Батыс герман тілдеріндегі дыбыстық өзгерістер (3-4 ғасырлар)
West Germanic gemination
Батыс герман тілдеріндегі дыбыс өзгерісі: 3-4 ғасырлардағы дауыс екіленуі. Ұяң дауыстардың ұзаруы, қысқа дауыс үндес келе жатқан жағдайларда ғана орын алды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
3-4 ғасырлардағы Батыс герман тіліндегі дыбыс өзгерісі – Батыс герман тілдерінің барлығында шамамен 3-4 ғасырларда орын алған дыбыс өзгерісі. Бұл өзгеріс тікелей одан кейін келетін дауыссыз дыбыстарға әсер етті, олар сол позицияда ұзартылып немесе екі еселенді. Сиверс заңына сәйкес, тек қысқа дауыссыз дыбыстардан кейін келетін дауыссыз дыбыстар ғана осы процеске түсті.
3rd 4th century West Germanic sound change
West Germanic gemination was a sound change that took place in all West Germanic languages around the 3rd or 4th century AD. It affected consonants directly followed by , which were generally lengthened or geminated in that position. Because of Sievers' law, only consonants immediately after a short vowel were affected by the process.
Шолу
Содан кейін, дауыссыз әріптер екі еселенді (ұзартылды). Бұл дауыссыз әріп, бастапқысы болсын немесе бұрынғы ротацизация арқылы пайда болған болсын, көбінесе әсер етпеді; ол кейде Ескі Жоғарғы Немец тілінде екі еселенгенін көрсетеді, бірақ бұл тұрақсыз және аналогтық өзгеріс болуы мүмкін. Керісінше, iu және au дифтонгтарының екінші элементі осы кезде әлі де дауыссыз әріп болып табылды, сондықтан ол да ұзартылды. Протогерман тілінде дауыссыз әріп тек буын басында пайда болады, көбінесе әртүрлі жұрнақтар мен аяқтамалардың басында. Ол Сиверс заңы деп аталатын фонетикалық ережеге сәйкес, өз силлабикалық түрімен алмасады. Бұл заңда дауыссыз әріп "жеңіл" буыннан кейін пайда болады делінеді: яғни қысқа дауыстыдан және ең көп дегенде бір дауыссыз әріптен тұратын буын. Силлабикалық алломорф "ауыр" буындардан кейін пайда болды, олар ұзын дауысты, дифтонг немесе бірнеше дауыссыз әріппен аяқталатын буындарды қамтиды. Өйткені екі еселеудің өзі дауыссыз әріптің тікелей артынан келуін қажет етті, ол тек жеңіл буындарға ғана әсер етті; ауыр буындар өзгеріссіз қалды. Мысалы, герман тілдеріндегі fūlijaną 'ластау' және fuljaną 'толтыру, толық ету' етістіктері, Ескі Англия тілінде сәйкесінше fȳlan және fyllan, ал Ескі Жоғарғы Немец тілінде fūlen және fullen болып келеді; бірінші етістікте екі еселеу байқалмайды, ал екіншісінде байқалады. Көптеген жеке герман тілдерінің ерте тарихында, силлабикалық әріп көбінесе жойылды, ал дауыссыз әріп сақталды. Бірақ, екі еселеуге ұшыраған дауыссыз әріптен кейін ертедегі дауыссыз әріп те жоғалады. Осылайша, тек (Ескі Англия тіліндегі werian < Протогерман тіліндегі warjaną) кейін ғана қалады, ал қалған барлық жағдайларда, тіпті Протогерман тілінде болған жағдайларда да (жоғарыдағы fuljaną сияқты) пайда болады. Сондықтан, Сиверс заңы осы кезеңде де өнімді болды және жаңа буын ұзындығына бейімделіп, жұрнақтың дауыссыз түрінен силлабикалық түріне өзгерту арқылы жаңа буын ұзындығына бейімделді.
When followed by , consonants were lengthened (doubled). The consonant , whether original or from earlier through rhotacization, was generally not affected; it occasionally shows gemination in Old High German, but inconsistently and this may be an analogical change. In contrast, the second element of the diphthongs iu and au was still underlyingly the consonant at this time, and therefore was lengthened as well. In Proto Germanic, only appeared at the beginning of a syllable, primarily as the onset of a variety of suffixes and endings. It alternated with its syllabic counterpart in accordance with a phonological rule known as Sievers' law. This law states that consonantal appeared after a "light" syllable: one that contained a short vowel followed by at most one consonant. The syllabic allomorph appeared after "heavy" syllables, which included syllables containing a long vowel, a diphthong, or ending in more than one consonant. As the gemination itself required the consonant to be directly followed by , it therefore affected only light syllables; heavy syllables were not changed. Compare, for example, the Germanic verbs fūlijaną 'to defile' and fuljaną 'to fill, to make full', which appear in Old English as fȳlan and fyllan respectively, and in Old High German as fūlen and fullen; the first verb shows no gemination, while the second does. In the early history of most individual Germanic languages, syllabic was generally lost, while consonantal was retained. Earlier consonantal is also lost, however, after a consonant that underwent gemination. Thus, remains only after (Old English werian < Proto Germanic warjaną), while appears in all other cases, even those where Proto Germanic had (such as fuljaną above). It therefore appears that Sievers' law was still productive at this stage, and adapted to the new syllable length by changing the suffix from its consonantal to its syllabic variety.
Жігіттермен қосарлануы:
Батыс герман тілдеріндегі қосарлау да әрпі қандай болса соған қарай тұрақсыз жұмыс істеді, мысалы, көне ағылшын тіліндегі æppel 'алма' < Proto Germanic aplaz. Кейбір жағдайларда бұл бір-біріне қарама-қарсы сөздердің пайда болуына әкелді, мысалы, Батыс Саксондық көне ағылшын тілінде tēar 'көз жасы' < tæher < Proto Germanic tahraz (қосарлаусыз) және Нортумбриялық көне ағылшын тілінде tæhher 'көз жасы' (қосарлаумен).
West Germanic gemination also operated inconsistently on consonants followed by or , e. g. Old English æppel 'apple' < Proto Germanic aplaz. In some cases this led to doublets, e. g. West Saxon Old English tēar 'tear (of the eyes)' < tæher < Proto Germanic tahraz (without gemination) vs. Northumbrian Old English tæhher 'tear (of the eyes)' (with gemination).
Ежелгі скандинав тіліндегі қатардағы өзгерістер
Бұған ұқсас өзгерістер ежелгі скандинав тілінің тарихында да болды, бірақ көлемі шектеулі болды. Бұл өзгеріс тек «іа» және «уа» тіркестеріне қатысты, олар «іаа» және «уаа» болып ұзартылды. Басқа дауыссыз дыбыстар өзгеріске ұшырамады. Батыс герман тіліндегі өзгерістерден айырмашылығы, «а» өзгергеннен кейін буынды емес болып қалды, демек, басқа ежелгі скандинав сөздеріндегідей жоғалмай, сақталды.
Similar changes occurred in the history of Old Norse, although with a more limited scope. The change applied only to the combinations and , which were lengthened to and Other consonants were not affected. Contrary to the changes in West Germanic, the remained nonsyllabic after the change, and was therefore retained rather than lost like syllabic was in other Old Norse words.