Кіріспе
Семит және басқа да афроазиялық тілдердегі ретсіз көпше түрі
Тіл білімінде, бұзылған көпше (немесе ішкі көпше) – семит тілдерінде және бербер тілдері сияқты басқа да афроазиялық тілдерде кездесетін есімдер мен сын есімдердің ретсіз көпше түрі. Бұзылған көпшелер жекеше түрінің ішіндегі дауыссыздар мен дауыстылардың үлгісін өзгерту арқылы жасалады. Олар қосымша арқылы жасалатын дыбыстық көпшеден (немесе сыртқы көпшеден) өзгеше, сондай-ақ герман тілдеріндегі көпше түрінде қолданылатын дауыстылардың өзгеру түрі – германдық умлаут сияқты құбылыстардан формальды түрде ерекшеленеді. Осы процестерді түсіну үшін әртүрлі теориялық тәсілдер мен осы көпше түрін жүйелеуге мүмкіндік беретін жүйелер немесе ережелерді құруға көптеген әрекеттер жасалды. Дегенмен, осы бұзылған көпшелердің пайда болуы, оларды көрсететін тілдер үшін әлі де толық шешілмеген мәселе болып қала береді, бірақ нақты жекеше үлгілеріне қатысты нақты көпше түрінің таралуында белгілі бір ықтималдықтар бар. Өзгерістердің мөлшері германдық умлауттың тудырған өзгерулерінен әлдеқайда артық болғандықтан, формалардың көптігі тарихи түсіндіруге қатысты көптеген ұсыныстарға сәйкес келеді, олар трансфонологизация, бірнеше акценттік өзгерістер, коллективтер, абстракциялар мен көпшелер немесе есімдер кластары арасындағы ауысулар сияқты нұсқауларды қамтиды.
In linguistics, a broken plural (or internal plural) is an irregular plural form of a noun or adjective found in the Semitic languages and other Afroasiatic languages such as the Berber languages. Broken plurals are formed by changing the pattern of consonants and vowels inside the singular form. They contrast with sound plurals (or external plurals), which are formed by adding a suffix, but are also formally distinct from phenomena like the Germanic umlaut, a form of vowel mutation used in plural forms in Germanic languages. There have been a variety of theoretical approaches to understanding these processes and varied attempts to produce systems or rules that can systematize these plural forms. However, the question of the origin of the broken plurals for the languages that exhibit them is not settled, though there are certain probabilities in distributions of specific plural forms in relation to specific singular patterns. As the conversions outgo by far the extent of mutations caused by the Germanic umlaut that is evidenced to be caused by inflectional suffixes, the sheer multiplicity of shapes corresponds to multiplex attempts at historical explanation ranging from proposals of transphonologizations and multiple accentual changes to switches between the categories of collectives, abstracta and plurals or noun class switches.
Араб тілі
Бұл құбылыс бірнеше семит тілдерінде белгілі болса да, араб тілінде ең өнімді. Араб тілінде еркек есімнің көпше түрін жасаудың қалыпты тәсілі - соңына жұрнақ (көрсету есімдігі үшін) немесе (айқындамалық және иелік есімдігі үшін) қосу. Әйел есімдер үшін қалыпты тәсіл - жұрнақ қосу. Дегенмен, барлық көпшелер осы қарапайым ережелерге бағынбайды. Араб тіліндегі есімдердің бір тобы сөйлеу және жазу тілінде сөз ішіндегі дауыстылардың үлгісін өзгерту арқылы, кейде префикс немесе жұрнақ қосу арқылы көпше түрін жасайды. Бұл жүйе толыққанды тұрақты емес және көбінесе адам емес еркек есімдер үшін қолданылады; адам есімдері қалыпты немесе ерекше көпше түрінде жасалады. Бұзылған көпшелер араб грамматикасында (جَمْعُ تَكْسِيرٍ, сөзбе-сөз "бөлінудің көпшесі") деп аталады. Бұл көпшелер тілдің ең ерекше ерекшеліктерінің бірі болып табылады, өйткені жазбаша тілді басқаратын өте күшті және егжей-тегжейлі грамматика мен туындыру ережелері бар. Бұзылған көпшелер араб тілінен сөз алған тілдерде де кездеседі, мысалы, парсы, пушту, түрік, күрд, әзербайжан және урду тілдерінде. Кейде осы тілдерде бір есімнің араб тіліндегі бұзылған көпше түрі де, жергілікті көпше түрі де болады. Парсы тілінде осы көпше түрі арабша терминмен белгілі (جَمِع مُکَسَّر, сөзбе-сөз "бөлінген көпше"). Алайда, Парсы әдебиет академиясы (Фархангестан) мұндай араб көпше түрлерін қолдануға ұсынбайды, оның орнына жергілікті парсы көпше жұрнағын қолдануға кеңес береді. Бұл көпшелер туралы толық білім алу үшін араб тіліне ұзақ уақыт бойы толыққанды қатысу қажет, бірақ бірнеше ережелерді атап өтуге болады. Бір зерттеу жекеше түріндегі дауыстылардың үлгісінің бұзылған көпшедегі үлгіні болжау ықтималдығын (немесе керісінше) есептеп, әртүрлі үлгілер үшін 20%-дан 100%-ға дейінгі мәндерді тапты. Араб тіліндегі 3000 ең жиі қолданылатын сөздердің тізімін статистикалық талдау көрсеткендей, 1670 ең жиі қолданылатын атаулардың 978-і (59%) дыбыстық көпше түрінде, ал қалған 692-і (41%) бұзылған көпше түрінде. Басқа бір бағалау бойынша барлық қолданыстағы атау формаларының 90 000-нан астамы дыбыстық көпше, ал 9540-ы бұзылған көпше. Сонымен қатар, тарихи дыбыстық өзгерістер жекеше және көпше формалар арасындағы (немесе абсолюттік және конструктивтік күйлер арасындағы, немесе прономиналдық жұрнақтары бар және жұрнақтары жоқ формалар арасындағы) түбірдің алломорфиясына әкелген көптеген жағдайлар бар. Алайда, мұндай ауыспалылықтар түбір дауыстыларын қамтитын жалпы үлгілерге сәйкес келмейді, сондықтан лингвистер оларды әдетте нағыз бұзылған көпшелер деп санамайды.
Full knowledge of these plurals can come only with extended exposure to the Arabic language, though a few rules can be noted. One study computed the probability that the pattern of vowels in the singular would predict the pattern in the broken plural (or vice versa) and found values ranging from 20% to 100% for different patterns. A statistical analysis of a list of the 3000 most frequent Arabic words shows that 978 (59%) of the 1670 most frequent nominal forms take a sound plural, while the remaining 692 (41%) take a broken plural. Another estimate of all existing nominal forms gives over 90,000 forms with a sound plural and just 9540 with a broken one. In addition, there are many other cases where historical sound changes have resulted in stem allomorphy between singular and plural forms in Hebrew (or between absolute state and construct state, or between forms with pronominal suffixes and unsuffixed forms etc. ), though such alternations do not operate according to general templates accommodating root consonants, and so are not usually considered to be true broken plurals by linguists.
Геез (Эфиопия)
Бұрынғыда кейбір эфиопия тіліндегі есімдерде сынған көпше түр қолданылған. Мысалдарға anbässa "арыстан" сөзіне қарсы anabəst "арыстар", kokäb "жұлдыз" сөзіне қарсы kwakəbt "жұлдыздар", ganen "шайтан" сөзіне қарсы aganənt "шайтандар" және hagar "аймақ" сөзіне қарсы ˀahgur "аймақтар" жатады. Осы сынған көпше түрлердің кейбіреулері бүгінге дейін амхар тілінде қолданылып келеді, бірақ олар көбінесе көне деп есептеледі.