Кіріспе

1930 жылдардағы югославтық төмен қанатты, моноплан, бір орындық күрес ұшағы

Rogožarski IK 3 – 1930 жылдардағы югославтық моноплан бір орындық күрес ұшағы, Любомир Илич, Коста Сивчев және Слободан Зрнич тарапынан Ikarus IK 2 күрес ұшағының ізбасары ретінде жобаланған. Оның қарулануы орталықтан атылатын автоматты зеңбірек пен фюзеляжға орнатылған екі синхронды пулеметтен тұрды. Ол Messerschmitt Bf 109E сияқты шетелдік ұшақтармен теңдестірілді және 1940 жылы қолданысқа енгізілді. Сынақ барысында прототипі апатқа ұшырады; 1940 жылдың шілдесіне дейін он екі ұшақ өндірілді. 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославияға жасалған шабуыл кезінде алты IK 3 ұшағы қолданысқа жарамды болды. Олардың барлығы Белград маңындағы Земун қаласындағы 51-ші жеке күрес тобында қызмет етті. IK 3 ұшақтарымен ұшқан пилоттар 11 күндік соғыс кезінде 11 жау ұшағын атып түсіргендерін мәлімдеді. Бір мәлімет бойынша, олардың неміс қолына өтпеуі үшін аман қалған ұшақтар мен толық емес конструкциялар экипаждар мен зауыт қызметкерлері тарапынан жойылған. Тағы бір мәліметке сәйкес, бір ұшақ шабуылдан аман қалған, бірақ кейін саботаж жасау арқылы жойылған. IK 3 жобасы соғыстан кейін Югославияда жасалған Ikarus S 49 күрес ұшағының негізі болды.

Өмірбаян

1920-ші жылдардың соңында Корольдік Югославия әуе күштері (ВВКЖ) және Югославияның Корольдік Аэро клубы авиациялық инженерлерді білім алу үшін Францияға жіберуге көмектесті. Олардың жоғары білім алғаннан кейін Югославияға оралып, VVKJ немесе авиациялық өнеркәсіпте мамандандырылған қызметтерге орналасуы тиіс болған. Любомир Илич пен Коста Сивчев осы бағдарламаны аяқтады, бірақ Югославияға қайтқаннан кейін екеуі де әкімшілік жұмыстарға бекітілді. Бұған наразы болған олар 1931 жылы VVKJ-де қолданыстағы чехословакиялық Avia BH 33E екіұшақты истребителінің жаңасын жасауға бел буды. Белградтағы жертөледе, кейін Нови-Садтағы Иличтің пәтерінде, олар бос уақыттарын жасырын түрде жобаға жұмсады. Алғашқы жоспарлары төмен қанатты, қону шассисін жиырып алатын моноплан жасау болған. VVKJ-дегі заманауи көзқарас оларды бастапқы идеяларын өзгертіп, қанат тірегі бар, авто-зеңбірекпен және фюзеляжда синхронды пулеметпен қаруланған монопланға айналдырды. Ikarus IK 2 болашақ ұшақтың жобасы 1933 жылдың 22 қыркүйегінде VVKJ-ге ұсынылды. Бұл жұмыс аяқталған соң, Илич пен Сивчевке әлеуетті қарсыластар жасап жатқан жоғары өнімді бомбалаушы прототиптеріне тиімдірек жауап бере алатын жаңа төмен қанатты монопланның алдын ала әзірлемесін бастауға уақыт болды.

Жобалау және әзірлеу

Ilić және Sivčev-тің жаңа, ағымдас төмен қанатты моноплан дизайны кері тартылатын шассимен жабдықталған. IK 2 сияқты, бұл да екеуінің жекеменшік әзірлемесі болды. Париждегі Эйфель аэротрубасында масштабты модель сынақтан өтті, бірақ олар дизайнды бағалауға және конструкциялық егжей-тегжейлі мәліметтерді анықтауға үшінші инженердің қажеттігін тез түсінді. Кралеводегі Югославия мемлекеттік ұшақ зауытының бас конструкторы Слободан Зрнич Франциядағы арнайы ұшақ инженері ретінде жұмыс істегендіктен жұмысқа алынды. IK 2 жобасының атауы, (Любомир) Илич пен Коста (Сивчев) дегенді білдіретін IK-ден, Зрничті де қамту үшін IKZ-ге өзгертілді. Бұл өзгеріс, мүмкін, кириллицадағы "З" (Z) пен араб цифры "3" арасындағы ұқсастықтан туындады, және ұшақ IK 3 деп аталды. Ұшақ Hispano Suiza 12Y29 қозғалтқышымен жабдықталуы тиіс болды, ол биіктікте қуаттылық беретін. Дизайнерлер жылдамдыққа қарағанда маневрлеуге басымдық берді, қазіргі заманғы моноплан истребителінің неміс және британдық тұжырымдамалары арасындағы компромисс іздеді. Дизайнның қанат ауданы Hawker Hurricane және Supermarine Spitfire-ге қарағанда кішірек болды, бұл қозғалтқыш қуаты үшін жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Messerschmitt Bf 109-ға қарағанда, югославиялық дизайн қысқа фюзеляжға және кішкентай бұрылу радиусына ие болды. Ол британдық және неміс дизайн тұжырымдамаларынан өзгешелігі, ұсынылған қару-жарағы фюзеляжда шоғырланған. Жобалар 1936 жылдың ортасына дейін ВВКЖ-ға уақытында тапсырылды, бірақ жаңа тұжырымдамаларды қабылдауға деген жалпы тартыншақтық IK 3-ті кешіктірді, ал прототиптің өндірісіне келісімшарт 1937 жылдың наурызына дейін қол қойылмады. Құрылысқа Белградтағы Rogožarski A. D. компаниясы таңдалды. Прототиптің алғашқы ұшуын 1938 жылдың мамыр айының соңында ВВКЖ сынақ тобы жүзеге асырды, содан кейін ұшақ ВВКЖ офицерлері тобымен ұшырылды, олар ВВКЖ ішінде оны пайдаланудың ең тиімді жолын және югославиялық жағдайларға сәйкес тактиканы анықтауға тиіс болды. Бұл ұшқыштар басқарудың өте сезімтал екенін байқады; жалғыз нақты сын – шатырдың қисық панельдерінен туындаған визуалды бұрмалауларға қатысты. Кейбір ұшқыштар фюзеляжда орналасқан қару-жараққа екі қанатқа орнатылған пулеметтермен толықтырылуы керек деп есептеді. Сынақ ұшқыштары IK 3-ті Hawker Fury (биплан), Heinkel He 112, Morane Saulnier M. S. 405 және Hawker Hurricane ұшақтарымен де салыстырды. Олар IK 3-тің Morane Saulnier-ге ең жақын екенін қорытындылады; югославиялық ұшақ жылдам болды. 1938 жылдың қарашасында ВВКЖ Rogožarski-ге 12 ұшаққа тапсырыс берді. 1939 жылдың 19 қаңтарында сынақ ұшқышы капитан Милан Покорни прототипті тік құлауға түсірді. Ол жылдамдыққа жеткенде, жел әйнегі ұшақтан ажырады; Покорни күшпен көтерілді, ал соққы оң қанаттың жартысын сындырып алды. Ұшақ құлап, Покорни қаза тапты. Салдарынан жел әйнегіне енгізілген өзгерістер апатқа себеп болғаны анықталды. Инженерлер ұшақтың денесіндегі кернеу факторларын қайта есептеді және олардың қауіпсіз екені анықталды, ал негізгі фактор – ұшқыштың өте сезімтал басқаруды қолдануы болды. Прототиптің жоғалуы және өндіріс үлгісінің құрылымындағы кейбір өзгерістер келісімшартты орындауды кешіктірді. Қанатта қосымша сынақтар жүргізіліп, оның 14 g күшіне төзімді екені анықталды. Өндіріс үлгісіне өзгерістер енгізілді, соның ішінде жақсы көріну үшін жел әйнегі мен шатырда жалпақ плексиглас панельдер қолданылды. Аспаптардың орналасуы жақсартылды және ұшқыш орындығының артқы жоғарғы фюзеляжы қайта құрылды. Астыңғы шасси аяқтарының бүгілетін жапқыштары бір пластиналармен ауыстырылды. Негізгі өзгерістер қозғалтқышты чехословакиялық Avia компаниясы лицензия бойынша жасаған Hispano Suiza 12Y қозғалтқышының модификацияланған нұсқасымен және Hispano Suiza HS.404 пушкасын швейцариялық Oerlikon FF 20 мм пушкасымен ауыстыру болды. Жаңа қозғалтқыш аз қуатты болды, ол неміс Telefunken радиоларымен жабдықталуы тиіс болды, бірақ кешігулер салдарынан тек алғашқы ұшақ радиомен жеткізілді. Өндірістік ұшақтардың нөмірлері 2–13 болды; прототиптің нөмірі 1. Ұшақтар Белградтағы Rogožarski зауытында жасалып, Земундағы компанияның ангарында құрастырылды. Алғашқы алты ұшақ 1940 жылдың наурыз айының соңында жеткізілді; тапсырыстың қалған бөлігін жеткізу шетелдік жеткізушілердің кешігуіне байланысты шілдеге дейін кешіктірілді. Бірінші өндірістік ұшақ ВВКЖ сынақ тобына жеткізілді, онда өндіріс ұшақтарында прототиптегі ақаулардың жоқ екені расталды. Сынақ тобы бұрын есептелген ең жоғары жылдамдықты 40 км/сағат деп анықтады. 1940 жылдың шілдесіне қарай Rogožarski зауытында 25 IK 3 ұшағының құрылысы басталды.

Жоспарланған даму

Қозғалтқыштардың жетіспеушілігі IK-3 ұшағын жаппай өндіруге және дамытуға үлкен тосқауыл болды, сондықтан Daimler Benz DB 601, Rolls Royce Merlin II және Hispano Suiza 12Y51 сияқты күштірек қозғалтқыштармен сынақтар жүргізілді. Осы шабуыл кезінде сынақтар толыққанды аяқталған жоқ, және өндіріске қойылмаған қозғалтқышпен жабдықталған жалғыз прототип, сондай-ақ аяқталмаған өндіріс ұшақтарымен бірге, зауыт қызметкерлері тарапынан қасақана жойылды. IK-3 ұшағының екі орынды оқу-жаттығу нұсқасын дамыту жұмысы басталған, бірақ жобалау тобына жасалған қысым салдарынан жобаны аяқтау кешіктірілді. IK-3 ұшағының дамуы үш конструкторды екі қозғалтқышты ұшақ идеясын іске асыруға ынталандырды, ол ұзақ қашықтықтағы барлау, фотобарлау және Messerschmitt Bf 110 сияқты "жойғыш" немесе ауыр истребитель ретінде жұмыс істеуге қабілетті болды. Концепция бір және екі орынды нұсқаларды қамтыды. IK-5 деп аталған жаңа ұшақтың дамуы IK-3 ұшағының жетістігіне сүйене отырып басталды. VVKJ 1939 жылдың шілде айының басында бір орынды прототипке тапсырыс берді, ал оның алғашқы ұшуы 1941 жылдың соңына жоспарланған. Шабуыл кезінде IK-5 прототипінің өндірісі жоғары деңгейде болды, бірақ соғыс кезінде де, одан кейін де одан әрі дамыту жүргізілмеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалған югославиялық Ikarus S 49 истребителі IK-3 негізінде құрылды.

Пайдалану тарихы

Қызметке кірген кезде IK 3 ұшақтарында жабдықтар мен аспаптардың шағын ақаулары болды, олардың көп бөлігі Югославияның авиациялық өнеркәсібіндегі кемшіліктерге байланысты туындады. Бұл ұшақтарға шетелдік және Югославияда жасалған аспаптардың араласуына әкелді. Югославияның соғыс министрі 1941–1942 жылдары тағы 48 IK 3 ұшағын жеткізуге келісім берді. Оперативтік ұшақтар 51-ші тәуелсіз истребитель тобына бөлінді, олардың алтауы 161-ші истребитель эскадрильясына (капитан Саво Полжанец) және 162-ші истребитель эскадрильясына (капитан Тодор Гогич) берілді. Содан кейін IK 3 ұшақтары югославтық Messerschmitt Bf 109E-мен имитациялық тікұшақ шайқастарында сынақтан өтті. Бағалау нәтижесінде IK 3 Bf 109E-ге қарағанда бірнеше артықшылықтары бар екені анықталды; атап айтқанда, югослав ұшағы көлденең ұшуда маневрлірек болды, бұл оған қарсылас Bf 109E-нің артына жылдам түсуге мүмкіндік берді, тығыз көлденең бұрылыстар жасау арқылы. Қызметінің алғашқы жылында, эскадрилья командирі капитан Антон Эрчигой Сава және Дунай өзендерінің қосылған жерінде Potez 25 ұшағына имитациялық шабуыл жасағанда IK 3 ұшағы жоғалды. Potez-дің астынан өткеннен кейін, ол тікұшақ жасау ниетімен көтерілді. Оның көтерілу жылдамдығы тым жоғары болды, ұшақ төмен биіктікте айналып, суға құлады. 1941 жылдың сәуір айының басында Югославияға қарсы соғыс басталғанда, 51-ші истребитель тобы Белградты қорғауға жауапты 6-шы истребитель полкіне бағындырылды. 51-ші истребитель тобы шабуыл басталған күні бұрын 102-ші истребитель эскадрильясымен күшейтілді, ол Bf 109E ұшақтарымен жабдықталған. 6 сәуірде шабуыл басталғанда, екі IK 3 эскадрильясының әрқайсысында үш-үш қана жарамды ұшақ болды. Шабуыл 234 неміс шомылу және орташа бомбалаушы ұшақтарының Белградқа шабуылдау толқынымен басталды. 120 истребительмен бірге ұшақтар Белградқа сағат 07:00-де жетті; оларды 51-ші истребитель тобы қарсы алды, бірақ 161-ші истребитель эскадрильясының IK 3 ұшағы ұшып шыққаннан кейін қозғалтқышында ақау пайда болды және ол ұшуға қабілетсіз болды. Қалған бес IK 3 бірінші бомбалаушы толқынына қарсы шықты, бірақ олар бірден Jagdgeschwader 77 Bf 109E ұшақтарының шабуылына ұшырады. IK 3 ұшқыштары бес неміс ұшағын жоқ қылды және әр югослав эскадрильясынан бір ұшақ жоғалды. Полжанец екі қозғалтқышты бомбалаушы және Bf 109E-ді жоқ қылды; ол қатты зақымдалған ұшағымен Земунга оралғанда, оған Messerschmitt Bf 110 шабуыл жасады, ол ұшағын одан әрі зақымдап, оны жарақаттады. Осы кездесуден кейін, тек үш IK 3 жарамды болды, оның ішінде бірінші неміс толқынына дейін қозғалтқышында қиындықтар туындаған ұшақ та болды. Неміс ұшақтарының екінші толқыны 10:00-де Белградқа келді және қалған IK 3 ұшақтары 51-ші истребитель тобының қалған бөлігімен бірге ұшырылды, бірақ IK 3 ұшқыштары жеңіске жетпеді. Үшінші неміс шабуылы кезінде 14:00-де бірлескен мәлімдеме жасалды, Гогич пен 162-ші истребитель эскадрильясының басқа ұшқышы екі қозғалтқышты бомбалаушыны жоқ қылды. Келесі күні IK 3 ұшқыштары неміс бомбалаушы құрамаларына және олардың истребительдеріне қарсы бес-алты рет шабуыл жасады және олардың арасында үш бомбалаушыны жоқ қылды. Сағат 17:00-де Милислав Семиз үш бомбалаушы ұшақтың тығыз құрамына шабуыл жасады; оның ұшағы 56 рет соққы алды, оның 20-сы қозғалтқыш пен пропеллерде болды, бірақ ол ұшақты жерге түсіруге қол жеткізді. Шеберханалардан тағы бір IK 3 ұшағының қайтарылуы қызмет етуге қабілетті IK 3 ұшақтарының саны үшке дейін қалды. 51-ші истребитель тобының әуеайлағынан Земундегі әуе шабуылдарынан кейін іс-әрекетті жалғастыру қиын болды, сондықтан 8 сәуірде қалған IK 3 және Bf 109E ұшақтары Белградтың солтүстік-батысындағы Велики Радинцидегі қосалқы әуеайлаққа ұшты, онда 6-шы истребитель полкінің тірі қалған ұшақтары шоғырланды. Жаман ауа райы 11 сәуірге дейін операцияларды мүмкін емес етті, ол кезде Семиз әуеайлақты қаруланған Bf 110 ұшағын атып түсірді. Сол күні Гогич пен басқа IK 3 ұшқышы патруль кезінде бір Junkers Ju 87 'Stuka' шомылу бомбалаушысын жоқ қылды. Сол түні неміс әскерлері Veliki Radinci әуеайлағына жақындады және келесі күні 6-шы истребитель полкінің қалған барлық ұшақтарын, соның ішінде қалған IK 3 ұшақтарын өз экипаждары өртеп жіберді. Авиация жазушылары Драган Савич пен Борис Цигличтің айтуынша, 1941 жылдың сәуір айында бір жарамды IK 3 немістер басып алды, ал маусым айының соңында тағы бірі қосылды. Екі ұшақ та Жемунда орналасқан, сонымен қатар басқа 23 жұмыс істеген бұрынғы VVKJ ұшақтарымен бірге, олар Осіс мемлекетінің қуыршақ мемлекетінің әуе күштерімен қызмет етуге арналған. Немістер ұшақтарды басқа ұшақтардан бөліп алу үшін қоршау орнатты. Маусымның соңында неміс күзетшілері Кеңес Одағына шабуыл туралы хабарды тыңдап, алаңдап жатқанда, жергілікті коммунистер, соның ішінде бұрынғы VVKJ механиктері қоршауды жылжытты. Нәтижесінде, барлық жарамды ұшақтар, соның ішінде екі IK 3 ұшағы жойылды. "IK 3 ұшақтары Люфтваффеге қарсы батыл қарсылық көрсетті", - деп жазды Уильям Грин, "соңғы күні жойылғанға дейін бірнеше 'жоқ қылды'". Авиация жазушылары Шиме Оштрич және Чедомир Янич IK 3 ұшқыштарын 11 жеңіске жеткізгенін айтады, Семиз ең табысты болды, төрт жеңіске жетті.