Карл Брюгман: Немец тіл білімінің көрнекті өкілі

Кіріспе

Неміс тіл білімі маманы (1849–1919)

Карл Брюгманн (16 наурыз 1849 – 29 маусым 1919) – неміс тіл білімі маманы. Ол үнді-еуропа тілдері лингвистикасы саласындағы еңбектерімен белгілі.

Өмірбаян

Ол Галле және Лейпциг университеттерінде білім алған. Висбадендегі және Лейпцигтегі гимназияда сабақ берді, ал 1872 жылы кейін Орыс классикалық филология институтында ассистент болды. 1877 жылы Лейпциг университетінде лекция оқыды, ал 1882 жылы салыстырмалы филология профессоры атанды. 1884 жылы Фрайбург университетінде сол лауазымға тағайындалды, бірақ 1887 жылы Георг Куртиустың орнына Лейпцигке оралды; өмірінің соңына дейін (1919 жылға дейін) Брюгманн санкирит және салыстырмалы тіл білімі профессоры болды. Жастығында Брюгманн фонетикалық заңдардың (Брюгман заңы) өзгеруі мүмкін емес екенін және қатаң зерттеу әдістемесін ұстанатын, жаңадан пайда болған неограммария мектебінің жақтасы болды. Фонетикалық заңдарды байқауға және олардың қалай жұмыс істейтініне баса назар аударғаннан басқа, ол аналогияның қазіргі тілдердегі маңызды тіл білімі факторларының бірі екенін атап өтті. Куртиустің «Грек және латын грамматикасын зерттеу» еңбегінің редакциялық тобының мүшесі ретінде ол «Nasalis Sonans» атты мақала жазды, онда ол кейіннен Куртиус бас тартқан радикалды теорияларды қорғады. Брюгманның даңқы фонология, морфология және сөзжасам туралы екі томдық еңбегіне негізделген, ол 1886 жылдан 1893 жылға дейін жарық көрген бес томдық «Индогерман тілдерінің салыстырмалы грамматикасының негіздері» («Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen») еңбегіне үлес қосты. Қалған үш томды Бертольд Дельбрюк жазды, ол протоиндоевропалық синтаксис туралы әлі де теңдесі жоқ есеп берді. Брюгманның еңбегі оған бөлінген шекарадан асып кетті, сондықтан бірінші том екі бөлікке бөлінді. Индекстер жеке томға бөлінгеннен кейін, екі том төрт томға айналды. Брюгманның еңбегінің маңыздылығын түсінген үш британдық тіл білімі маманы, «Индогерман тілдерінің салыстырмалы грамматикасының элементтері» деген атпен, Брюгманның томдарын неміс тіліндегі басылыммен бірдей уақытта ағылшын тіліне аудара бастады. Бұл Брюгманның екінші томын екі бөлікке бөлді, нәтижесінде, индекстерді қоса алғанда, бес томдық жиынтық пайда болды. 1897 жылдан бастап Брюгманн «Негіздердің» өзінің бөлігін қайта қарастырып, кеңейтілген нұсқасын жариялай бастады. Екінші басылымның соңғы томы 1916 жылы жарық көрді. Брюгманның деректерін ұсыну әдісі өте ерекше болды және бүгін де таң қалдыруы мүмкін. Көптеген тақырыптар бойынша дискурсивті аргументтерді ұсынудың орнына, ол тек өзі маңызды деп санайтын деректерді тізімдеді. Оқырман олардың интерпретациясын өзі анықтауға тиіс болды. Мұндай толық эмпирикалық ұсынылым Брюгманның аргументін түсінуге қажетті уақытты ұзартады, бірақ осы күш-жігердің нәтижесі одан да жоғары болады. Брюгманның маңызды еңбегінің алдында Август Шлейхердің бұрынғы индогерман грамматикасы және одан бұрын Франц Бопптың еңбегі жатты. Сонымен қатар, Брюгманн қызы тілдері үшін Үнді-Еуропа тіл білімін революциялаған ғалымдармен тығыз байланыста болды, атап айтқанда, Барттоломей ескі иран тілі үшін, Хюбшманн армян тілі үшін және Рудольф Турнейсен ескі ирланд тілі үшін. 1902–1904 жылдары Брюгманн өзінің «Грамматикасының» қысқартылған және сәл өзгертілген нұсқасын жариялады, ол әлі де кейбір мамандар үшін пайдалы анықтамалық еңбек саналады, бірақ ол ұзақ нұсқалардағы деректердің байлығына ие емес. Бұл қысқартылған нұсқаның француз тіліндегі аудармасы бар. Брюгманның барлық еңбектерінің тізімі бұдан әлдеқайда ұзын. Олардың кейбіреулері өз уақытында маңызды болды, ал кейбіреулері әлі де қызығушылық тудырады, бірақ оның беделі «Негіздердің» екі басылымына негізделген. Олар әрбір үнді-еуропалық тіл білімі маманы үшін қажетті және тілге қызығушылық танытқан кез келген адам үшін өте қызықты. Брюгманн Саксония королімен марапатталды және 1896 жылы Принстон университетінің мерейтойына шақырылды, онда заң докторы дәрежесін алды.

He was educated at the universities of Halle and Leipzig. He taught at the gymnasium at Wiesbaden and at Leipzig, and in 1872 77 was assistant at the Russian Institute of Classical Philology at the latter. In 1877 he was lecturer at the University of Leipzig, and in 1882 became professor of comparative philology there. In 1884 he took the same position at the University of Freiburg, but returned to Leipzig in 1887 as successor to Georg Curtius; for the rest of his professional life (until 1919), Brugmann was professor of Sanskrit and comparative linguistics there. As a young man, Brugmann sided with the emerging Neogrammarian school, which asserted the inviolability of phonetic laws (Brugmann's law) and adhered to a strict research methodology. As well as in laying stress on the observation of phonetic laws and their operation, it emphasized the working of analogy as an important linguistic factor in modern languages. As joint editor with Curtius of The Studies in Greek and Latin Grammar, he wrote an article for this work on "Nasalis Sonans," in which he defended theories so radical that Curtius afterward disclaimed them. Brugmann's fame rests on the two volumes on phonology, morphology, and word formation which he contributed to the five volume Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen ("Outline of the Comparative Grammar of the Indo Germanic Languages"), published from 1886 to 1893. The other three volumes were written by Berthold Delbrück and provided a still unsurpassed account of Proto Indo European syntax. Brugmann's work overflowed the bounds assigned to it, so the first volume was split into two parts. With the indexes split off into a separate volume, the two volumes turned into four. Realizing the importance of Brugmann's work, three British linguists began publishing an English translation of Brugmann's volumes almost simultaneously with the German edition, under the title Elements of the Comparative Grammar of the Indo Germanic Languages. This divided Brugmann's second volume into two parts, making a total of five volumes including the indices. Beginning in 1897, Brugmann began publishing a revision and expansion of his portion of the Grundriss. The final volume of the resulting second edition was published in 1916. Brugmann's method in presenting his data was radical and can still raise eyebrows today. On most topics, instead of presenting discursive arguments, he simply listed the data which he felt were relevant. The reader was obliged to make up his own mind as to their interpretation. This totally empirical presentation multiplies the time necessary to follow Brugmann's argument, but makes the effort all the more fruitful. Brugmann's great work did not come out of the blue. It was based on the previous Indo Germanic grammar by August Schleicher, and that in turn on the previous effort of Franz Bopp. In addition, Brugmann stayed in touch closely with the scholars who were revolutionizing Indo European linguistics for the daughter languages, in particular Bartholomae for Old Iranian, Hübschmann for Armenian, and Rudolf Thurneysen for Old Irish. In 1902–1904, Brugmann published an abridged and slightly modified version of his Grammar, which is still considered a useful reference work by some but does not contain the wealth of data of the longer versions. A French translation of this abridged version exists. The total list of Brugmann's works is much longer than this. Some of them were important in their time and some are still of continuing interest, but it is on the two editions of the Grundriss that his reputation rests. They remain indispensable to every Indo Europeanist and of great interest to anybody interested in language. Brugmann was knighted by the King of Saxony, and in 1896 he was invited to attend the jubilee of Princeton University, where he received the degree of doctor of laws.