Кіріспе
Угандалық этнос Кумам халқы – шамамен 349 000 адамды құрайтын нилоттық этнос, олар негізінен Тесо аймағының батыс бөлігінде және Ланго аймағының оңтүстік-шығысында қоныстанған. Кумам – Уганданың шығысындағы Каберамаидо ауданында таралған этностық топ. Олар Сороти ауданын Итесомен, ал бұрынғы Лира ауданының бір бөлігін Лангимен бөліседі. Ланго аймағында олар қазір Лира ауданынан бөлінген Доколо ауданында кездеседі. Олар Киога көлінің жағасында (Намасале) орналасқан. Сороти ауданында оларды Серере, Асурет, Камуда, Катин, Сороти қаласы, Арапай және Сороти ауданының Каберамаидоға жақын шеткерлерінде кездестіруге болады. Олар Кумам тілінде сөйлейді, ол Ланго тіліне ұқсас, сонымен қатар атесо сөздерін де қолданады. Кумам дәстүрлері оларды Итесо халқының бір бөлігі деп санайды. Олар, мүмкін, шығыс нилоттық атекер тілін жоғалтып, ұзақ мерзімді байланыс пен араласу салдарынан Ланго және Ачоли көршілерінің қолданған батыс нилоттық луо тілін қабылдаған. Кумамдар Итесодан бұрын көшіп, кейін Соротиде қоныстанған болуы керек, сондықтан Итесоның шыққан жері – Каримоджон халқы Соротиді «Солот» деп, Тесо деп емес, атайды. Бұл Каромоджадан кейін одан әрі көші-қон болған мүмкіндігін көрсетеді.
The Kumam people are a Nilotic ethnic group of about 349,000 living mainly in the western areas of Teso sub region and the south east of Lango sub region. The Kumam are an ethnic group of people found in Kaberamaido district, district in Eastern Uganda. They share Soroti district with the Iteso and some parts of formerly Lira district with the Langi. In the Lango region, they are now found in Dokolo district which was detached from Lira District. They are found at the shores of Lake Kyoga (Namasale). In Soroti district, they are found in Serere, Asuret, Kamuda, katine, Soroti city, Arapai as well as the outskirts of Soroti district neighboring Kaberamaido. They speak Kumam language similar to the language spoken by the Lango, with some Ateso vocabulary. Kumam traditions say are part of the Iteso people. They probably lost their Eastern Nilotic Ateker language and took up the Western Nilotic Luo spoken by their Lango and Acholi neighbours – due to prolonged contact and intermarriages. The Kumam must have preceded the ITeso in migration and settled in Soroti later hence, the Karimojong people from whom Iteso came know Soroti by the name 'Solot' and not teso. This points to the possibility of a later migration after iteso from Karamoja.
Саяси құрылым
Кумамның саяси құрылымы веги Атекерин деп аталатын ру басшыларының басшылығында болды. Қоғамдағы басқа да маңызды тұлғалар – wegi ikodeta Cel (би тобының басшылары) және wegi Cel (ежелгі Асоня үйлерінің басшылары) еді. Веги Цельдер көбінесе доголан немесе одонге икекорос (бір адамнан тараған рудың бір бөлігінің басшылары) болатын. Бұл ру басшылары заң мен тәртіпті сақтаумен қатар, жалпы басқаруға жауапты болды. Олар саяси және әлеуметтік мәселелерде дауды шешті.
Әлеуметтік құрылым
Музыка, би және әңгіме айту құмам халқының өмірінде маңызды рөл атқарды. Әр түрлі шараларда, мысалы, салтанатты, діни және саяси жиындарда кез келген уақытта музыка орындалатын. Кешкі уақытта егдеулер ауыз әдебиетінің бір бөлігі ретінде жас ұрпаққа әңгімелер айтып берді.
Неке
Бұрын ата-аналар балаларының үйленуін ұйымдастыратын. Қыздар ерте жастан жігітке келісім беріліп, осылайша болашақ күйеуіне бұйрық етілетін. Шын мәнінде, жас қыз сол жігіттің әйелі саналатын, бірақ кәмелетке толғанда ғана ресми түрде үйленуге берілетін. Кейде қызды жігіттің үйіне алып келіп, сонда өсіретін. Ол кәмелетке жеткенде, қарым-қатынасты ресмилеу үшін той ұйымдастырылатын. Бірақ уақыт өте келе бұл жүйе өзгерді. Бүгінде жігіттер қыздарды өздері іздеп, ата-аналарының келісімінсіз, түнде үйіне алып қашады. Бір аптадай уақыттан соң, қыздың туыстары оны іздей бастайды. Әрине, олар оның қайда екенін білген болатын. Табылған жағдайда жігіттен айып талап етіледі. Содан кейін қалың мал туралы келісім жасалып, үйлену рәсімі өтеді.