Овимбунду: Анголаның орталық-оңтүстік халқының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Оңтүстік Анголаның орталық бөлігіндегі этникалық топ – овимбунду, сондай-ақ Оңтүстік Мбунду деп те аталады. Олар Анголаның орталық бөлігіндегі Бие платосында және осы жоталардың батысындағы жағалау аймағында қоныстанған банту этносы. Анголадағы ең ірі этникалық топ ретінде, олар ел халқының 38 пайызын құрайды. Көптеген овимбунду христиан дінін ұстанады, негізінен америкалық миссионерлер құрған Ангола Евангелиялық Конгрегациялық Шіркеуі (IECA) мен Католик шіркеуіне жатады. Дегенмен, кейбіреулері Африканың дәстүрлі діндерінің сенімдері мен салтын сақтап келеді.

Тарих

Овибунду халқының шығу тегі – соңғы мың жылдықтарда солтүстіктен қоныс аударған банту тайпалары. Олар жергілікті/аймақтық топтарды құрды, олар бірте-бірте саяси бірліктерге және әлеуметтік жекеліктің ошақтарына айналды: М’Балунду, Селе, Вамбо, Биено және тағы басқалар. Олар шағын мал (құс, ешкі, шошқа) шаруашылығын және оңтүстіктегі (Ньянека Нхумби, Овамбо) мал өсірушілерден сатып алынған сиырларды өсірумен қатар дамыған ауыл шаруашылығын жетілдірді. 16 ғасырда португалдықтар Бенгелаға колониялық плацдарм құрған кезде маңызды өзгерістер болды. Кішкентай «патшалықтардың» бірнешеуі Бенгела мен шығыс халықтары, әсіресе Чокве, Лувале және Мбунда арасындағы қарқынды керуен саудасын ұйымдастыру арқылы өздеріне пайда тапты. Олардан балауыз, каучук, бал және піл сүйегін алды. Әр сауда керуенінің кәсіби жетекшісі мен болжаушысы болды. Тәуелсіз биліктерді байланыстырған сауда келісімдері металл өңдеу және жүгері ұны өндірісі сияқты аймақтық маманданудың дамуына әкелді. Құлдық және құл саудасы да овибунду қоғамдарының ажырамас бөлігі болды. Керуен саудасы құл саудасының тоқтатылуымен және, ең бастысы, 1904 жылы Бенгела темір жолының салынуымен төмендеді және 1910 жылдан кейін толық аяқталды. Келесі жылдары овибунду халқы өз экономикасын жүгерінің коммерциялық өндірісіне толыққанды өзгертіп, оны португал саудагерлерінің қарқынды өсіп келе жатқан желісіне сатты. Бірақ демографиялық өсімге және олардың жерлерінің маңызды бөлігін еуропалықтар кофе, сизаль және басқа да плантациялар үшін иеленуіне байланысты, көптеген овибундулар жалақылы жұмыс күші ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды, көбінесе өз аймақтарындағы немесе Солтүстік-Батыс Анголадағы еуропалық плантацияларда, сондай-ақ Намибияның кен орындарында. Овибунду халқы 1966 жылдан 1974 жылға дейін португалдықтарға қарсы күрескен ұлт-азаттық қозғалыс ЮНИТА-ның негізгі әлеуметтік базасы болып табылады, 1975 жылдан 2002 жылға дейінгі Ангола азаматтық соғысында қарсыласы МПЛА болды және қазіргі уақытта оппозициялық саяси партия. Азаматтық соғыс кезінде Умбунду аумағында орналасқан екі ірі қала – Хуамбо және Куито, МПЛА және ЮНИТА тарапынан кең ауқымда қиратылды. Көптеген адамдар қаза тапты, ал қалғандары өздерінің аймақтарындағы қалаларға (Бенгела, Лобито) немесе алыс аймақтарға (негізінен Луанда және оның айналасы, сондай-ақ Лубанго) қашты. Ұзақ жылдар бойы Умбунду аумағының бір бөлігі ЮНИТА бақылауында болды. 2002 жылдан бері үкімет, ұлттық келісімге ұмтылып, қайта құру жұмыстарын жүргізуде, сонымен қатар халықтың өзі, шіркеулер және түрлі үкіметтік емес ұйымдар да белсенділік танытуда. «Ішкі көшіп қонғандардың» көп бөлігі өздерінің туған жерлеріне оралды, онда әлеуметтік ұйымның дәстүрлі формалары сақталған немесе қайта құрылған. Дегенмен, үлкен немесе кішкентай овибунду қауымдастықтары өздерінің мекенінен тыс көптеген қалаларда қалды, сондықтан осы халықтың маңызды бөлігі қазір Анголаның барлық аймақтарына таралып кеткен. Саяси тұрғыдан алғанда, 2008 жылғы Ангола парламенттік сайлауы овибунду халқының адалдығындағы маңызды өзгерісті көрсетті: бұрынғы (1992) сайлауда көпшілігі ЮНИТА-ға дауыс берген болса, енді көпшілігі МПЛА-ға дауыс берді, себебі (Жонас Савимбидің қайтысынан кейін) ЮНИТА сенімділігін жоғалтты, сонымен қатар ЮНИТА-ны нығайту қарулы қақтығыстардың жаңару қаупін тудырады деп есептелді.

The origins of the Ovimbundu are Bantu populations who drifted in from the North, over the last millennium, and formed local/regional groups which slowly became political units and foci of social identity: M'Balundu, Sele, Wambo, Bieno and others. They developed a sophisticated agriculture, completed by the breeding of small animals (chicken, goats, swine) as well as of a modicum of cows bought from the farmer herders to the South (Nyaneka Nkhumbi, Ovambo). Incisive change came about when the Portuguese established a colonial bridgehead in Benguela, in the 16th century. Several of the small "kingdoms" saw their advantage in organising an intense caravan trade between Benguela and peoples of the East, in particular the Chokwe, the Luvale and the Mbunda, from whom they obtained wax, rubber, honey and ivory. Each trading caravan had a professional leader and diviner. Trade agreements that had linked the independent chiefdoms led to the development of regional specializations, including metalwork and cornmeal production. Slavery and the slave trade were also an integral part of Ovimbundu societies. Caravan trading declined with the suppression of the slave trade and, more importantly, the construction of the Benguela Railway in 1904, and came to an end shortly after 1910. In the following years, the Ovimbundu completely changed their economy to cash crop production of corn, sold to a rapidly increasing network of Portuguese traders. However, because of their demographic growth, and because significant portions of their lands were appropriated by Europeans for coffee, sisal and other plantations, many Ovimbundu started to work as paid labour, mainly on European plantations in their own region or in Northwest Angola, but also in Namibian mines. The Ovimbundu are the main social basis of UNITA, an anti colonial movement that fought against the Portuguese from 1966 to 1974, was an adversary of the rival movement MPLA during the Angolan Civil War of 1975 to 2002, and is at present an opposition political party. During the Civil War the two major cities located in Umbundu territory, Huambo and Kuito, were to a large extent destroyed by the MPLA and UNITA respectively, as were a considerable number of villages and much infrastructure (roads, railways, bridges etc.). Many people died, and many others fled to cities either in their own area (Benguela, Lobito) or in distant areas (mainly Luanda and its surroundings, but also Lubango). During long periods parts of Umbundu territory were under UNITA control. Since 2002, considerable efforts at reconstruction have been made by the government, interested in national reconciliation, but to a large extent by the people themselves, by the churches and by a variety of NGOs. A significant proportion of the "internally displaced" Ovimbundu have returned to their places of origin, where traditional forms of social organization have often survived or then been reconstituted. However, larger or smaller Ovimbundu communities have remained in many cities outside their habitat, so that a significant part of this people is now scattered all over Angola. In political terms, the Angolan parliamentary elections of 2008 reflected an important shift in Ovimbundu loyalty: while most of them had voted UNITA in the previous (1992) election, their majority now voted MPLA because (after the death of Jonas Savimbi) UNITA had lost much of its credibility, but also because strengthening UNITA was seen as implying the risk of a renewal of armed violence.