Кіріспе
Фенметазин (Phenmetrazine, INN, USAN, BAN) (бренд атауы Preludin және тағы да басқалары) – 1952 жылы алғаш синтезделген және бастапқыда аштықты басу үшін қолданылған, бірақ 1980 жылдары кең таралған зәулім пайдалану салдарынан нарықтан алынып тасталған стимуляторлық препарат. Ол бастапқыда фендиметазинмен (Prelu 2 брендімен) алмастырылды, ол фенметазиннің пропрепараты болып табылады, бірақ қазір зәулім пайдалану және тәуелділік қаупі болғандықтан сирек тағайындалады. Химиялық тұрғыдан фенметазин – морфолин сақинасы бар амфетамин туындысы.
Phenmetrazine (INN, USAN, BAN) (brand name Preludin, and many others) is a stimulant drug first synthesized in 1952 and originally used as an appetite suppressant, but withdrawn from the market in the 1980s due to widespread abuse. It was initially replaced by its analogue phendimetrazine (under the brand name Prelu 2) which functions as a prodrug to phenmetrazine, but now it is rarely prescribed, due to concerns of abuse and addiction. Chemically, phenmetrazine is a substituted amphetamine containing a morpholine ring.
Тарих
Фенметазинді алғаш рет 1952 жылы Германияда Boehringer Ingelheim компаниясы патенттеді, ал 1954 жылы оның фармакологиялық деректері жарияланды. Бұл препарат Томэ мен Вик амфетаминнің қосымша әсерлерінен туындамайтын анорексиялық дәрі табу мақсатымен іздеу нәтижесінде пайда болды. Фенметазин 1954 жылы Еуропада клиникалық қолдануға енгізілді.
Медициналық қолдану
Клиникалық қолданыста фенметазин амфетамин тобына жататын препараттарға қарағанда аз нервтелу, жоғары тітіркену, эйфория және ұйқысыздық тудырады. Ол басқа стимуляторлар сияқты жүрек соғу жылдамдығын күрт арттырмайды. Бір зерттеуде балаларда жақсы көтерілетіні анықталды.
Фармакология
Фенметазин норэпинефрин және дофаминды босатушы агент ретінде әрекет етеді, оның EC50 мәні 50,4 ± 5,4 нМ және 131 ± 11 нМ шамасында. Серотонинді босату ретінде тиімділігі өте төмен, EC50 мәні тек 7765 ± 610 нМ құрайды. Егеуқұйрықтарда жүргізілген зерттеулерде фенметазинді тері астына енгізгеннен кейін, екі оптикалық изомер де тамақ қабылдауды азайтуда бірдей тиімді екені анықталды, бірақ ауыз арқылы қабылдағанда лево изомері тиімдірек болып шықты. Дегенмен, орталық жүйке жүйесін қоздыру тұрғысынан алғанда, декстроизомер екі тәсілмен де шамамен 4 есе тиімді. Жедел босатылатын препараттар үшін фенметазин гидрохлориді (Прелудин) тұзы қолданылады. Ұзақ әсерлі препараттар ерігіш емес, шайырмен байланысқан тұздар түрінде қол жетімді болды. Бұл екі дозалық форманың биологиялық қолжетімділігі мен ең жоғары деңгейге жету уақыты шамалас, алайда, ұзақ әсерлі препараттар белсенді заттың тұрақты босатылуын қамтамасыз ететін жақсартылған фармакокинетикалық қасиеттерге ие, бұл қан плазмасындағы ең төменгі концентрацияға әкеледі.
Синтез
Фенметазин 2-бромпропиофенон мен этаноламиннен үш қадамда синтезделеді. Аралық спирт 3-метил-2-фенилморфолин-2-ол (1) фумари қышқылымен фумарат тұзына (2) айналады, содан кейін натрий борогидридімен фенметазиннің бос негізіне (3) дейін тотықсыздандырылады. Бос негізді фумари қышқылымен реакция арқылы фумарат тұзына (4) түрлендіруге болады.
Химия
Оның құрылымы амфетаминнің негізгі бөлігін қамтиды, ол орталық нерв жүйесінің (ОНЖ) классикалық стимуляторы болып табылады және фенметазин сияқты допамин мен норадреналинді босатуға қатысады. Молекула сондай-ақ кең таралған аноректик амфепрамонның (диэтилпропион) белсенді метаболиті – этикатинонға да ұқсас. Фенметазиннен өзгеше, этикатинон (демек, амфепрамон да) көбінесе норадреналинді босатушы заттар ретінде таңдамалы әрекет етеді.
Рекреациялық пайдалану
Фенметазин көптеген елдерде, соның ішінде Швецияда демалыс мақсатында қолданылып келген. 1950 жылдары Швецияда стимуляторлар қолданысы кеңінен таралған кезде, пайдаланушылар фенметазинді амфетамин мен метамфетаминге қарағанда артық көретін. Ким Возенкрафттың «Жұбырау» атты автобиографиялық романында тамырға еңгізілген фенметазин автор қолданған стимуляторлардың ішінде ең қуатты эйфорияны сыйлап, жыныстық құштарлықты арттыратын зат ретінде сипатталған. 1959 жылы фенметазин Швецияда есірткі ретінде танылып, 1965 жылы сатылымнан толық алынып тасталды. Бастапқыда заңсыз сұраныс Германиядан, кейін Испания мен Италиядан контрабанда арқылы қанағаттандырылды. Алғашында «Прелудин» таблеткалары контрабандаланып әкелінді, бірақ көп ұзамай контрабандистер фенметазин ұнтағын әкеле бастады. Амфетаминнің қолжетімділігі артық болғандықтан, ол тез арада ең көп қолданылатын стимуляторға айналды. Фенметазинді The Beatles тобының мүшелері карьераларының басында қолданған. Пол Маккартни оны қолданғандардың бірі болды. Маккартнидің есірткіге алғашқы танысуы Германияның Гамбург қаласында болған. The Beatles сағаттап концерттер беріп, көбінесе оларға «Преллис» деп аталатын есірткіні үйлерін тазалаған қызметші, неміс жанкүйерлері немесе Астрид Кирхерр (оның анасы сатып алатын) сыйлаған. Маккартни көбінесе біреуін қабылдаса, Джон Леннон төрт-бес таблетка ішетін. Хантер Дэвис 1968 жылы жарық көрген топтың өмірбаянында, олардың сол кездегі стимуляторларды қолдануының себебі ояу болу және жұмыс істеу қажеттілігі болғанын, жай ғана қызығушылық емес екенін айтқан. Джек Руби Ли Харви Освальдты өлтірген кезде фенметазин қабылдағанын мәлімдеді. «Прелудин» 1960 және 1970 жылдары АҚШ-та демалыс мақсатында да қолданылды. Оны суға ерітіп, қыздырып, тамырға еңгізуге болатын. Вашингтондағы осы есірткіге берілген көшедегі ат – «Бам». Фенметазин бүкіл әлемде, соның ішінде Оңтүстік Кореяда қолданылып және зәулімдікке берілу жалғасуда.