Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Даниялық тіл білімі маманы (1867–1953)
Danish linguist (1867–1953)
Хольгер Педерсен (7 сәуір 1867 – 25 қазан 1953) – даниялық тіл білімі маманы, тіл ғылымына маңызды үлес қосып, бірнеше тіл туралы 30-ға жуық авторитетті еңбек жазған. Ол Данияның Гелбаль қаласында дүниеге келді және Копенгаген қаласының жанындағы Геллеруп қаласында қайтыс болды.
Holger Pedersen (; 7 April 1867 – 25 October 1953) was a Danish linguist who made significant contributions to language science and wrote about 30 authoritative works concerning several languages. He was born in Gelballe, Denmark, and died in Hellerup, next to Copenhagen.
Тіл біліміне қосқан үлесі
1893 жылы Педерсен Карл Брюгманмен бірге албан тілін орнында зерттеу үшін Корфуға сапар шекті. Кейін Педерсен осы саяхатында жинаған албан мәтіндерінің жинағын жариялады (1895). Бұл басылым Брюгман мен Лескиеннің (Koerner 1983:x) ұсынысымен жарық көрді. Ол көп жылдар бойы албан тілі саласындағы еңбектерін жариялауды жалғастырды. Педерсеннің албан тіліндегі жұмыстары Владимир Орелдің «Албан тілінің этимологиялық сөздігінде» (1995) жиі сілтеме ретінде келтіріледі. Кельт тілдерін зерттеушілер қатарында Педерсен «Кельт тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» (Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen) атты еңбегімен әйгілі. Оның «Хетт және басқа да үнді-еуропалық тілдер» атты жұмысы хетт тілдерін зерттеуде маңызды қадам болды және Фридрихтің «Хетт тілінің элементар оқулығында» (2-ші басылым, 1960), хетт тілінің стандартты нұсқаулығы ретінде жиі қолданылады. «Индоевропа тілдерін салыстыру тұрғысынан тохар тілі» (Tocharisch vom Gesichtspunkt der indoeuropäischen Sprachvergleichung) атты еңбегі де зор ықпалға ие болды. Мысалы, Андре Мартинет (2005:179n) оның тохар тіліндегі дыбыс өзгерістері жөніндегі талқылауы «Холгер Педерсеннің тохар тілін ұсынуына негізделген» екенін айтады. Педерсен индоиран, балтық және славян тілдеріндегі маңызды дыбыстық өзгеріс – руки заңын тұжырымдады. Ол сондай-ақ балтық және славян тілдерінде кездесетін акценттік ығысудың бір түрі – Педерсен заңының сипаттамасымен де танымал (1933а). Педерсен ларингеалдық теорияны (1893:292) «сырттан келгендердің ерекше ой-қиялы ретінде қарастырылған» кезде қолдады (Szemerényi 1996:123). Теорияны классикалық түрде баяндаған Эмиль Бенвенист (1935:148) Педерсенді Фердинанд де Соссюр, Герман Мёллер және Альберт Кюнимен бірге оның дамуына ең көп үлес қосқандардың бірі деп санайды. Педерсеннің екі теориясы ұзақ жылдар бойы назардан тыс қалғаннан кейін, қазіргі кезде глоттальдық және ностраттық теориялар деп белгілі болды.
In 1893, Pedersen traveled to Corfu with Karl Brugmann to study Albanian in place. Subsequently, Pedersen published a volume of Albanian texts collected on this journey (1895). The publication was due to the recommendation of Brugmann and Leskien (Koerner 1983:x). He continued to publish work on Albanian for many years thereafter. Pedersen's work on Albanian is often cited in Vladimir Orel's Albanian Etymological Dictionary (1995). Among students of the Celtic languages Pedersen is best known for his Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen, 'Comparative Grammar of the Celtic Languages', which is still regarded as the principal reference work in Celtic historical linguistics. His Hittitisch und die anderen indoeuropäischen Sprachen, 'Hittite and the Other Indo European Languages', represented a significant step forward in Hittite studies, and is often relied on in Friedrich's Hethitisches Elementarbuch (2d ed. 1960), the standard handbook of Hittite. Also influential was his Tocharisch vom Gesichtspunkt der indoeuropäischen Sprachvergleichung, 'Tocharian from the Viewpoint of Indo European Language Comparison'. For example, André Martinet (2005:179n) states that his discussion of sound changes in Tocharian is "fondé sur la présentation du tokharien par Holger Pedersen," 'based on the presentation of Tocharian by Holger Pedersen'. It was Pedersen who formulated the ruki law, an important sound change in Indo Iranian, Baltic, and Slavic. He is also known for the description of Pedersen's Law, a type of accentual shift occurring in Baltic and Slavic languages (1933a). Pedersen endorsed the laryngeal theory (1893:292) at a time when it "was regarded as an eccentric fancy of outsiders" (Szemerényi 1996:123). In his classic exposition of the theory, Émile Benveniste (1935:148) credits Pedersen as one of those who contributed most to its development, along with Ferdinand de Saussure, Hermann Möller, and Albert Cuny. Two of Pedersen's theories have been receiving considerable attention in recent times after decades of neglect, often known today under the names of the glottalic theory and the Nostratic theory.
Глоталь теориясының пайда болуы
1951 жылы жарық көрген еңбегінде Педерсен b әрпінің үнді-еуропалық тілдердегі жиілігінің қалыптан тыс төмен екенін атап өтті. Алайда, тілдерді салыстыру көрсеткендей, егер ол бір кезде үнсіз тоқтам р болғанда, жағдай қалыпты болар еді, себебі ол көптеген тілдерде сирек кездеседі немесе тіпті жоқ. Сонымен қатар, ол үнді-еуропалық дауысты аспираттарды – bh, dh, gh – дыбыссыз аспираттар ретінде, яғни ph, th, kh түрінде қарастыруға болатынын болжады. Педерсен осыған байланысты үнді-еуропалық тілдердегі үш тоқтамдық тізбек – p, t, k, bh, dh, gh және b, d, g – бұрынғыда b, d, g, ph, th, kh және (p), t, k түрінде болған, ал үнсіз және дауысты аспираттардың орны ауысқан деген тұжырым жасады. Бұл теория американ лингвисті Пол Хоппердің (1973) және екі совет ғалымы Тамаз В. Гамкрелидзе мен Вячеслав В. Ивановтың 1984 жылы жарық көрген (1995 жылы ағылшын тіліне аударылған) ірі еңбегінде индоевропалық b, d, g тізбегінің бастапқыда глоттализацияланған серия – p', t', k' – болғанын ұсынғанға дейін көп назар алмады. Осы нұсқада теория кең қызығушылық тудырды. Дегенмен, типологиялық ерекшелік туралы бастапқы талап нақтыланбағандықтан, глоттализацияланған тоқтамдарға тікелей дәлелдер табылмады. Соңғы жылдары «глотальдік модель» деп аталатын теорияны қолдайтын жарияланымдар азайып, «дәстүрлі парадигма өз орнында қалып отыр».
In a work published in 1951, Pedersen pointed out that the frequency of b in Indo European is abnormally low. Comparison of languages, however, shows that it would be normal if it had once been the equivalent voiceless stop p, which is infrequent or absent in many languages. He also posited that the Indo European voiced aspirates, bh dh gh, could be better understood as voiceless aspirates, ph th kh. Pedersen therefore proposed that the three stop series of Indo European, p t k, bh dh gh, and b d g, had at an earlier time been b d g, ph th kh, and (p) t k, with the voiceless and voiced non aspirates reversed. This theory attracted relatively little attention until the American linguist Paul Hopper (1973) and the two Soviet scholars Tamaz V. Gamkrelidze and Vyacheslav V. Ivanov proposed, in a series of articles culminating in a major work by Gamkrelidze and Ivanov published in 1984 (English translation 1995), that the Indo European b d g series had originally been a glottalized series, p' t' k'. Under this form, the theory has attracted wide interest; however, since the original claim of typological oddity has been falsified, no direct evidence for glottalized stops has been found, in the last few years publications in support of the so called glottalic model have been steadily declining, and "the traditional paradigm remains absolutely in place".