Кіріспе
Протез (дентология) Алып тасталатын жартылай протез (RPD) – функционалдық немесе эстетикалық себептермен тіс жоғалтқан науқасқа, тістерін алмастыруды қалайтын, бірақ қандай да бір себептермен, мысалы, көпірге тіреу ретінде қызмет ететін қажетті тістердің жетіспеуі (яғни, алыс тіректер) немесе қаржылық мүмкіндіктердің шектеулі болуы сияқты көпір (тұрақты жартылай протез) орнатуға болмайтын жағдайда қолданылады. Осы протез түрі алып тасталатын жартылай протез деп аталады, себебі науқас оны маманның көмегінсіз қажет болғанда алып тастап, қайта орната алады. Ал "тұрақты" протезді стоматолог ғана алып тастауы керек. РПД-ның мақсаты – шайнау қызметін, сөйлеуді, сыртқы түрін және басқа да анатомиялық ерекшеліктерін қалпына келтіру.
A removable partial denture (RPD) is a denture for a partially edentulous patient who desires to have replacement teeth for functional or aesthetic reasons and who cannot have a bridge (a fixed partial denture) for any reason, such as a lack of required teeth to serve as support for a bridge (i. e. distal abutments) or financial limitations. This type of prosthesis is referred to as a removable partial denture because patients can remove and reinsert it when required without professional help. Conversely, a "fixed" prosthesis can and should be removed only by a dental professional. The aim of an RPD is to restore masticatory function, speech, appearance and other anatomical features.
Қолданылуы
RPD тірегі ретінде қажетті тістер жетіспеген жағдайда (яғни, дистальді тіректер) немесе қаржылық мүмкіндіктер шектеулі болғанда қолданылуы мүмкін. Бір тісті RPD, "жапырақ тіс" деп белгілі, тіс жоғалғаннан кейін, тіс импланты мен тәжін орналастыру аяқталуына дейін бірнеше айға уақытша пайдаланылуы мүмкін. RPD қолданудың артықшылықтары: Кеннеди жіктемесі қалпына келтіріліп жатқан ең артқы тіссіз аймаққа сәйкес келеді. Мысалы, егер жоғарғы жақта #1, 3, 7, 10 және 16 тістері жоғалса, RPD Кеннеди III класы, 1-ші модификациясы болады. Бұл I кластың тізіміне кірмейді, себебі жоғалған үшінші молярлар әдетте RPD-де қалпына келтірілмейді (бірақ егер қалпына келтірілсе, жіктеме шынымен I кластың тізіміне кірер еді), сондай-ақ бұл IV кластың тізіміне кірмейді, өйткені Кеннеди IV класы үшін модификациялық кеңістіктерге рұқсат етілмейді. Сауд Арабиясында жүргізілген зерттеу нәтижелері Кеннеди III кластың ішінара тіссіздігі жоғарғы жақта 67,2%, ал төменгі жақта 64,1% құрайтынын көрсетті. Одан кейін, жоғарғы және төменгі жақтарда II класс кездеседі, орташа көрсеткіші жоғарғы жақта 16,3%, төменгі жақта 14,8% болды. Осы нәтижелерге сүйенсек, III класс жас науқастар тобында (31–40 жас) ең көп кездеседі. I және II класс ең көп науқастардың үлкен жас тобында (41–50 жас) кездеседі.
Дизайн
Жарым-жартылай протездерді жасау алдында қалған тістердің жағдайын бағалау үшін толық қарап тексеру жүргізіледі. Бұл рентген суреттеріне түсіру, тістердің сезімталдығын тексеру немесе басқа да зерттеулерді қамтуы мүмкін. Осы қарап тексерудің және окклюзияны бағалаудың (оклюзиялық жазықтық, тістердің жылжуы, еңкеюі және зерттелген артикуляцияланған модельдер) нәтижесінде жарым-жартылай протездерді жобалауға кіріседі. Бұрынғы протездер туралы мәліметтер қандай элементтерді өзгеріссіз қалдыруға, ал қандайларын өзгертуге қатысты шешім қабылдауда, жақсарту жасау ниетімен, өте пайдалы болуы мүмкін.
Жоғарғы тістерге арналған негізгі жалғаулар
Алып тасталатын жоғарғы жартылай тіс протездері үшін көптеген негізгі жалғаулардың түрлері бар. Қолданылатын жалғаудың түрі нақты жағдайларға, жан-жақты тексеру нәтижелеріне және пациентпен болған әңгімелесуге байланысты өзгереді. Көбінесе қолданылатын негізгі жалғаулар және оларды таңдауға әсер ететін факторлар төмендегі кестеде егжей-тегжейлі көрсетілген.
Тақта
Плиталардың артықшылықтары – бірнеше тіс жоқ болғанда немесе көптеген тіс тіреулері болғанда олар тиімді. Сонымен қатар, кеңірек тілдік жамылғыға байланысты олар жақсырақ бекітуді, тұрақтылықты және қолдауды қамтамасыз етеді. Плиталар ұзын дистальді кеңейтімдер болғанда пайдалы. Плиталардың кемшіліктері – олар көптеген науқастардың аузының үлкен бөлігін жабады, сондықтан кейде жақсы қабылданылмайды және сөйлеуге әсер етуі мүмкін. Егер тілдің ісігі (torus palatinus) болса, плиталар қолдануда қиындық тудыруы мүмкін.
Жақсылық бағанасы (қайырма/алдыңғы-ардыңғы)
Олардың артықшылықтары – беріктігі және жұмсақ тіндерді аздап жабуы, бірақ деформацияға қарсы жақсы төзімділікке ие болуы. Кеннедидің I және II кластарына немесе торус болған жағдайда P-тұтқасы пайдалы. P-тұтқасы жүктеменің таралуын жақсартады. Олардың кемшіліктері – ауыз астының аздап жабылуынан қолдау аз, сондай-ақ олардың көлемді болуына байланысты кейбір пациенттер оларды ұнатпайды.
U пішінді ауыздық штанга (аттақышы)
Олардың артықшылықтары – тістегінің көп бөлігін жаппау қажет болған жағдайларда тиімді, мысалы, егер науқастың күшті құсу рефлексі, үлкен тістегі торы немесе Кеннеди III класы болса. Олардың кемшіліктері – дистальді кеңейтімдердің нәтижесінде икемділігі жоғары, бұл тіреу тістеріне күш берудің бұрыс әсерлеріне алып келуі мүмкін. Олар қалдық тіс қызыл иесіне жарақат келтіруі мүмкін.
Қасықпен тіс тігу
Олардың артықшылықтары – олар шағын алдыңғы тіректерде тиімді және жасауға арзан. Олардың кемшіліктері – кішкентай тірекке қарағанда, ауыз айналасының жабынуы кең.
Жақсылық белдеуі/бағы (бірлік/алдыңғы, ортаңғы немесе артқы)
Олардың артықшылығы – бір бау Кеннедидің III және IV класындағы жағдайлар үшін пайдалы. Олардың кемшілігі – егер таңдайдың орталық бөлігінде сүйек тізілімі (torus palatinus) болса, бір бауды орналастыруда сақтық қажет. Олар, әдетте, Кеннедидің 1 немесе 2 класына жарамсыз.
Төменгі тістерге арналған негізгі жалғаулар
Негізгі жалғау – жарым-жасан тіс протезінің бір жақ бөліктерін екінші жақ бөліктерімен байланыстыратын элементі. Ол протез үшін тиісті қаңқа құруға жеткілікті мықты және қатаң болуы керек, сондай-ақ қызыл иек немесе қозғалмалы тіндерге зиян келтірмейтіндей орналасуы тиіс. Төменде негізгі жалғаулардың бес түрі тізілген:
Тілдік тізбе
Лингвальдық штанганың груша тәрізді қимасы бар, ол иек шекарасына қарай тарылады. Ол төменгі қозғалмалы тінді тітіркендірмейтіндей биік, ал қаттылықты қамтамасыз ету үшін жеткілікті материал қолдануға мүмкіндік беретіндей төмен орналастырылуы керек. Әдетте кем дегенде 7 мм кеңістік қажет. Ол тіс қатарының арт жағындағы жұмсақ тіндерге орналасады. Лингвальді пластинамен бірге төменгі жақ протезінде ең көп қолданылатын жалғауыш түрі болып табылады. Лингвальдық штанга лингвальді пластинаға қарағанда тазалауға оңай, бірақ егер кейін тістер алынып, протезге қосылу қажет болса, оған қосымша тістерді бекіту қиын.
Тіл асты жолағы
Тіл астындағы тілше тілдік тілшеге ұқсас, бірақ ауыз қуысының төменгі жағында, оның әдеттегі орнынан артқа және төмен қарай орналасқан. Тілдік тілшенің жоғарғы шекарасы тіс жеңіне тым жақын орналасқан жағдайда олар қолданылады. Жоғары тіл тігісі бар пациенттерде және тіл қозғалысына кедергі келтіруі мүмкін жағдайларда оларға рұқсат етілмейді.
Тіл пластинкасы
Лингвальды тақта – төменгі алдыңғы тістердің лингвальды бетіне бейімделген жұқа тақта. Лингвальды тақта, лингвальды тіреуге жеткіліксіз орын болғанда және бұл тіс жегісінің қабынуына себеп болуы мүмкін болғанда пайдалы. Егер тістер араласып тұрса және пациент металл көрінгісі келмесе, алдыңғы бөлігінен көрінетін жерлерінде материал кесілген үзілісті лингвальды тақта қолданылуы мүмкін. Лингвальды тақтаның кемшілігі – ол көптеген тіс жегісін жауып, лингвальды тіреуге қарағанда нашар тазаланады. Жоғары кариес қаупі бар пациенттерде оны сақтықпен қолдану керек. Басты артықшылығы – лингвальды тіреуге қарағанда лингвальды тақтаға тістерді қосу оңайырақ. Сонымен қатар, ол қозғалмалы төменгі алдыңғы тістерге қосымша қолдау көрсетуге көмектеседі.
Бұқалық
Сирек жағдайларда, қалған алдыңғы тістердің еңісі қиындық тудырса және тілдік жалғауды қолдануға болмаса, букалды тіреуді қарастыруға болады.
Тұрақты тұйықтауыш
Кейде үздіксіз тұйықтама тілдік тіреумен қатар қолданылады, бірақ сирек жалғыз негізгі жалғау ретінде қолданылады. Ол алдыңғы тістердің кіріктіру сызығы бойымен орналастырылған материалдан жасалған сырықты қамтиды. Үздіксіз тұйықтама тілдік тіреумен бірге қолданғанда қосымша жанама бекітуді қамтамасыз етеді. Тілдік пластинканың эстетикалық көрінісіне кедері келтірген жағдайда оны қолдануға болады.
Тікелей емес ұстап қалу
Ауыстырмалы ұстап тұру қажет, мысалы, бос ұштар немесе тік сызықтан тыс иілген алдыңғы тірек сияқты тіректердің жылжуына жол бермеу үшін. Мұндай ауыстырмалы ұстауды тек қана қысқыштар мен тіректер бірлесіп жұмыс істегенде ғана қолғап жүйесін (III сыныпты қолғап жүйесі) құру арқылы қамтамасыз етуге болады, бұл тіс протезінің бос бөлігін ұстап тұруға мүмкіндік береді.