог және киім дизайны мен өндірісі компаниясы Mango-ның негізін қалаушы Исак Андик бар, бірақ соңғысы ғана сефардтық тектен шыққан. Жазушы Джон Хуаристи сияқты еврей дініне кірген сирек жағдайлар да бар. Бүгінде Испанияда жұмыс істейтін еврей ұйымдары марандардың ұрпақтарын яһудизмге қайта оралуға шақырып отыр. Бұл еврей дініне кіргендердің шектеулі санына әкеп соқты. Испаниядағы басқа діни қауымдастықтар сияқты, Испаниядағы еврей қауымдастықтары федерациясы (FCJE) испан үкіметімен келісімдер жасады, олар еврей дін қызметкерлерінің мәртебесін, ғибадат орындарын, оқытуды, некелерді, мерекелерді, салық жеңілдіктерін және мұраны сақтауды реттейді. 2014 жылы Испаниядағы Кастрильо Матахудиос ауылының тұрғындары ауылдың атын өзгерту үшін дауыс берді, себебі атаудың этимологиясынан туындайтын шатасу қаупі болды. "Мата" сөзі Испаниядағы жер-су атауларының кең таралған жұрнағы, "орманды жер" дегенді білдіреді. Бұл жағдайда, бұл сөз "mota" – "төбе" деген мағынаны білдіретін сөздің бұрмалануы болуы мүмкін. "Мата" сөзі "өлтіру" дегенді де білдіреді, сондықтан "жүйттерді өлтіру" деп түсіндірілуі мүмкін атау пайда болады. Атау бұрынғы түріне, яғни жаңа келгендерді шатастырмайтын Castrillo Mota de Judíos (Жүйттер төбесі) деп өзгертілді. Бұл оқиға Испанияда кеңінен жарияланбаса да, АҚШ, Ұлыбритания және Израильдің ағылшын тіліндегі баспасөздерінде кеңінен қамтылды, көбінесе ауылдың атын "Жүйттерді өлтіру лагері" деп бұрмалады.
20142019 Азаматтық туралы заң
2014 жылы 1492 жылғы Альгамбра жарлығымен Испаниядан қуылған сефард яһудилерінің ұрпақтарына Испанияға көшіп баруды немесе басқа азаматтықтарынан бас тартуды талап етпей, Испания азаматтығы ұсынылатыны жарияланды. Заң 2019 жылдың 1 қазанында тоқтатылды, сол кезде әділет министрлігі 132 226 өтініш алғанын және 1500 өтінішті мақұлдағанын мәлімдеді. Мақұлдау үшін үміткерлер испан тілі мен мәдениеті бойынша емтихан тапсырып, сефардтық тегін дәлелдеуі, Испаниямен ерекше байланысын орнатып немесе дәлелдеуі, содан кейін құжаттарын куәландыру үшін белгіленген нотариусқа төлем жасауы керек болды. Өтініштердің көп бөлігі Латын Америкасының жоғары қауіпсіздіксіздік және зорлық-зомбылық деңгейіне ие елдерінің азаматтарынан (атап айтқанда Мексика, Колумбия және Венесуэла) түсті.