Кіріспе

Пуэрто-Рико аралдарына ендемик попугай, Пуэрто-Рико амазонкасы (Amazona vittata), сондай-ақ Пуэрто-Рико попугайы (Пуэрто-Рико испан тілінде: cotorra puertorriqueña) немесе игуака деп те аталады, Пуэрто-Рико аралдарына ендемик жалғыз попугай болып табылады және Неотропикалық Amazona туысына жатады. Құстың ұзындығы шамамен ..., ол қызыл маңдайлы және көздерінің айналасында ақ сақиналары бар, көбінесе жасыл түсті попугай. Оның ең жақын туыстары куба амазонкасы (Amazona leucocephala) және Испаньола амазонкасы (Amazona ventralis) саналады. Пуэрто-Рико амазонкасы үш-төрт жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Ол жылына бір рет көбейеді және қуысқа ұялайды. Аналық жұмыртқа салғаннан кейін ұяда қалып, оларды шайқауға дейін үздіксіз бақылайды. Балапандар екі ата-анасымен қоректенеді және шайқаудан кейін 60-65 күннен соң ұшып кетеді. Бұл попугайдың рационы әртүрлі және гүлдер, жемістер, жапырақтар, қабық және орман қапталынан алынған нектардан тұрады. Бұл түр Пуэрто-Рикодағы жалғыз қалған туа біткен попугай болып табылады және 1994 жылдан бері Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) тізіміне енгізілген. Бұрын кең таралған және көп болған, 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында оның туа біткен ортасының көп бөлігі алынып тасталғандықтан, популяциясы күрт азайды; түр Виек және Мона аралдарынан толығымен жойылды. Құсты жойылудан құтқару үшін 1968 жылы консервациялық жұмыстар басталды.

Эволюциялық тарих

Батыс Үндістандағы әртүрлі туалас попугайлардың бір кезде Кариб теңізіне көшіп келген жалғыз топтың ұрпақтары екені болжанады. Кейбір кішкентай түрлер үлкен су кеңістіктерін кесіп өтуде қиындықтарға тап болған болар, бірақ попугайлардың ұшу күші және әртүрлі мінез-құлық ерекшеліктері "су үстінде" таралуына көмектесер еді. Кариб теңізіндегі құстардың көпшілігі Орталық, Солтүстік және Оңтүстік Америкадан шыққан. Кариб теңізінде кездесетін Амазона түрлері екі топқа бөлінеді: Ұлы Антиль аралдарында кездесетін бес орташа өлшемді түр және Кіші Антиль аралдарында кездесетін жеті ірі түр. Ұлы Антиль амазондарының барлығы туыстық байланыс туралы болжамдарға негіз болатын сипаттамаларды көрсетеді, оның ішінде басым жасыл түсті өрнектер және көздің айналасындағы ақ сақиналар бар. Британдық орнитолог Дэвид Лак Пуэрто-Рика амазонкасының Испаниола аралындағы амазонкадан (A. ventralis) пайда болғанын айтқан, бірақ кейін ол талдауында Ямайканың қара иесі амазонкасы (A. agilis) мен Пуэрто-Рика амазонкасы арасындағы ұқсастықтар сияқты кейбір маңызды элементтерді жібергені дәлелденді. Келесі зерттеулер эволюциялық байланыстарды анықтау үшін өлшем мен түс үлгілерінің жеткіліксіз екенін және олар тіпті бір түрдің өкілдері арасында да оңай өзгеріп отыратынын көрсетті. Дегенмен, соңғы филогенетикалық зерттеулер Пуэрто-Рика амазонкасының қара иесі амазонкасына қарағанда, испандық және кубалық амазонкалармен жақын туыс екенін көрсетті.

Сипаттама

Пуэрто-Рико амазонкасының мөлшері мен салмағы орташа есеппен шамамен ... және ... құрайды. Басқа амазонкалармен салыстырғанда кішкентай болғанымен, оның мөлшері Үлкен Антиль аралдарындағы басқа Amazona түрлеріне ұқсас. Жыныстық ерекшелік байқалмайды. Аталықтары мен аналықтарының көпшілігі жасыл түсті, бірақ қауырсындарының шеттері көгілдір. Қанаттың негізгі ұшу қауырсындары мен үстіңгі қауырсындары қою көк түсті. Дене бөліктеріне байланысты қауырсынның түсі әртүрлі: ұшу кезінде көрінетін қанаттардың астыңғы жағындағы қауырсындары ашық көк, ал құйрықтағылары сары-жасыл реңдес. Олардың астыңғы бөліктері ақшыл сары, маңдайлары қызыл, көздерінің айналасында ақ түсті сопақшалар бар. Көздің қабықшасы қоңыр, мүкі ақшыл мүйіз түсті, ал аяқтары сары-қоңыр. ДНК-тестің нәтижесінен басқа, аталық пен аналықты көбейтілу маусымындағы мінез-құлқының айырмашылықтары арқылы ғана ажыратуға болады. Жасы жетпеген құстардың қауырсыны ересектерге ұқсас. Сонымен қатар, бұл түрдің Антигуа, Барбуда және Виргин аралдары сияқты жақын орналасқан аралдарда да қоныстанған болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Бастапқы саны туралы бағалаулар өте әртүрлі. Кейбір мамандардың пікірінше, бұрын миллионнан астам жеке құс болған, ал басқалары 100 мыңнан астам болғанын айтады. Испан үстемдігінің алғашқы 150 жылында адам саны аз болды, ал 1650 жылы аралда 880 адам тұрған кезде, бұл түр әлі де архипелаг бойынша кең таралған. 1650 жылдан кейін адамдардың саны экспоненциалды түрде өсті, ал 18 ғасырда Пуэрто-Рико амазонкасының санына әсер ете бастады. Немец ғалымы Генрих Мориц Гаде 1836 жылы попугайлардың саны айтарлықтай азайғанын мәлімдеді. Бастапқыда адамның әрекеті Пуэрто-Рико амазонкасына елеулі қауіп төндірмеген. Тайно тайпасы попугайларды аулаған, бірақ бұл олардың санына көп әсер етпеген. Алайда, соңғы 200 жылда көптеген факторлар құстардың санының күрт төмендеуіне әкелді: ауыл шаруашылығының дамуы, жолдардың салынуы, гидроэлектростанциялардың құрылысы және жас қозыларды үй жануарлары ретінде ұстау. Әсіресе 19 ғасырдың соңғы жартысында Пуэрто-Риконың көптеген табиғи ормандары, бұл түрдің тарихи мекені, ауыл шаруашылығын дамыту үшін, негізінен қант, мақта, жүгері және күріш өндіру үшін кесілді. Амазонка тез арада осы дақылдарды негізгі тамақ көзі ретінде пайдаланды, сондықтан оны зиянкес деп санады; жергілікті фермерлер мүмкіндігі болса құсты қуып немесе аулап өлтірді. Ауыл шаруашылығының кеңеюіне байланысты амазонканың мекені одан әрі жойылды және оның саны азайды. Бұл түр тарихи түрде Пуэрто-Риконың барлық биіктіктеріндегі жасыл және ескі ормандарда, ал төменгі биіктіктердегі шұңқырларда, жартастарда және басқа да әртүрлі орталарда кездесетін. Бұл түр Гуахатака мемлекеттік орманында (1910 жылға дейін) және Рио-Абахо мемлекеттік орманында (1920 жылға дейін) және Карите мемлекеттік орманында (1930 жылға дейін) орташа биіктікте кездесетін. 1900 жылдардың басындағы мәліметтерде Лукильо орманынан және Сьерра-де-Каейден аралдың жағалауына тамақ іздеп бара жатқан попугайлар сипатталған. Қазіргі уақытта бұл түрдің таралуы үшін пісіп-жетілген ормандар мен ашық қуысты ағаштар қажет болғандықтан, ол жәндіктер мен екінші деңгейлі ормандарда кездеспейді. 1950 жылдары жабайы табиғатта 200-ге жуық құс қалды, ал 1975 жылы олардың саны 13 жеке құсқа дейін төмендеді. Кейін олардың саны қалпына келді, ал 1989 жылдың тамызында кем дегенде 47 жеке құс тіркелді. Бірақ 1989 жылдың 18 қыркүйегінде "Хьюго" даулы соққысы Пуэрто-Риконың солтүстік-шығыс жағалауына тиді, нәтижесінде қалған құстардың көп бөлігі зардап шекті. Дауылдан кейін олардың саны 23 жеке құсқа дейін төмендеді. 2004 жылы жабайы популяция 30-35 жеке құсқа жетеді, ал ұзақ мерзімді тренд тұрақты болып көрінеді, бірақ кейбір ауытқулар бар. Қазіргі уақытта бұл түрдің таралу аймағы бұрынғыдан 0,2% құрайды. Қалпына келтіру бағдарламалары жалғасуда және 2021 жылғы мәліметтер бойынша, тұтқында және жабайы табиғатта барлығы 500-ге жуық құс бар.

Мінез-құлық

Пуэрто-Рико амазонкасы күндізгі өмір салтымен өтеді, әдетте күн шыққаннан кейін жарты сағаттан соң белсенділігін бастайды. Ұясында ол көбінесе жасырын болады, жасыл қауырсыны камуфляж ретінде пайдаланады. Керісінше, ұядан тыс жерде дауыстап, шу шығаруы мүмкін. Ұшып кеткен кезде оның түс схемасы орманмен контраст жасап көрінеді. Бұл түрдің ұшу механизмі басқа амазонкаларға ұқсас, және дене осінің астында қозғалыс жасайды, көптеген құстардың қанаттары ұшу кезінде денелерінің үстінен ағатын сияқты емес. Амазонкалар орташа жылдамдықпен ұша алады, шамамен 100 км/сағ ең жоғары жылдамдыққа жетеді, және ауада жыртқыштардан қашқанда өте икемді. Тамақ іздегенде олар жұптарға бірігіп топтасады. Жұбайлар және олардың қанатты балалары бірге болуға бейімділік көрсетеді. Амазонка екі ұшу дыбысын шығарады: ұшып кету кезіндегі ұзақ созылған дауыстардан тұратын шақыру және ұшу кезінде жиі қолданылатын, жағдайға байланысты түрлі мағыналарға ие болатын қатты "бугль" дыбысы.

Диета

Барлық амазонкалар сияқты, Пуэрто-Рико амазонкасы да өсімдікпен қоректенеді. Оның рационына гүлдер, жемістер, жапырақтар, қабық және орманның жоғары жағынан алынатын нектар кіреді. Бұл түрдің 60-тан астам түрлі материалды жегені тіркелген, бірақ тарихи тұрғыдан оның аумағы кең болғандықтан рационы әртүрлі болған. Оның жейтін нәрселерінің арасында: sierra palm (Prestoea montana), tabonuco (Dacryodes excelsa) және negra lora (Matayba domingensis) тұқымдарының перикарпы; bejuco de rana (Marcgravia sintenisii), camasey (Miconia sintenisii), cupey de altura (Clusia gundlachii) және palo de cruz (Rheedia portoricensis) жемістері; bejuco de rana, achiotillo (Alchornea latifolia) және Piptocarpha tetrantha гүлдері; cupeillo (Clusia grisebachiana), laurel sabino (Magnolia splendens), caimitillo verde (Micropholis garciniaefolia) және Piptocarpha tetrantha жапырақтары мен бұтақтары; bejuco de rana, cupeillo және cachimbo cumun (Psychotria berteriana) қабықтары; және cuaba (Inga vera) бүршіктері бар. Ол әдетте көзінің алдындағы жемістерді таңдайды, көбінесе оларды біреуден кейін біреуін жинап алады, сирек жағдайларда басқаша. Тамақтанғанда ол тамақты жинап алу үшін аяғын пайдаланады. Амазонка баяу және үзіліспен тамақтанады, әрбір жеген нәрсесіне 8–60 секунд жұмсайды.

Өсіру

Пуэрто-Рико амазонкасы көбінесе өмір бойы жұптасады, егер бір құс өлсе немесе ұяны тастап кетсе, жұптар өз серіктерін ауыстырады. Егер аналық құс жарақаттанса, аталық оны тастап, "денесі жетілген" басқа құспен жұптасуы мүмкін. Пуэрто-Рико амазонкасы екіншілік қуысты ұялайтын құс, ол ағаштардың табиғи қуыстарында немесе басқа түрлер қазып жасаған қуыстарда ұя салады. Ол Palo colorado (Cyrilla racemiflora) ағаштарында ұялауды ұнатады, бірақ лавр сабино (Magnolia splendens) және табонуко (Dacryodes excelsa) сияқты басқа ағаштарды да аз дәрежеде пайдаланады. Бұл ағаштар – жыртқыштардан және судың кіруінен қорғайтын пісіп жетілген қуысты ағаштар. Соңғы кезделерде, түрді қалпына келтіру жоспарының бөлігі ретінде жасалған жасанды ағаш қораптарда да ұялайды. Ұяның биіктігі жерден өзгереді. Аталық әдетте ұя орнын іздеуді бастайды, бірақ соңғы шешімді аналық қабылдайды. Орын таңдалғаннан кейін, жұп оны тексеруге және тазалауға біраз уақыт жұмсайды. Ұяға төсеніш салынбайды. Пуэрто-Рико амазонкасы жабайы табиғатта 4 жасқа келгенде, ал тұтқындықта 3 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Бұл түр әдетте қаңтар және шілде айлары аралығында (құрғақ маусымда) жылына бір рет көбейеді. Жұптар арасындағы көбейіс процесі тамақ алмасумен тығыз байланысты болып көрінеді, бұл, мүмкін, осы процестің бастауы болуы мүмкін. Амазонкалардың көбейіс үлгісі Американың басқа да попугайларында кездесетіндей, аталық бір аяғымен тармаққа жабысып тұрып, екінші аяғын аналықтың арқасына қояды. Жұмыртқа салу уақыты жақындағанда, жұп ұяда көбірек уақыт өткізеді, аталық аналыққа қайтадан қоректену арқылы тамақ жеткізеді. Аналық 2–4 жұмыртқа салады және оларды 24–28 күн бойы жеке инкубациялайды, ал аталық тамақпен қамтамасыз ету кезінде ұяның жанында болады. Аналық жыртқыштарды қорғау үшін немесе аталық ұзақ уақыттан бері тамақ әкелмеген жағдайда сирек ғана ұядан шығады. Балапандарды екеуі де ұядан ұшып кеткенше, әдетте шабадан 60–65 күн өткен соң тамақтандырады. Дегенмен, олар әлі де ата-аналарына тәуелді болып қалады және келесі көбейіс маусымына дейін олармен бірге саяхаттайды. Басқа амазонкалар сияқты, Пуэрто-Рико амазонкасы күнделікті іс-әрекеттері кезінде әлеуметтік болып келеді, бірақ ұясының маңында аумақтық. Ұяның маңындағы аумақтың мөлшері шамамен болады. Аумақтық қорғаныс көбінесе дауыспен білдірілсе де, физикалық қақтығыстардың да мысалдары бар. Жұптар өз ұяларын басып келген жұптардан қорғайды, кейде жұмыртқа салудың орнына жерді қорғауға назар аударады. Басқа попугайлардың мекендемеген аймақтарында ұялайтын жұптар, егер басқа попугайлар аймаққа кірмесе, көбінесе үнсіз болады.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

1967 жылдың 11 наурызында Пуэрто-Рико амазонкасы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің (USFWS) жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Осы кезде популяциясы 70 жеке құсқа дейін бағаланды. 1968 жылы жабайы табиғаттағы популяцияны арттыру үшін қалпына келтіру жұмыстары басталды. 1972 жылы, популяция 16 жеке құсқа дейін төмендеген кезде, USFWS Лукильо құс бағында амазонкаларды тұтқындықта өсіруді бастады, бұл жақсы нәтижелер берді. 2006 жылдың маусым айында USFWS тұтқындықтағы құстардың 39 балапанды сәтті өршіткенін хабарлады (жылдық орташа көрсеткіш шамамен 16). 2006 жылы 22 құс Рио-Абахо мемлекеттік орманға екінші жабайы популяцияны құру үшін жіберілді, ал 2008 жылдың 27 желтоқсанында осы жерде тағы 19 құс босатылды. 2012 жылы жабайы табиғаттағы жалпы саны 58-80 жеке құсқа, ал тұтқындықта 300-ден астам жеке құсқа жететін болды. Бұл түрдің немесе оның бөліктерінің/туындыларының коммерциялық халықаралық саудасына тыйым салады.

Қауіптер

Адам қызметі, әрине, Пуэрто-Рико амазонкасының популяциясының азаюының басты себебі болып табылады. Жаңадан әкелінген түрлер қауіп тудырады: бал аралары (Apis mellifera) және оларға жақын Испания амазонкалары ұя салуға арналған қуыстар үшін бәсекелесе алады, ал қара егеуқұйрықтар (Rattus rattus) және кішкентай үнді мангустары (Urva auropunctata) жұмыртқалар мен қозыларды жеуі мүмкін.

Қалпына келтіру жоспары

Пуэрто-Рико амазонкасының төмен популяциясы мен жойылу қаупіне жауап ретінде 1968 жылы қалпына келтіру жоспары жасалып, іске асырылды. Оның басты мақсаты – 2020 жылға дейін түрді қауіптің алдындағы түрлер тізіміне көшіру болатын. Сақтау шараларының бір бөлігі ретінде 1973 жылы Лукильо құс бағында тұтқынға алынған популяция құрылды. 2007 жылы Эль-Юнке ұлттық орман паркіндегі Игуака құс бағының кеңейтілген жайлары ашылып, жаңа нысан үшін үлкен қаржы жинаған марқұм Присцилла Стуббеге арналды. Келесі жылдары адамның қызметі амазонкаға қайтадан қауіп төндірді. 2012 жылы жақын аралдардан рұқсатсыз ұшқан жеңіл ұшақтар түрдің көбею және әлеуметтік мінез-құлқына кедері келтіріп жатыр деген хабарлама тарады. Луис Фортуньо әкімшілігі ұсынған Via Verde газ құбыры желісі құстар тамақтанатын аймақтардың одан әрі ормансыз қалдыруына байланысты табиғатты қорғаушылардың алаңдауын тудырды. Осы кезеңде жаңа табиғатты қорғау шаралары да қолға алынды. 2011 жылы Пуэрто-Рико университетінің Маягуэс қаласындағы зерттеу тобы амазонканың геномын тізбектеді. 2013 жылдың 15 тамызында Рио-Абахо мемлекеттік орман паркінде көмексіз ұялар табылды. Сарапшылар бұл амазонканың қайта қалпына келтірілген популяциясының жабайы табиғатқа толық бейімделіп, аймақ бойынша таралып жатқанын көрсететін кеңеюдің белгісі деп санайды. Бұл маңызды жетістік деп есептелді, себебі Эль-Юнке құстың қолайлы мекені емес, өйткені оның ылғалдылығы кейбір құстардың ауруға шалдығуына себеп болады. Бұл хабарламамен бірге тағы бір хабарлама жарияланды, онда 64-112 дана аралығындағы (жабайы табиғаттағы амазонкалардың белгілі саны) Пуэрто-Рико бойынша тараған шамамен 50 құстан тұратын бақыланбайтын популяция бар екені айтылды. 2013 жылы Марикао және Изабела муниципалитеттерінде тағы бір құс бағы мен тұтқындықта өсіру орталығын құру қарастырылды. 2013 жылдың қараша айында Марикао мемлекеттік орман паркінде үшінші популяцияны құру жоспарлары ресми түрде жарияланды. Келесі айда Рио-Абахода он амазонка босатылды. 2013 жыл көбею бағдарламасы бойынша рекордтық көрсеткішті орнатты, нәтижесінде 51 жас құс пайда болды, бұл 2011 жылы орнатылған 34 құстың бұрынғы рекордын арттырды. 2015 жылдың көктемінде Ел-Ниньо құбылысынан туындаған қатты құрғақшылық жаз бойына созылып, Эль-Юнкедегі амазонкалардың көбею маусымын ұзарту арқылы олардың көбеюіне жағдай жасады. Алайда, бұл ауа райы орманды мекендейтін мангустардың санын да арттырып, популяцияға қауіп тудырды. Әрбір құстың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тасымалдау кезінде жеке-жеке әкеліп, кейін аймақта жаңа популяция құру үшін босатылар алдында бір жылға созылатын бейімделу бағдарламасына орналастырылды. Пуэрто-Риконың символдық түрі ретінде бұл жоба тек жергілікті қоғамның қаржысымен жүзеге асырылды. Зерттеу бюджеті студенттер ұйымдастырған өнер және сән көрсетілімдерінен, сондай-ақ жұмысты қолдауға ниеттенген Пуэрто-Рико азаматтарының шағын жеке қайырымдылықтарынан жиналды. Осы деректер тұтқындықтағы көбеюді және популяцияны бақылау зерттеулерін қолдау үшін микросателлиттік маркерлер жинағын жасауға пайдаланылды, бұл әрбір құсқа ерекше идентификаторлар ұсынып, оларды анықтауға мүмкіндік берді. 2020 жылдың басында 30 амазонка Эль-Юнке тропикалық орман паркіне жіберілді.