Кіріспе

Үндістанның ежелгі патшалығы – Анга тарихи мемлекеті – Шығыс Үндістанның ежелгі үнді-арий тайпасы. Анга тайпасының мүшелері Аңгеялар деп аталды. Буддистік мәтіндерде, мысалы, Аңгуттара Никаяда «он алты ұлы ел» деп есептелетін Анга, Джайни Вьякхьяпраджнаптидегі ежелгі жанападалар тізімінде де кездеседі.

Орналасқан жері

Анга өзенінің батысында Шампа өзені және шығысында Раджмахал төбелерінің арасында орналасқан. Бірақ, кейде оның территориясы оңтүстікте теңізге дейін созылып, батыста Магаданы да қамтыған. Анганың астанасы Кампа, Кампа және Гаңга өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, қазіргі Үндістанның Бихар штатының шығысындағы Кампапури және Шампанагар ауылдарымен сәйкес келеді. Жатакалар бойынша Кампа қаласы Кала Кампа деп те аталған, ал Пурана мәтіндері оның ежелгі аты Малини болғанын айтады. Анга патшалығындағы басқа да маңызды қалаларға Ассапура (санскрит: Ашвапура) және Бхаддия (санскрит: Бхадрика) кірген.

Этимология

Махабарата (I.104.53–54) және Пураникалық әдебиеттерде айтылғандай, Аṅга патшалығының негізін қалаушы ханзада Аṅганың есімімен аталып, оның ұлы жоқ Валидің баласы еді. Сондықтан ол Диргатамас данасынан ұл сыйлауын сұрады. Дананың әйелі, патшайым Судесна арқылы бес ұлы болған делінеді. Олардың есімдері Аṅга, Ваṅга, Калиṅга, Сумха және Пундра болды. Рамаяна (1.23.14) Аṅга есімінің шығу тегін Сиваның Камадеваны өртеп өлтірген және оның дене мүшелері (aṅgas) шашыраған жер ретінде баяндайды.

Патшалық

Анга алғаш рет Атхарваведада еске алынған, онда ол Гандхари, Муджават және Магадха тайпаларымен байланысты болған. Анганың негізін қалаушы Анга Вайрокана патша болған болуы мүмкін, ол Айтэрея Брахманында Айндра махабишеканың арийлік рәсімімен билікке кірген билеуші ретінде көрсетілген. Баудхаяна Дхармасутра сияқты Веда әдебиеті Анггеяларды "аралас текті" халықтармен бірге тізімдеген. Айтэрея Брахманында Анга патшалығының бірі "әлемді жаулап алуы" айтылған, бұл оның сол кездегі қуатты екенін көрсетеді. Анганың астанасы Кампа Будданың қайтысына дейін Раджагаха, Саватти, Сакета, Косамби және Варанаси қалаларымен бірге Солтүстік Үндістанның ең маңызды алты қаласының бірі саналған. Темір дәуірінде Анга шекарасын кеңейтіп, Ванганы өз құрамына қосты, ал астанасы Кампа Суварнабхумиге сауда жасау үшін кемелердің жүзіп өтетін бай сауда орталығы болды. Катха сарит сагара бойынша, Анганың Витангкапура қаласы теңіз жағасында орналасқан. Б.з.д. VI ғасырында Анга патшасы Дадхивахана болды, ол Личчхавика ханшайымы Падмаватиге үйленді, ол Личчхавика республикасының консулы Четаканың қызы еді. Четаканың қарындасы Трисала 24-ші джайнистік Тиртханкара Махавираның анасы болды, осылайша Четака Махавираның ағасы, ал Падмавати оның туысы болды. Четака Махавираның іліміне адал болды және Личчхавиканың Весали астанасын джайнизмнің бекінісіне айналдырды, ал оның қыздарының некелері джайнизмнің Солтүстік Үндістанда таралуына көмектесті. Дадхивахана мен Падмаватидің қызы Кандана немесе Чандрабала Махавира Кевалаға жеткеннен кейін джайнизмді қабылдаған алғашқы әйел болды. Дадхивахана билігінде Анга батыс көршісі Магадха мемлекетін жаулап алды, сондықтан Видхура Пандита Джатака Магадханың Раджага астанасын Анга қаласы деп сипаттады. Бұл жаулап алу Анганы Магадханың батыс көршісі Ватсамен тікелей байланысқа әкелді, оның патшасы Сатаника Дадхивахананың экспансионизмінен қорқып, Кампадағы Анга астанасына шабуыл жасады. Дадхивахана Ватсамен достық қарым-қатынас орнатты және қызын Сатаниканың ұлы Удаянаға үйлендірді. Аванти патшасы Прадьёта Ватсаға қарсы жорық жүргізген кезде Сатаника дизентериядан қайтыс болды, содан кейін Прадьёта Ватсаның билеушісі болды, ал Удаяна Уддженідегі Прадьёта сарайында тұтқын болып өмір сүрді. Удаяна тұтқында болған кезде Калиңга мемлекеті Ангаға шабуыл жасап, Дадхивахананы тұтқынға алды. Прадьёта Удаянаны тағына қайтарғаннан кейін, ол қызы Васавадаттамен үйленді, Удаяна Калиңганы жеңіп, Дадхивахананы Анга тағына қайта орнатуға қол жеткізді, ал Дадхивахананың қызы Приядаршика Удаянаға үйленді. Кейіннен жазылған Приядаршика пьесасында, тарихи деректерге сүйенген, Анга сарайшысы оны орман патшасы Виндхьякетудің баспанасына алып келді, одан Удаянаның әскері тұтқынға алды және Виндхьякетудің қызы деп есептелгеннен кейін Арайка ("орманнан келген") деген ат берілді, ол Ватсаға Васавадаттаның қызметшісі болу үшін әкелінді, кейіннен Удаяна оны танып, Анга сарайшысы оны танығаннан кейін үйленді. Анганың гүлденуі б.з.д. VI ғасырдың ортасында Магадха ханзадасы Бимбисара Шреника Ангаға қарсы жеңіліске ұшыраған әкесінің кекін алу үшін Анга патшасы Брахмадаттаны жеңіп, өлтіру арқылы аяқталды. Осыдан кейін Анга Магадха империясының бір бөлігі болды, ал Кампа Магадха вице-падышасының ордасы болды.

Кейінгі тарих

IV ғасырдың соңындағы қажынаты сапарында қытай монахы Факсиан Кампада әлі де көптеген буддалық храмдардың бар екенін атап өтті, олар қытай тілінде Чампо (瞻波) деп жазылған. Аңга патшалығы сол кезде бұрыннан жойылған еді; ол қытай тілінде Яндзя (鴦伽) деп белгіленген. Одан басқа, жазбаларда 迦 (джиа түбірінің өзге түрі), 泱伽 (бірдей айтылуы), Яндзюэ (鴦掘), Аң'э (盎誐) деп те көрсетілген. Кейде метафоралық түрде патшалықты "Чампа мемлекеті" деп атаған, яғни, Чампо мемлекеті (瞻波國).