Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фердинанд Антони Осендовский (27 мамыр 1876 – 3 қаңтар 1945) – поляк саяхатшысы және жазушысы. Ол Ленин және Ресей азамат соғысы туралы, оған қатысқан кезеңдері жайлы кітаптарымен белгілі, сонымен қатар университет профессоры және антикоммунистік саяси белсенді болған.
Polish explorer and writer
Ferdynand Antoni Ossendowski (; 27 May 1876 – 3 January 1945) was a Polish writer, explorer, university professor, and anticommunist political activist. He is known for his books about Lenin and the Russian Civil War in which he participated.
Алғашқы жылдар
Осендовский 1876 жылғы 27 мамырда, қазіргі Латвияның Витебск губерниясындағы Лудзаға жақын жердегі отбасының имениесінде дүниеге келді. Оның отбасы Липка татарларынан тегін шығарған протестанттар еді. Ол Каменец-Подольскидегі танымал гимназияда оқыды, бірақ әкесі, белгілі дәрігер, оны Санкт-Петербургке көшірді, онда орыс тілі мектебін бітірді. Содан кейін ол жергілікті университеттің математикалық-физика факультетіне түсіп, химияны оқыды. Профессор Александр Залевскийдің ассистенты ретінде ол Сібір, Кавказ және Алтай таулары сияқты алыс аймақтарға сапарлады. Жазда ол Одесса-Владивосток бағытында кеме жазушысы болып жұмыс істеді, бұл оған Жапония, Суматра, Қытай, Малайя және Индонезияны қоса алғанда Азияның көптеген жерлерін көруге мүмкіндік берді. Қырым мен Константинопольге сапары туралы жазғаны үшін алғашқы гонорарын алды. Үндістанға жасаған сапары туралы «Ганга үстіндегі бұлт» (Chmura nad Gangesem) атты еңбегі Петербург әдебиет қоғамының құрметті сыйлығына ие болды. 1899 жылы Санкт-Петербургте студенттік наразылықтардан кейін Осендовский Ресей империясын тастап, Парижге көшті, онда Сорбоннада оқуын жалғастырды, оның профессорлары Мария Кюри Склодовская мен Марселен Бертело болды. Ол Ресейде докторлық диссертациясын қорғаған болуы мүмкін, бірақ тиісті құжаттар сақталмаған. 1901 жылы оған Ресейге оралуға рұқсат берілді, онда профессор Залевский оны Томск мемлекеттік университетінің жаңадан ашылған Технология институтына шақырды. Ол химия және физикадан лекция оқыды. Сонымен қатар, ол Ауыл шаруашылығы академиясында дәріс берді және гидрология, геология, физикалық химия, география және физика салаларында көптеген ғылыми еңбектер жариялады. Орыс-жапон соғысының (1904–1905) басталуымен Осендовский Маньчжуриядағы Харбинге көшті, онда ол аймақтың кен байлықтарын дамыту үшін Ресей қаржысымен құрылған Орталық техникалық зерттеу зертханасын құрды. Сонымен қатар, ол Владивостоктағы Ресей географиялық қоғамының жергілікті бөлімшесіне жетекшілік етті. Осы қызметі барысында ол Корея, Сахалин, Уссури және Беринг бұғазының жағалауларына көптеген сапарлар жасады. Маньчжурияда ол поляк диаспорасының белгілі бір көшбасшыларының біріне айналды және поляк тілінде «Түн» (Noc) атты алғашқы романын жариялады. Ол сондай-ақ 1905 жылғы революция кезінде Маньчжурияда билікті басып алуға тырысқан солшыл ұйым – Бас революциялық комитеттің жұмысына қатысты. Революцияның сәтсіз аяқталуынан кейін Осендовский Польшадағы Конгресс Польшасындағы қатыгездікке қарсы ереуіл ұйымдастырды, осы үшін тұтқындалды. Әскери трибунал оны патшаға қарсы қастандық жасағаны үшін өлім жазасына кесті, бірақ жазасы кейін бірнеше жылға қатаң еңбекке ауыстырылды.
Ossendowski was born on 27 May 1876, at his family's manorial estate near Ludza, in what was then the Vitebsk Governorate and is now Latvia. His family was Protestant with Lipka Tatar roots. He studied at the famous gymnasium in Kamieniec Podolski, but he moved with his father, a renowned doctor, to Saint Petersburg, where he graduated from a Russian language school. Then he joined the mathematical physics faculty of the local university, where he studied chemistry. As an assistant to professor Aleksander Zalewski, he traveled to many distant areas, including Siberia, the Caucasus and the Altay Mountains. During the summer, he was frequently enrolled as a ship's writer on the Odessa Vladivostok line, a job that allowed him to visit many parts of Asia, including Japan, Sumatra, China, Malaya and Indonesia. For his description of his trip to Crimea and Constantinople, he received his first royalty. His record of a trip to India (Chmura nad Gangesem: A Cloud Over the Ganges) gained the prestigious Petersburg Society of Literature prize. In 1899, after a students' riot in Saint Petersburg, Ossendowski was forced to leave Imperial Russia and move to Paris, where he continued his studies at the Sorbonne, his professors being Maria Curie Skłodowska and Marcelin Berthelot. It is possible that he received a doctorate back in Russia, but no documents have survived. In 1901 he was allowed to return to Russia, where professor Zalewski invited him to the newly founded Institute of Technology of the Tomsk State University. There, he gave lectures on chemistry and physics. At the same time he also gave lectures at the Agricultural Academy and published numerous scientific works on hydrology, geology, physical chemistry, geography and physics. After the outbreak of the Russo Japanese War (1904–1905) Ossendowski moved to Harbin in Manchuria, where he founded a Central Technical Research Laboratory, a Russian financed institution for development of the ore deposits in the area. At the same time, he headed the local branch of the Russian Geographic Society in Vladivostok. As such he made numerous trips to Korea, Sakhalin, Ussuri and the shores of the Bering Strait. In Manchuria, he also became one of the leaders of the considerable Polish diaspora and published his first novel in Polish, Noc (Night). He also got involved in the Main Revolutionary Committee, a leftist organisation that tried to take power in Manchuria during the Revolution of 1905. After the failure of the revolution, Ossendowski organised a strike against the brutal repressions in Congress Poland for which he was arrested. A military tribunal sentenced him to death for conspiracy against the tsar, but his sentence was later commuted to several years' hard labour.
Санкт-Петербургтен Қытайға дейін
1907 жылы ол түрмеден «қасқыр билеті» деп аталатын қағазбен босатылды, ол оған жұмыс табуға немесе Ресейден кетуге мүмкіндік бермеді. Сол кезде ол өзін жазу ісіне арнады. Оның «Адам шаңында» (В лудской пыли) романы, онда ол Ресей түрмелерінде өткізген бірнеше жылдық өмірін баяндады, оған Ресейде зор танымалдылық әкелді. Оның танымалдығының арқасында 1908 жылы Санкт-Петербургке оралуға мүмкіндік алды. Ол онда кітап жазуын жалғастырды, сонымен қатар Алтын және платина өнеркәсібінің қоғамын, сондай-ақ орыс және поляк тілдерінде бірнеше газет пен журналды басқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Оссендовский тағы бірнеше кітап жариялады, оның ішінде ғылыми-фантастикалық роман, Ресейдегі неміс шпиондары туралы насихаттық роман және неміс және австро-венгрлік соғыс қылмыстарын сипаттаған брошюра бар еді. 1917 жылғы ақпан революциясы басталғаннан кейін Оссендовский тағы да Сібірге, бұл жолы Омскіге көшіп барды, онда ол жергілікті университеттің лекцияларын оқуға кірісті. Қазан революциясы мен Ресей азамат соғысы басталғаннан кейін ол Жоғарғы басшы адмирал Александр Колчак басқарған контрреволюциялық Ресей үкіметіне де қатысты. Ол түрлі лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде барлау офицері, АҚШ-тан келген интервенциялық корпустың өкілі және майор Валериан Чуманың поляк 5-ші атқыштар дивизиясының көмекшісі болды. 1918 жылы ол көптеген патшалық және Ақ гвардия құжаттарын Антантаға беруге жауапты болды, оның ішінде немістердің Ленин мен оның большевиктеріне қолдау көрсетуінің дәлелдері (көпшілігі жалған), кейін неміс архивтерінен расталды (оларды «Сисон құжаттары» деп атады). 1920 жылы Колчак жеңілгеннен кейін Оссендовский поляктар мен ақ гвардиялықтардың тобымен бірігіп, коммунистер бақылап отырған Сібірден Моңғолия, Қытай және Тибет арқылы Үндістанға қашуға тырысты. Бірнеше мың шақырымдық сапардан кейін топ Қытай бақылап отырған Моңғолияға жетті, бірақ елді құпия барон Роман Унгерн фон Штернберг басқарған кезде тоқтатылды. Барон – Шығыс буддизмі сияқты алыс Шығыс діндері мен нанымдарына қызығушылық танытқан мистик, ол өзін «монғол соғыс құдайы Канчендзонганың жаңа өмірге келгені» деп санады. Унгерн Штернбергтің философиясы – орыс ұлтшылдығының қытай және моңғол нанымдарымен ерекше қосылысы еді. Алайда ол өте дамыған әскери қолбасшы болды және оның әскері тез өсті. Оссендовский баронның армиясына өздігінен қорғану әскерлерінің бірінің командирі ретінде қосылды. Ол сондай-ақ қысқа мерзімге Унгерннің саяси кеңесшісі және барлау басшысы болды. Соңғы лауазымындағы қызметі туралы көп мәлімет жоқ, бұл Оссендовскийдің құпия тұлға ретіндегі аңызын күшейте түсті. 1920 жылдың соңында ол дипломатиялық миссиямен Жапонияға, содан кейін АҚШ-қа жіберілді және ешқашан Моңғолияға қайтып оралмады. Кейбір жазушылар Оссендовский барон Роман фон Унгерн Штернбергтің жартылай мифтік қазыналарын жасырған адамдардың бірі болды деп санайды. Нью-Йоркке келгеннен кейін Оссендовский поляк дипломатиялық қызметіне, мүмкін, тыңшы ретінде жұмыс істей бастады. 1921 жылдың соңында ол ағылшын тіліндегі алғашқы кітабын жариялады: «Жануарлар, адамдар және құдайлар». Оның Ресей азамат соғысы кезіндегі саяхаттары мен Қанды барон басқарған жорықтарын сипаттауы үлкен жетістікке ие болды және бестселлерге айналды. 1923 жылы ол поляк тіліне, содан кейін басқа да тілдерге аударылды.
In 1907, he was released from prison with a so called wolf ticket, which prevented him from finding a job or leaving Russia. At that time he devoted himself to writing. His novel V ludskoi pyli (In Human Dust), in which he described his several years' stay in Russian prisons, gained him much popularity in Russia. His popularity allowed him to return to St Petersburg in 1908. There he continued to write books and at the same time headed the Society of the Gold and Platinum Industry and several newspapers and journals, both in Russian and in Polish. After the outbreak of World War I, Ossendowski published several more books, including a science fiction novel, a propaganda novel on German spies in Russia and a brochure describing German and Austro Hungarian war crimes. After the outbreak of the February Revolution of 1917, Ossendowski moved yet again, to Siberia, this time to Omsk, where he started giving lectures at the local university. After the October Revolution and the outbreak of the Russian Civil War, he also got involved in the counterrevolutionary Russian government led by Supreme Governor Admiral Aleksandr Kolchak. He served at various posts, among others as an intelligence officer, an envoy to the intervention corps from the United States and an assistant to the Polish 5th Rifle Division of Maj. Walerian Czuma. In 1918 he was responsible for the transfer of many tsarist and White Russian documents to the Entente, including proofs (many apparently forged) of German support (confirmed later from German archives) for Lenin and his Bolsheviks (so called Sisson Documents). After Kolchak's defeat in 1920, Ossendowski joined a group of Poles and White Russians trying to escape from communist controlled Siberia to India through Mongolia, China and Tibet. After a journey of several thousand miles, the group reached Chinese controlled Mongolia, only to be stopped there by the takeover of the country led by mysterious Baron Roman Ungern von Sternberg. The Baron was a mystic who was fascinated by the beliefs and religions of the Far East such as Buddhism and "who believed himself to be a reincarnation of Kangchendzönga, the Mongolian god of war." Ungern Sternberg's philosophy was an exceptionally muddled mixture of Russian nationalism with Chinese and Mongol beliefs. However, he also proved to be an exceptional military commander, and his forces grew rapidly. Ossendowski joined the baron's army as a commanding officer of one of the self defense troops. He also briefly became Ungern's political advisor and chief of intelligence. Little is known of his service at the latter post, which adds to Ossendowski's legend as a mysterious person. In late 1920, he was sent with a diplomatic mission to Japan and then the US, never to return to Mongolia. Some writers believe that Ossendowski was one of the people who hid the semimythical treasures of Baron Roman von Ungern Sternberg. After his arrival in New York City, Ossendowski started to work for the Polish diplomatic service and possibly as a spy. At the same time, in late 1921 he published his first book in English: Beasts, Men and Gods. The description of his travels during the Russian Civil War and the campaigns led by the Bloody Baron became a striking success and a bestseller. In 1923, it was translated into Polish and then into several other languages.
Польшаға оралу
1922 жылы Осендовский Польшаға оралып, Варшавада қоныстанды. Оралғаннан кейін бірден Вольна Вшехница Польска, Жоғары соғыс мектебі және Варшава университетінің Саяси ғылымдар мектебінде лекция оқуға кірісті. Сонымен қатар, ол Польша үкіметінің кеңесшісі және советтанушы сарапшысы болды. Ол әлемнің әртүрлі аймақтарына саяхаттап, әр сапарынан кейін бір-екі кітап жариялады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында ол ерекше "саяхат романы" жанрының негізін қалаушы деп есептелді. Польшада 70-тен астам кітабы жарық көрген және 20 тілге 150-ге жуық рет аударылған Осендовский, Генрик Сенкевичтен кейін шетелдегі екінші ең танымал поляк жазушысы болды. Ол "Жануарлар, адамдар және құдайлар" атты туындысының сәттілігін Ленин туралы жазған кітабымен қайталады, онда кеңестік коммунистік тәсілдер мен саясатты, сондай-ақ коммунистік көшбасшылардың екі жақтылығын ашық сынады. Польшада оның үш кітабы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда киноға түсірілуге дайындалып жатқан болатын.
In 1922, Ossendowski returned to Poland and settled in Warsaw. Immediately upon his return, he started giving lectures at the Wolna Wszechnica Polska, Higher War School and School of Political Sciences at the Warsaw University. At the same time, he remained an advisor to the Polish government and an expert sovietologist. He continued to travel to different parts of the world, and after each journey he published a book or two. In the interwar period, he was considered the creator of a distinct genre called the traveling novel. With over 70 books published in Poland and translated almost 150 times into 20 other languages, Ossendowski was also the second most popular Polish author abroad, after Henryk Sienkiewicz. He repeated the success of his Beasts, Men and Gods with a book on Lenin in which he openly criticized Soviet communist methods and policies as well as the double face of the communist leaders. In Poland, three of his books were being filmed at the moment World War II started.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Польшаға жасалған шабуылдан кейін және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Осендовский Варшавада қалды, ол Гройецкая көшесі, 27-ші үй мекенжайында тұрды. 1942 жылы ол католицизмге (бұрын лютеран дінінде болған) көшті, ал келесі жылы жер астындағы Ұлттық партия қатарына қосылды. Ол Польшаның құпия мемлекеті құрылымдарында жұмыс істеді және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшадағы жер асты білімін дайындау және соғыстан кейінгі оқу бағдарламаларын әзірлеуде Үкіметтік өкілдігімен ынтымақтастық етті. Варшава көтерілісінен кейін, денсаулығы нашарлаған Осендовский Варшава маңындағы Милановк қаласының жанындағы Жолвин ауылына көшіп кетті. 1945 жылдың 2 қаңтарында ол Гродзиск-Мазовецкий ауруханасына жеткізілді, онда 1945 жылдың 3 қаңтарында қайтыс болды. Соғыстан кейін Польшаның жаңа коммунистік кеңес үкіметі Осендовскийдің барлық кітаптарына тыйым салды. Оның көптеген кітаптары кітапханалардан алынып, өртеліп жақылды. Тек 1989 жылы ғана оның кітаптары Польшада қайтадан ашық түрде жарияланды.
After the 1939 Invasion of Poland and the outbreak of World War II, Ossendowski remained in Warsaw, where he lived at 27 Grójecka Street. In 1942 he converted to Catholicism (previously being a Lutheran), and the following year, he joined the ranks of the underground National Party. He worked in the structures of the Polish Secret State and cooperated with the Government Delegate's Office in preparation of the underground education in Poland during World War II and postwar learning programmes. After the Warsaw Uprising, Ossendowski, now seriously ill, moved to the village of Żółwin, near the Warsaw suburb of Milanówek. On 2 January 1945, he was taken to the hospital in Grodzisk Mazowiecki where he died on 3 January 1945. After the war, the new communist Soviet led authorities of Poland issued a ban on all books by Ossendowski. Many of his books were confiscated from the libraries and burnt. It was not until 1989 that his books were again published openly in Poland.