Кіріспе

Гарри Франкфурттың философиялық эссесі "Bullshit туралы" – 2005 жылы жарық көрген кітап (алғаш рет 1986 жылы жазылған эссе), американдық философ Гарри Г. Франкфурттың "жалған сөйлеу" теориясын ұсынады, ол осы ұғымды анықтап, коммуникация контекстінде оның қолданылуын талдайды. Франкфурт "жалған сөйлеуді" – шындыққа қарамастан, адамды сендіру мақсатымен айтылатын сөз деп анықтайды. Ғалым шындықты біліп, оны жасыруға тырысады; ал жалғаншы айтқанының шындық немесе жалған екеніне мән бермейді. Франкфурттың "жалған сөйлеу" туралы философиялық талдауы жарық көргеннен бері ғалымдар тарапынан талданды, сынға алынып, қабылданып келеді.

Тарих

Франкфурт "Булшиф туралы" эссесін 1986 жылы Raritan Quarterly Review журналында жариялады. Он тоғыз жыл өткен соң, эссе "Булшиф туралы" (2005) кітабы ретінде жарық көрді, ол көптеген оқырмандардың арасында танымал болды; кітап 27 апта бойы The New York Times ең сатылымды кітаптар тізіміне енді, сондай-ақ The Daily Show With Jon Stewart телешоуында және баспа үйінің, Princeton University Press өкілімен сұхбатта талқыланды. "Булшиф туралы" Франкфурттың "Ақиқат туралы" (2006) кітабына негіз болды.

Қорытынды

Франкфурт – талдау философиясы бойынша білім алған кәсіби философ. Ол неліктен бос сөзге назар аударды деген сұраққа былай деп жауап берді:

Шындыққа құрмет пен шындыққа деген қызығушылық – өркениеттің негіздерінің бірі. Мен ұзақ уақыт бойы шындыққа деген құрметсіздікке алаңдадым, ал бос сөз – осы құндылықтардың бұрмалануының бір көрінісі. Оның «Бос сөз туралы» кітабы осы алаңдаушылығын көрсетеді және «бос сөйлейтіндер» мен жалғаншылардың арасын ажыратады. Оның қорытындысы бойынша, бос сөйлейтіндер жалғаншылардан гөрі зор қауіп төндіреді, олар шындыққа көбірек нұқсан келтіреді. Блэктің «Алдау туралы» эссесі мен Франкфурттың «Бос сөз туралы» кітабы ұқсас. Екеуі де тиісті ұғымдарды түсінуге, анықтауға және түсіндіруге, сондай-ақ мысалдар келтіруге бағытталған. Франкфурт оны «алдау» деп атайды, себебі ол бос сөзбен ұқсас, бірақ одан құрметті термин. Франкфурт Блэктің «Алдау» туралы еңбегін пайдаланып, «алдау» сипаттамасын анықтаушы факторларға бөледі: «алдауыш ақпарат беру», «жалғаннан кем», «өз ойларын, сезімдерін немесе көзқарасын бұрмалау» және «әсіресе, мақтанға толы сөздермен немесе істермен». Франкфурттың талдауы оған алдау мен жалғанның арасын ажыратуға мүмкіндік береді. Басты айырмашылық – оларды тудыратын ниет. Алдаудың ниеті – бұрмалау, ал жалғанның ниеті – шындықты жасыру. Франкфурттың пікірінше, адамдар бос сөйлеуге басқа себептердің ықпалымен, бірдеңені жасыру үшін бейім. Алдауды жалғанмен салыстыру – бос сөзді енгізуге арналған алғашқы қадам. Алдау бос сөзбен тығыз байланысты, бірақ Франкфурт бос сөзді және оның ерекшеліктерін түсіндіру үшін оның жеткіліксіз екенін санайды.

Жалған және өтірік

Франкфурттың кітабында өтірік пен әдепсіздік (bullshit) арасындағы айырмашылықты анықтау мен талқылауға баса назар беріледі. Екеуінің арасындағы басты айырмашылық – ниет пен алдау. Өтірік айтушы да, шындықты айтушы да шындыққа ден қояды. Өтірікші адамдарды шындықтың ашылуынан алшақтатуға тырысады, ал шындықты айтушы шындықты жеткізуді көздейді. Әдепсіздік танытушы (bullshitter) екеуінен де өзгеше – ол шындыққа мүлде мән бермейді. Франкфурт әдепсіздік танытушылардың шындыққа қызығушылық танытпайтынын түсіндіреді. Әдепсіздік танытатын адам айтқан сөзінің шындығы немесе жалғандығымен емес, тек оның өзінің мақсатына қаншалықты сай келетінімен ғана айналысады. Кітабында Франкфурт әдепсіздік пен өтіріктің салдарының әртүрлі болуының екі себебін келтіреді. Біріншіден, өтірікші қасақана алдауға немесе зиян келтіруге ниеттенгендіктен зиянды деп есептеледі. Екіншіден, әдепсіздік танытушыда өтірікшіге тән ниет болмайды. Әдепсіздік таныту үшін шындықты білудің қажеті жоқ. Өтірікші шындықты қасақана жасыруға тырысса, әдепсіздік танытушы шындықты айтуы немесе шындықтың бір бөлігін беруі мүмкін, бірақ оны жасау ниеті болмайды. Франкфурт әдепсіздік танытушылардың көбеюі мен оның қабылдануы қоғамға өтірікшілер мен өтіріктен де зиянды деп санайды. Себебі өтірікшілер шындықты жасырғанда оны ескереді, ал әдепсіздік танытушылар шындықты мүлдем елемейді. "Әдепсіздік шындыққа өтіріктен де зор қарсылас." Мәселе бойынша білімі жетілмеген жағдайда, мысалы саясат, дін немесе өнер туралы әңгімеге қатысып, пікір білдіруге күтілім бар. Бұл пікір кейде әдепсіздік болуы мүмкін, себебі ол фактілер мен зерттеулерге негізделмейді. Пікірдің себебі – шындықты елемеу және білімді немесе ойлы адам ретінде көрінуге деген ұмтылыс. Франкфурт әдепсіздік таныту әрқашан қасақана болмайтынын мойындайды, бірақ соған қарамастан ол шындықты елемеу және салғырттықпен жасалатынына сендіреді. Франкфурт бұл әдепсіздіктің көбеюі қауіпті, себебі ол шындықты мойындамайды және оған немқұрайлылықпен қарауға мүмкіндік береді.

Қабылдау және сын

Франкфурттың еңбегіне жауаптар тым әртүрлі болды. Жарияланғалы бері ол талқыланды, бейімделді, мақталып, сынға іріктелді. Көптеген ғалымдар оны жақсы қабылдады, кейбіреулері оны ерекше деп санайды, ал көпшілік арасындағы танымалдығы көптеген апталар бойы бестселлер атанып, айқын көрінеді. Оның жұмысы да сынға ұшырады. Басты сынның бірі – еңбек тым әдіссіз, кітап байланыстағы көптеген динамикалық факторларды немесе шындықтың өзгермелі табиғатын ескермейді. Тағы бір сыншы кітаптың бастапқы эссесін қайта жазып, сынды қосуға, психология мен философиядағы жаңа жетістіктер мен идеяларды есепке алуға және кітабы жарық көргенге дейін пікірлерді талқылауға мүмкіндік бермегенін атап көрсетеді. Бұрын айтқандай, барлық сынға қарамастан, бұл еңбек танымал және жағымды қабылдануда. Антрополог және анархист Дэвид Грейбер 2018 жылы жарық көрген "Қаңқа салық жұмыстары" кітабында Франкфурттың мәтініне сілтеме жасайды.