Кременетс тарихы: қамалдан қазіргі күнге дейін

Кіріспе

Украинаның Тернополь облысындағы қала.

Тарих

Кейбір деректерге сәйкес Кременц бекінісі 8 немесе 9 ғасырда салынған, кейін Киев Русының құрамына кірген. Бекініс туралы алғашқы жазба 1064 жылы жазылған польша энциклопедиялық сөздігінде кездеседі. Ежелгі славян әдебиетінде Кременцке қатысты алғашқы сілтеме 1226 жылы жасалған, онда қала билеушісі Мстислав Батыр Андрей II патшаның мажар әскерін талқан еткені айтылады. 1240-1241 жылдары Русьті моңғолдар басып алғанда Кременц Бату ханның басып алуға сәтті болмаған аз қалалардың бірі болды. 1382 жылы Венгрияның Людовик I қайтыс болғаннан кейін литвалық князь Любартас Кременцті Венгрия Корольдігінен тартып алды. Қала 1431 жылы Магдебург құқығын алды, ал 1569 жылы Люблин униясынан кейін Польша Корольдігінің құрамына кірді, бұл қала Krzemieniec деп аталды. 1648 жылдың күзінде казак полковнигі Максим Кривонос Кременц бекінісін қоршады. Қазан айында алты апталық қоршаудан кейін патшалық гарнизоны қарсылық көрсетуді тоқтатты. Соның салдарынан бекініс қирап, қайта жаңартылмады. 1795 жылы Кременц Польша-Литва достастығының үшінші бөлінісінен кейін Ресей империясының құрамына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала Ресей империясының Волын губерниясындағы Кременский уезіне қарасты. 1917-1920 жылдары Кременц жеті рет бір қолдан екінші қолға өтті. 1918 жылдың басынан 1919 жылдың маусымына дейін қала Украина мемлекетінің, Украина Халық Республикасының билігінде болды. 1921 жылы Рига тыныштығына қол қойылғаннан кейін қала Польшаға қайтарылды және Волын воеводствосының (Wołyń) құрамына кірді. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Кременц 1803 жылы Тадеуш Чацкий құрған әйгілі Кременц лицейімен танымал болды. 1931 жылғы Польша халық санауы бойынша қалада 19 877 адам тұрды, олардың ішінде 8 428 украинец, 6 904 еврей, 3 108 поляк және 883 орыс болды. 1934 жылы Кременц орта мектебінің мұғалімі Людвик Гроновскийдің бастамасымен Кременцтен 14 шақырым қашықтықтағы Куликов ауылында Волын планер мектебі (Wołyńska Szkoła Szybowcowa Sokola Góra) ашылды. Оның студенттерінің арасында Иозеф Пилсудскийдің қызы Ядвига Пилсудская да болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польша үкіметі уақытша Кременцке орналасқан, бірақ 17 қыркүйекте совет әскерлері басып алғанға дейін қала ауыр әуе шабуылына ұшырады. Сол кезде үкімет Кременцтен эвакуацияланып, бейтарап Румынияға қарай жол тартты. 1941 жылдың 28 шілдесінде Кременц лицейінің көптеген мұғалімдері жергілікті украиндар ұсынған тізім бойынша немістерге тұтқындалды. Айдың соңына қарай 30 мұғалім мен поляк зиялылары «Крест тауы» (Góra Krzyżów) деп аталатын жерде өлтірілді. 1989 жылдың қаңтарында қала халқы 24 570 адамды құрады. 1991 жылы Украинаның тәуелсіздігін қайта жариялау кезінде Кременц ботаникалық бағы (1991) қайта құрылды, Кременц-Почаев мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы (2001) құрылды, Шевченко атындағы Кременц аймақтық гуманитарлық-педагогикалық институты (2002) және Юлиуш Словацкий атындағы Кременц аймақтық мұражайы (2003) ашылды, бұл туристер ағынын арттырды. 1991 жылы Шевченко атындағы педагогикалық колледжде заманауи Кременц лицейі құрылды. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Кременц облыстық маңызы бар қала ретінде белгіленді және аудан орталығы болғанымен Кременц ауданына қарастырылмады. Украинаның әкімшілік реформасы аясында Тернополь облысының аудандарының саны үшке дейін азайтылды, қала Кременц ауданына қосылды.

According to some sources the Kremenets fortress was built in the 8th or 9th century, and later became a part of Kievan Rus'. The first documented reference to the fortress is given in a Polish encyclopedic dictionary written in 1064. The first reference to Kremenets in Old Slavic literature dates from 1226 when the city's ruler, Mstislav the Bold, defeated the Hungarian army of King Andrew II nearby. During the Mongol invasion of Rus' in 1240–1241, Kremenets was one of few cities that Batu Khan failed to capture. In 1382, after the death of Louis I of Hungary, Lithuanian duke Liubartas captured Kremenets from the Kingdom of Hungary. The city obtained Magdeburg rights in 1431, and in 1569, after the Union of Lublin, it became part of Crown of Poland, known as Krzemieniec. In the fall of 1648 Cossack Colonel Maxym Kryvonis surrounded the Kremenets fortress. In October, after a six week siege, the royal garrison surrendered. As a consequence of the fighting, the fortress was severely damaged and was never rebuilt. In 1795 Kremenets was annexed by the Russian Empire following the Third Partition of the Polish Lithuanian Commonwealth. It was a town in Kremenetsky Uyezd of the Volhynian Governorate of the Russian Empire until World War I. During 1917 1920 Kremenets 7 times passed from hand to hand. The authorities Ukrainian state Ukrainian People's Republic it was subject to early 1918 to June 1919. In 1921, following Peace of Riga, the town returned to Poland, and was part of Volhynian Voivodeship (Wołyń)
In the interwar period, Kremenets was famous for its renowned high school, Liceum Krzemienieckie, founded in 1803 by Tadeusz Czacki. According to the 1931 Polish census, the town had a population of 19,877, with 8,428 Ukrainians, 6,904 Jews, 3,108 Poles and 883 Russians. In 1934, upon initiative of Ludwik Gronowski, teacher of the Kremenets High School, Volhynian School of Gliding Sokola Góra (Wołyńska Szkoła Szybowcowa Sokola Góra) was opened 14 kilometers from Kremenets, in the village of Kulików. Among its students was the daughter of Jozef Piłsudski, Jadwiga Piłsudska. In September 1939, the Polish government was temporarily located in Kremenets, which during this time was subject to heavy aerial bombing until captured by invading Soviet forces on 17 September. By then the government had evacuated Kremenets and was on its way to neutral Romania. On July 28, 1941, most of the teachers of the Krzemieniec High School were arrested by the Germans, who used a list provided to them by local Ukrainians. By the end of the month, 30 teachers and members of Polish intelligentsia were murdered at the so called Hill of Crosses (Góra Krzyżów). In January 1989 the population was 24 570 people. During the restoration of Ukrainian statehood in 1991, was restored Kremenets Botanical Garden (1991), created Kremenetsko Pochaivskiy State Historical Architectural Reserve (2001), opened Kremenetskiy Regional Humanitarian Pedagogical Institute n. Shevchenko (2002), Kremenetskiy Regional Museum Juliusz Slowacki (2003), increasing the flow of tourists. In 1991 at the Teachers College Shevchenko created a modern Kremenets Lyceum. Until 18 July 2020, Kremenets was designated as a city of oblast significance and did not belong to Kremenets Raion even though it was the center of the raion. As part of the administrative reform of Ukraine, which reduced the number of raions of Ternopil Oblast to three, the city was merged into Kremenets Raion.

Кременц еврейлері

Еврейлер 1438 жылдан бастап Кременец ауданында қоныстанды, оларға Литваның Ұлы князі жарлық бергеннен кейін. Бірақ 1495 жылы Литва 1503 жылға дейін еврейлерді қуды. Дегенмен, 15-16 ғасырларда Кременецте поляк ешивасы жұмыс істеді. 16 ғасырда еврей қауымы кеңейіп, гүлденді. Ғасырдың ортасында Польша қахалдарының раввиндері үлкен жәрмеңкелерде жиналып, еврей қауымдастықтарының ісін жүргізе бастады. Бұл кеңестер «Төрт Жердің Кеңесі» деп аталды. Волынь өкілдері Острох пен Кременцтен келді. 1648 жылдан 1651 жылға дейінгі Хмельницкийдің поляк жер иелеріне қарсы көтерілісі, содан кейін 1654 жылдан 1656 жылға дейінгі Польша-Литваға қарсы орыс-швед соғыстары Батыс Украинаның еврей халқын қиратты. Көптеген еврейлер, олардың көпшілігі магнаттардың басқарушылары болды, өлтірілді, ал қалғандары қашып кетті. Еврейлерге қираған үйлерін қайта тұрғызуға рұқсат берілмеді. Кременец ешқашан бұрынғы маңызын қайта иеленбеді. 1793 жылы Ресей билікке келген кезде, «жақсырақ емес саудагерлер мен шеберлер қауымы» ғана қалды. 1747 жылы Кременецте маца жасау үшін христианды өлтірді деген айыппен 14 еврей сотталды – бұл орта ғасырлардан бастау алатын жалған айыптама. Оқиға беймәлім дене табылуымен басталды, ал қызығушылық танытқан тұрғындар денеді көруге жиналды. Еврейлердің біріге қатысқанда, мәйіттің қаны ағып, олардың кінәлі екенін көрсетті деген қауесет тарады. Он екі еврей азаптаулар кезінде мойындады (аяққа байлап, қызыл ыстық темірмен күйдірді). Көбісі христиандық биліктің бұйрығымен тірідей терісін сызып, төрт бөлікке бөліп, тікелей бағанаға ілінді. Еврей өмірі біртіндеп жандана бастады, ал Кременец 1772 жылдан 1781 жылға дейінгі кезеңде Шығыс Еуропадағы Хаскаланың (ағартушылық) екінші орталығына айналды. 19 ғасырдың соңында еврейлер қаланың экономикалық өміріне, негізінен қағаз өнеркәсібінде, аяқ киім және ағаш шеберлері ретінде белсенді қатысты. Олар тауарларын Ресей мен Польшаның басқа қалаларына экспорттады. Польша билігі кезінде, 1930 жылдардың басында, екі идиш тіліндегі мерзімді басылым шықты. 1933 жылы олар бірігіп, «Kremenitser Lebn» (Кременц өмірі) атты бір апталық газетке айналды.

Jews are known to have settled in the Kremenets area as early as 1438, when the Grand Duke of Lithuania gave them a charter. However, in 1495, Lithuania expelled its Jews until 1503. A Polish Yeshiva, however, operated in Kremenets during the 15th and 16th centuries. The Jewish community expanded and prospered through the 16th century. Around the middle of the century, rabbinical representatives of the Qahals of Poland began gathering at the great Fairs to conduct the business of the Jewish communities. These conferences became known as the Council of the Four Lands. Volhynian representatives were from Ostroh and Kremenets. Khmelnytsky's Cossack uprising against the Polish land owners from 1648 through 1651, followed by the Russian Swedish wars against Poland Lithuania from 1654 to 1656, devastated the Jewish population of western Ukraine. Many Jews, many of whom were stewards of magnates, were murdered, while others fled. Jews were not allowed to rebuild their destroyed homes. Kremenets never again regained its former importance. All that was left as the Russians took control in 1793 was "an impoverished community of petty traders and craftsmen." In 1747, Kremenets was the site of a well publicized blood libel trial in which 14 Jews were accused of murdering a Christian to obtain blood for making matzo – a false accusation dating back to the Middle Ages. The incident began when an unidentified corpse was found near an inn and curious townsfolk gathered around to view the body. When some Jews joined the crowd, the corpse supposedly began to bleed, thus supernaturally demonstrating their guilt. Twelve of the Jews confessed under torture (placed on the rack and burned with red hot irons). Most were gruesomely executed by being flayed, quartered and impaled while still alive, by orders of the Christian civil authorities. Jewish life gradually revived and Kremenets became a secondary center of Haskalah (enlightenment) in Eastern Europe in the period 1772 through 1781. By the end of the 19th century, Jews once again were active in the economic life of the town, primarily in the paper industry and as cobblers and carpenters. They exported their goods to other towns in Russia and Poland. Under Polish rule, in the early 1930s, two Yiddish periodicals were published. They merged in 1933 into a single weekly newspaper, Kremenitser Lebn (Kremenets Life).

Холокост

Нацистер Кременцтің еврей қауымын жойды. Соғыстан бұрын Кременцеден кеткендерді және 14 аман қалғандарды қоспағанда, 1941 жылы Кременцеде тұрған 15 000 яһуди өлтірілді. 1941 жылдың маусым айында неміс Einsatzgruppe "C" Рейхскомиссариат Украинаның бөлігі болған Волынь-Подолия аймағында еврейлерді жаппай қырды. Бұл аймаққа бүкіл Волынь кіретін. "Германия-Кеңес соғысы басталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң (1941 жылдың 22 маусымы) немістер бұл аймаққа жетті. Жүздеген жас яһуди Кеңес Одағына қашып кетуге үлкерді. 1941 жылдың шілде айының басында 800 ер адам, әйел және бала қаза тапты. 1941 жылдың тамызында гестапо барлық білімі бар яһудилерді тіркелуге шақырды. Барлығы тіркелгендер өлтіріліп, еврей қауымының басшылығы жойылды. Сол айда немістер басты синагоганы өртеп, қауымнан 11 кг алтын айыппұл алды. Еврейлер кеңесі (Юденрат) құрылды. Оның төрағасы Бенджамин Кац нацистермен ынтымақтасудан бас тартқаны үшін өлтірілді. 1942 жылдың қаңтар айының соңында гетто құрылып, 1 наурызда қаланың қалған бөлігінен бөлінді. Гетто тұрғындары зор қиындықтарға тап болды және су жетіспеді. 1942 жылдың жазында немістер провинциялық қалалардағы геттоларды жүйелі түрде жоюды бастады. 1942 жылдың 22 шілдесінде Кременц геттосының яһудилері немістерге қарсы қарулы қарсылық көрсетті. 1942 жылдың 10 тамызында немістер Кременц геттосының яһудилерін жою мақсатымен екі апталық акцияны бастады. 1500 еңбекке жарамды адам Билокриницаға құл жұмысшы ретінде жіберілді, бірақ кейіннен олар қаза тапты. Гетто тұрғындарының көп бөлігі тұтқындалып, бұрынғы әскер лагерінің жанында қазылған орларға әкетіліп, өлтірілді. Немістер жасырынғандарды шығару үшін геттоны өртеп жіберді. Израиль, АҚШ және Аргентинада Кременцтің бұрынғы тұрғындарының қоғамдары жұмыс істейді. Кременцтегі еврейлер физикалық жойылғанмен, еврей-кременцтіктердің естелігі сақталды. Соғыстан кейінгі жылдары, жаулықтар басталғанға дейін елден сәтті көшіп кеткендер, Холокосттан аман қалғандар және олардың ұрпақтары екі "Изкор" кітабын және бірқатар естелік бюллетеньдерді жариялады.

The Nazis destroyed the Jewish community of Kremenets. Except for those who left Kremenets before the war and 14 survivors, all 15,000 Jews who lived in Kremenets in 1941 were murdered. In June 1941, the German Einsatzgruppe "C" carried out a mass slaughter of Jews in the Generalbezirk Wolhynien Podolien District, which was part of Reichskommissariat Ukraine. The District included all of Volhynia. "A few days after the German Soviet war broke out (June 22, 1941) the Germans reached the area. Hundreds of young Jews managed to flee to the Soviet Union. A pogrom broke out in early July 1941, where 800 men, women and children were killed. In August 1941 the Gestapo ordered all Jews with academic status to report for registration. All those who did so were murdered, and the Jewish community's leadership was destroyed. That month the Germans set fire to the main synagogue and exacted a fine of 11 kg. of gold from the community. A Judenrat was imposed. The head, Benjamin Katz was murdered for his refusal to collaborate with the Nazis. At the end of January 1942 a ghetto was established and on March 1 was closed off from the rest of the city. The inmates endured great hardship and there was a serious shortage of water. In the summer of 1942, the Germans began the systematic liquidation of the ghettos in the provincial towns. On July 22, 1942, there was armed resistance by the Jews of the Kremenets ghetto against the Germans. On August 10, 1942, the Germans initiated a two week long Aktion to annihilate the Jews of the Kremenets Ghetto, Fifteen hundred able bodied persons were dispatched as slave laborers to Bilokrynytsia, where they later met their death. The vast majority of the ghetto inhabitants were rounded up and taken to trenches dug near a former army camp, and murdered. The Germans set the ghetto ablaze to drive out those in hiding. Societies of former residents of Kremenets function in Israel, the United States and Argentina. Although the Jewish presence in Kremenets was physically destroyed, the memory of Jewish Kremenetsers lived on. In the postwar years, those who successfully emigrated before the onset of hostilities, survivors of the Holocaust, and their descendants published two Yizkor Books and a series of memorial Bulletins.

Экономика

Бүгінде Кременец экономикасы православиелік қажылардың соборларды, монастырьды және жақын орналасқан Почаев Лаврасын аралауымен, сондай-ақ Юлиус Славацкий мұражайын бағалауға келетін поляк туристерінің арқасында қолдалады. Мұражай 2002 жылы Польша үкіметінің қаржылық көмегімен ашылды, ол жобаға бір миллион доллар бөлді. Қаланың ірі қант фабрикасы да бар, алайда 2007-2010 жылдардағы қаржы дағдарысы кезінде ол жабылды.

Қызықты орындар

бұрынғы иезуит колледжінің кешені, онда Кременці лицейі орналасқан. Иезуит сәулетшісі Пауэль Гизицки жобалаған және Вишневецкий отбасы құрған, ол 1731–1753 жылдары салынған. Кешенге, басқа нысандармен қатар, Иосифтің қасиетті Игнатий шіркеуі, 1853–1857 жылдары салынған Щепановтың Станислав Рим-католик шіркеуі кіреді, оның ішінде Юлиус Словацкийдің ескерткіші орналасқан. Кеңес Одағы кезеңінде спорт залы ретінде пайдаланылған, қазіргі уақытта Украина Православие шіркеуіне қарасты әйелдер православиелік монастырына тиесілі, ол 1636 жылғы монастырь дәстүрін жалғастыруда. Екінші Польша Республикасында Волын Православие епископтарының резиденциясы болды. 1806 жылы құрылған Кременці ботаникалық бағы, елдегі ең көне ботаникалық бақшалардың бірі. Украина Министрлер Кабинетінің 1992 жылғы 12 қазандағы қаулысы Кременці ботаникалық бағын ұлттық маңызы бар қорғалатын аймақ деп жариялады, оның мақсаты – сирек және кең таралған флораны сақтау, зерттеу және бейімдеу.